Kilka dni przed wybuchem II wojny światowej kilkunastoletni Józef jest na plaży nad Wisłą. Widzi dziewczyny stojące na tarasie budynku plażowego. Wśród nich jest jego kuzynka. Chce zrobić wrażenie, więc przeskakuje przez skrzynię gimnastyczną, wykonuje obrót w powietrzu. Dostaje oklaski.
WIDEO…
Wkrótce wojna na zawsze odmieni życie ludzi z tamtego tarasu. Zmieni się również Warszawa, którą Józef znał od dzieciństwa. Po latach pisarz wciąż będzie pamiętał tę chwilę. „Tego tarasu już nie ma, ich też nie ma, ale dziewczyny dalej śpiewają” — wspominał w nagraniu przywołanym przez „Gazetę Wyborczą”.
Józef Hen wielokrotnie wracał do przeszłości. Nie tylko we wspomnieniach. Przede wszystkim w książkach, w których zapisywał historie ludzi, miejsc i wydarzeń ze swojego niezwykłego życia.
„Łobuz salonowy” z Nowolipia. Marzył o boisku i operze
Józef Hen, właściwie Józef Henryk Cukier, urodził się 8 listopada 1923 roku w Warszawie. Dorastał w żydowskiej rodzinie na Nowolipiu. Jego ojciec Rubin prowadził firmę hydrauliczno-wodociągową. Przedwojenna kamienica i współistnienie polskiej oraz żydowskiej kultury powrócą po latach w „Nowolipiu”, książce adresowanej do wnuków.
W domu uchodził za grzecznego chłopca. Nie bardzo mu to odpowiadało. W rozmowie przypomnianej przez Polskie Radio żartował, że starszy brat bywał łobuzem wracającym z podwórka z siniakami. Józef też chciał być łobuzem — ale „salonowym”.
Jako dziesięciolatek wysłał list do „Małego Przeglądu” Janusza Korczaka. Do wybuchu wojny opublikował tam 14 tekstów. Pisanie przychodziło mu naturalnie, choć w archiwalnej rozmowie przyznał, że karierę chciał zrobić raczej jako piłkarz albo śpiewak operowy.
Gdy po latach zajmował się wnuczką Ewą, wróciły wspomnienia własnego dzieciństwa. Jak mówił Polskiemu Radiu, zaczął rozmyślać, jak dziecko staje się dorosłym człowiekiem. Z tego namysłu wyrastało również „Nowolipie”.
Józef Hen, polski pisarz, publicysta, dramaturg, scenarzysta i reportażysta żydowskiego pochodzenia, Warszawa 1991 r.
Miał 16 lat, gdy opuścił Warszawę. Wojna rozdzieliła rodzinę
Najpierw przeżył bombardowania Warszawy. Potem, mając 16 lat, wyruszył na Wschód. Rodzina pozostała w stolicy. Przekroczył zieloną granicę, przez Białystok dotarł w okolice Lwowa. Uczył się w ukraińskiej szkole pedagogicznej, pracował przy budowie drogi Lwów–Kijów.
Gdy do Lwowa zbliżyły się wojska niemieckie, rozpoczął kolejny etap tułaczki w głąb ZSRR. Trafił do Armii Czerwonej, próbował dostać się do armii generała Andersa, ale nie przyjęto go z powodu żydowskiego pochodzenia. Przebywał w Azji Środkowej, między innymi pod Taszkientem i w Samarkandzie.
Wojna na zawsze zmieniła również losy jego najbliższych. Jak opisuje Culture.pl, pisarz stracił ojca i siostrę Mirkę, a jego brat zaginął. Matka i siostra Stella przeżyły ten okres. Rodzinne doświadczenia, podobnie jak wspomnienia przedwojennej Warszawy, znalazły później swoje miejsce w twórczości Hena.
W lutym 2023 roku, podczas spotkania z czytelnikami w Warszawie, Hen podkreślał, mówiąc o wojennych doświadczeniach opisanych w „Nikt nie woła”: „Ja te rzeczy naprawdę przeżyłem”.
W Samarkandzie spotkał Irenę. Ich historię przypomina niezwykła anegdota
W czasie wojennej tułaczki poznał kobietę, która zostanie jego żoną. W Samarkandzie spotkał Irenę Lebewal. Zobaczyli się ponownie w Krakowie w 1946 roku.
W powieści „Nikt nie woła” Hen wykorzystał własne doświadczenia. Bohater, Bożek z warszawskiego Nowolipia, trafia do azjatyckiej części Związku Sowieckiego. Poznaje trudne warunki wojennej rzeczywistości, ale też przeżywa miłość. W końcowych scenach żegna na peronie dziewczynę. Jej dalsze losy pozostają niedopowiedziane.
Po publikacji książki w 1990 roku czytelniczka zapytała pisarza, czy wie, co stało się z tamtą dziewczyną. Odpowiedział: „Tak, wiem. Jest babcią moich wnucząt”.
„Nikt nie woła” powstało w latach 50., ale w całości ukazało się dopiero w 1990 roku. Wcześniej Kazimierz Kutz przeniósł je na ekran. Nie był to jedyny przypadek, gdy doświadczenia Hena znalazły drogę do kina.
Nie wstąpił do partii. Funkcjonariuszowi pokazał własną legitymację
Po wojnie Hen został redaktorem „Żołnierza Polskiego”, ukończył szkołę oficerską i dosłużył się stopnia kapitana. Służbę zakończył w 1952 roku. Debiutancka powieść „Kijów, Taszkent, Berlin. Dzieje włóczęgi” ukazała się w 1947 roku, gdy miał 23 lata. Wspominał, że otrzymała ponad 40 recenzji.
W PRL-u utrzymywał się wyłącznie z pisania i nie wstąpił do partii. Kiedy funkcjonariusz służb bezpieczeństwa chciał nakłonić go do współpracy w związku z wyjazdem do Francji, Hen przyniósł na spotkanie legitymację Związku Literatów Polskich. Zaproponował, żeby każdy z nich zajmował się tym, do czego zobowiązuje go jego legitymacja. „Ja ograniczę się do pisania” — wspominał.
Jego relacje z władzą nie były proste. Podpisał pismo potępiające „List 34”, a później poparł sprzeciw wobec zmian w konstytucji PRL-u. Po wydarzeniach 1968 roku przez kilka lat nie mógł swobodnie wydawać książek. Publikował wtedy w paryskiej „Kulturze” pod pseudonimem Korab. Sam uważał się za outsidera.
Powstawały kolejne powieści, wspomnienia i scenariusze. Na ekran trafiły „Krzyż walecznych”, „Nikt nie woła”, „Prawo i pięść” i „Crimen”. Hen współtworzył również „Królewskie sny”. Pisał o Montaigne’u, Boyu-Żeleńskim i Stanisławie Auguście Poniatowskim. Do trudnej historii polsko-żydowskiej wracał w „Pingpongiście”.
Józef Hen, Warszawa 26.02.2013 Muzeum Literatury. Promocja książki Józefa Hena "Nikt nie woła"
W autobusie zwątpił, dla kogo pisze. Odpowiedź go zaskoczyła
Kiedy pracował nad książką o Boyu-Żeleńskim, pewnego dnia jechał autobusem z Konstancina do Warszawy. Przyglądał się współpasażerom i zaczął się zastanawiać, czy kogokolwiek z nich interesują bohaterowie jego książek i trud, jaki wkłada w pisanie. Przez chwilę dopadły go wątpliwości, czy jego praca ma sens.
Odpowiedział sobie jednak: „są też inne autobusy”. W radiowych wspomnieniach przyznawał, że nie można postanowić, iż napisze się wielkie dzieło. „Arcydzieło powstaje mimochodem” — mówił.
Z wiekiem nie przestał zapisywać myśli. Polskiemu Radiu opowiadał, że przy łóżku trzyma notes i długopis. Kiedy podczas czytania albo bezsennej nocy przychodziła mu do głowy myśl, notował ją. Żartował nawet, że nie ma nic bardziej męczącego niż wypoczynek.
W kolejnych latach ukazywały się jego dzienniki. „Bez strachu. Dziennik współczesny” z 2020 roku pozostaje ostatnią wydaną książką pisarza.
Józef Hen skończył 103 lata. „A czy ja mam obowiązek spać?”
Na setne urodziny przyszli czytelnicy. Podczas spotkania Hen zobaczył pełną salę i zażartował: „Ile ludzi! Może spodziewali się kogoś innego?”. Innym razem, zapytany o bezsenność, odparł: „A czy ja mam obowiązek spać?”.
Przyznawał, że nie spodziewał się dożyć takiego wieku. Przypominał ciężką pracę i dawne problemy zdrowotne. Mówił też, że najbardziej lubi czytać. Do własnych książek wracał, gdy trzeba było poprawić nowe wydanie.
W rozmowie z Donatą Subbotko powiedział: „Ciągle nie mam ochoty umierać, pożyję sobie jeszcze troszkę”. To wcześniejsza wypowiedź, którą „Gazeta Wyborcza” przypomniała z okazji jego 103. urodzin, a nie nowe słowa z listopada 2026 roku.
W posłowiu do „Nikt nie woła” zapisał: „Najpierw było życie – potem pisanie”. W tej kolejności mieszczą się dzieciństwo na Nowolipiu, ucieczka na Wschód, spotkanie z Ireną i książki, w których powracał do ludzi oraz miejsc.
A gdzieś w tej pamięci wciąż zostaje taras nad Wisłą. Nie ma już tamtych dziewczyn, ale we wspomnieniu Hena nadal śpiewają.
Józef Hen, 2018 r.
Źródła: Polskie Radio, Culture.pl. „Gazeta Wyborcza”, Polska Agencja Prasowa
