Władysław Bartoszewski kochał kobiety niezwykłe. Jedna była żołnierzem-minerem, druga patrzyła śmierci w oczy
Był legendą, autorytetem i człowiekiem, który powtarzał, że „warto być przyzwoitym”. Władysław Bartoszewski zapisał się w historii jako działacz Państwa Podziemnego, więzień Auschwitz, żołnierz AK i wybitny intelektualista. Jego życie publiczne budziło podziw, ale prywatne – pełne miłości, dramatów i trudnych wyborów – układało się różnie. Kim były dwie najważniejsze kobiety w jego życiu – Antonina Mijal i Zofia Bartoszewska?
Był żywą legendą, wielkim autorytetem, podczas wojny działaczem Państwa Podziemnego, podporucznikiem AK. Swojej biografii dał tytuł „Warto być przyzwoitym” i ta maksyma towarzyszyła mu przez wszystkie lata. Władysław Bartoszewski podkreślał, że jest zadowolony ze swojego życia publicznego. A to prywatne układało się różnie, bywał w nim szczęśliwy i bardzo nieszczęśliwy. Ale życie osobiste nie nadaje się do publicznych podsumowań, tak mówił. Był autorem 40 książek i 1,5 tysiąca (!) artykułów, głównie o Powstaniu Warszawskim. Władysław Bartoszewski: dorastanie, II wojna światowa Władysław Bartoszewski urodził się w 1922 rok w Warszawie. Jego ojciec był jednym z dyrektorów Narodowego Banku Polskiego, mama – urzędniczką miejską. Uczył się w prywatnym jezuickim Gimnazjum im. św. Stanisława Kostki. A potem w Liceum Towarzystwa Wychowawczo-Oświatowego. Jeszcze przed wojną zdał maturę. Kolegował się m.in. z Janem Żabińskim, synem dyrektorów warszawskiego zoo, którzy w czasie wojny na terenie parku ukrywali wielu Żydów. Bartoszewski podkreślał, że losy jego pokolenia były tragiczne. „Z klasy maturalnej cztery piąte z nas nie przeżyło wojny. Jest to we mnie tkwiącym ziarnem goryczy”, mówił dla radiowej Dwójki w 2002 roku. W czasie wojny był więźniem Auschwitz, zwolnionym dzięki pomocy PCK i Czerwonego Krzyża, w którym pracował. Wspominał, że gdy we wrześniu 1940 roku stanął po raz pierwszy na placu apelowym Auschwitz I nie przychodziło mu w ogóle do głowy, że „przeżyje Hitlera i drugą wojnę światową”. Był w Armii Krajowej, współorganizował tajną Radę Pomocy Żydom „Żegota”. Po wojnie został odznaczony medalem „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata”. Walczył w Powstaniu Warszawskim. W PRL-u jako AK-owiec był więziony przez władze komunistyczne pod zarzutem szpiegostwa łącznie sześć i pół roku, został zrehabilitowany dopiero w 1955 roku. A ponieważ szybko wdał się w działalność opozycyjną, znowu wpadł w tarapaty. W latach 70. został objęty zakazem druku w Polsce oraz poddany innym represjom, takim jak zatrzymania, rewizje, odmowy paszportu. Zobacz też: To o niej ksiądz Jan Twardowski napisał swój najsłynniejszy wiersz. Kim była wybitna poetka, Anna Kamieńska? Władysław Bartoszewski i pierwsza żona - Antonina Mijal Antoninę Mijal poznał w latach 40. Ona miała pseudonim „Tosia”, on „Teofil” (takie imiona dali po wojnie synowi – Władysław Teofil). Antonina była starsza od przyszłego męża o siedem lat. Urodziła się w 1915 roku w Warszawie, w robotniczej rodzinie, miała sześcioro rodzeństwa, była bratanicą znanego komunistycznego działacza Kazimierza Mijala. Miała 18 lat, gdy zaczęła pracować jako świetliczanka na warszawskiej Woli, na Kole. Od 1934 roku była aktywna w strukturach Przysposobienia Wojskowego Kobiet. W czasie oblężenia Warszawy w 1939 roku pracowała jako sanitariuszka, a w 1940 roku, po przeszkoleniach, weszła w skład pierwszego kobiecego patrolu minerskiego. To były dziewczyny– żołnierki, które potrafiły montować i rozmontowywać miny. Antonina Mijal działała w Biurze Badań Technicznych Wydziału Saperów Komendy Głównej AK, gdzie kierowała działem produkcji, zajmowała się przygotowywaniem materiałów wybuchowych i dostarczaniem ich na konkretne akcje. Podczas Powstania Warszawskiego była dowódcą kobiecego oddziału minerskiego „Doktór”, przyznano jej stopień kapitana. Czytaj także: Tragedie z dzieciństwa naznaczyły jego życie, ocalał dzięki matce. Niechętnie wracał wspomnieniami do przeszłości <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/48/2024/07/imgLRTuiq-ae6b1fb.jpg" width="1600" height="1618" alt="Uwaga! Zdjecia unikatowe. Cena minimalna do internetu 50 pln. W celu ustalenia ceny pozostalych publikacji prosimy o kontakt z Agencja Wyborcza.pl 1959 WARSZAWA . WLADYSLAW BARTOSZEWSKI W REDAKCJI " STOLICA " . FOT. TADEUSZ ROLKE / Agencja Wyborcza.pl" title="KOLEKCJA TADEUSZA ROLKE LATA 50" /> „Tosia” brała udział w wielu znanych akcjach, które wymagały i umiejętności, i wielkiej odwagi. Zmontowała bombę zegarową, która w maju 1942 posłużyła do zamachu na kasyno przy ul. Szucha w Warszawie, gdzie mieściło się też Gestapo. Uczestniczyła w akcji „Wieniec", która polegała na wysadzeniu torów koło podwarszawskiego Piaseczna – to była pierwsza taka akcja w Polsce przeciw niemieckim kolejom. W 1943 roku osobiście nadała na Poczcie Głównej w Warszawie dziewięć paczek zaadresowanych do okupacyjnych urzędów w Warszawie – zawierały bomby ukryte w pudełkach na cygara. Dostarczała też broń do Warszawskiego Getta. W czasie powstania współpracowała przy produkcji granatów i min. Walczyła w Śródmieściu, brała udział w próbie utworzenia korytarza ewakuacyjnego dla Powstańców ze Starówki, ale niestety to się nie powiodło. Była niesamowicie odważna i została nagrodzona podczas powstania orderem Virtuti Militari. Po upadku powstańczego zrywu zamieszkała w Milanówku, pomagała przesiedleńcom z Warszawy. Pierwsze małżeństwo Władysława Bartoszewskiego Po wojnie skończyła studia medyczne, procowała jako lekarka, specjalizowała się w reumatologii. W 1949 roku wzięła ślub z Władysławem Bartoszewskim, dwa lata później urodził się ich syn Władysław Teofil, dzisiaj polityk i poseł PSL-u. Swój dom z dzieciństwa wspominał w jednej z rozmów tak: „Progu naszego domu nie przestąpił żaden członek PZPR, mimo że wiele takich osób było naszymi sąsiadami. Przychodzili do nas ludzie, którzy odsiadywali długie wyroki w czasach stalinowskich. Jako dziecko bawiłem się z córką Kazimierza Moczarskiego - on miał wyrok śmierci, który nie został wykonany. Przychodzili ludzie, którzy byli w głębokiej konspiracji, a ja słuchałem tych rozmów, schowany pod stołem. Do tego ojciec miał nienormalny tryb życia. Jako dziennikarz pracował głównie z domu. Dyktował swoje książki, bo na maszynie nie umiał pisać. Czasem sprawdzał coś w książkach, na które wydawał wszystkie pieniądze. Stracił dwie biblioteki w czasie wojny. Jedna spłonęła w 1939 roku, drugą stracił pięć lat później. Przed wojną miał około siedmiu tysięcy książek” (cytuję za dw.com) . Małżeństwo Antoniny Mijal i Władysława Bartoszewskiego przetrwało kilkanaście lat. Rozwiedli się w 1966 roku. Syn Władysława Bartoszewskiego nigdy nie rozgadywał się o relacjach swoich rodziców, przyznawał tylko, że nie zawsze były idealne. W „Dzienniku Gazecie Prawnej" wspominał, że miał jedenaście lat, gdy rodzice rozstali się, trzymał stronę mamy, mieszkał z nią. Z ojcem mieli wspaniały kontakt, gdy był dzieciakiem jeździli wtedy na Krzeptówki do Kościeliska. Ojciec brał go do plecaka, który zmieniał w nosidełko – wycinał dziury na nogi i szli w góry. Potem mieli istotny kontakt, gdy syn był już studentem i osobą myślącą. Mogli ze sobą rozmawiać na poważniejsze tematy. Ale nigdy nie rozmawiali z ojcem o rozwodzie i jego konsekwencjach. Jak mówił Władysław Teofil Bartoszewski: „Jestem pewien, że ojciec dokładnie wiedział, co myślę”. Czytaj także: Władysław Bartoszewski: ostatni z wielkich. Niezwykłe życie profesora <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/48/2024/07/imgoTyHPB-1d56549.jpg" width="2000" height="1435" alt="17.02.2016 Warszawa Cykl spotkan , debat i prezentacji z okazji 94. rocznicy urodzin prof. Wladyslawa Bartoszewskiego N/z Wladyslaw Teofil Bartoszewski oraz Alexandra Richie fot. Mariusz Grzelak/REPORTER" title="Cykl spotka? z okazji 94. urodzin prof. W?adys?awa Bartoszewskiego" /> Władysław i Zofia Bartoszewscy: historia miłości Z Zofią poznali się w końcu lat 50. na przyjęciu u redaktorki Państwowego Wydawnictwa Naukowego Zofii Lewinówny. Lewinówna i Bartoszewski pisali razem słynną potem książkę „Ten jest z ojczyzny mojej". Zofia miała wielu adoratorów. Była piękną kobietą. Oświadczył jej się nawet słynny Paweł Jasienica, ale ona wybrała Władka. Była redaktorką bardzo prestiżowego w PRL-u Państwowego Instytutu Wydawniczego. Wydała tam m.in. „Dzieła” Zygmunta Krasińskiego, „Trylogię”, o którą długo walczyli z cenzurą, szczególnie o „ Ogniem i mieczem”, którego akcja toczy się na kresach, wtedy należących do ZSRR. Zofia Makuch urodziła się w 1927 roku, pochodziła z Warszawy, z inteligenckiego domu. Jej ojciec był przed wojną wysokim urzędnikiem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Żyli szczęśliwie i wygodnie, ale wojna zniszczyła ten świat. Obie z siostrą poszły do powstania, już wcześniej pracowały w Szpitalu Wolskim jako sanitariuszki. Ratowały rannych albo towarzyszyły im w chwili śmierci. W sierpniu 1944 podczas Rzezi Woli stały przed patrolem egzekucyjnym. Zanim padła komenda – rozstrzelać, Niemcy zmienili rozkazy i zdecydowali, że kończą egzekucję. Zofia Bartoszewska wspominała, że była kilka minut od śmierci. Zofia i Władysław Bartoszewski: para po przejściach Po powstaniu obie z siostrą znalazły się w Krakowie. Żyły z hodowli wszy, które karmiły własną krwią. Po wojnie wróciły do Warszawy. Zofia skończyła polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Wyszła za mąż za lekarza Janusza Bachurzewskiego i na parę lat wyjechała z nim do Gdańska, gdzie urodziła syna Piotra. Potem zakochała się i poślubiła Zbigniewa Golińskiego, ale to małżeństwo nie trwało długo, dla Zofii okazało się rozczarowaniem. Gdy spotkali się z Władysławem Bartoszewskim, oboje byli „po przejściach”, oboje mieli synów. Lgnęli do siebie, choć na początku znajomości nie do końca sobie to uświadamiali. Ślub wzięli w końcu 1967 roku. Zamieszkali w kupionym przez Zofię domu na warszawskim Mokotowie. Związek z Władysławem Bartoszewskim nie był na pewno łatwy. Oznaczał bowiem życie u boku opozycjonisty, konspiratora, prześladowanego przez komunistyczne władze. Zobacz też: Jolanta Nowak zachwyciła w "najbardziej bezwstydnej komedii PRL-u". Dlaczego porzuciła aktorstwo? Władysław Bartoszewski już w początku lat 60. zaczął współpracować z zakazanym w PRL-u radiem „Wolna Europa”, które nadawało z Monachium. Brał udział w różnego rodzaju akcjach i protestach, zakładał m.in. niezależny „Latający uniwersytet”, który bardzo nie podobał się władzy. Zofia wiele razy denerwowała się o męża, nie wiedziała, czy wróci do domu, czy zostanie zatrzymany. W 1981 roku po wprowadzeniu stanu wojennego Władysław Bartoszewski został internowany, najpierw w więzieniu na Białołęce, potem w Jaworzu. Zofię Bartoszewską też dotknęły represje, wyrzucono ją z pracy w Państwowym Instytucie Wydawniczym. Bardzo to przeżyła, bo straciła swój świat. Od tamtej pory funkcjonowała jedynie jako pani Bartoszewska, redagowała książki męża. Zawsze jednak stała u jego boku, dzieliła z nim szczęśliwe i trudne chwile. Nie tylko w PRL-u, bo przecież wiadomo, że Władysława Bartoszewskiego po 1989 roku też nie wszyscy lubili i akceptowali. Gdy szli razem z żoną na Powązki w czasie rocznicy powstania, zawsze znalazła się grupa ludzi, która buczała i gwizdała, chociaż oboje mieli piękną kartę z czasów wojny. Zofia Bartoszewska o życiu z mężem Zofia Bartoszewska mówiła w rozmowie z „Newsweekiem”: „bardzo trudno było się dostać do uczuć męża”. Nie ujawniał emocji, rozmawiał o faktach, racjonalizował. „Wiele w sobie dźwigał, ale nie dał tego po sobie poznać”, wspominała. W małżeństwie mieli swoje rytuały, w Boże Narodzenie jeździli do Zakopanego, na Wielkanoc – do Sopotu. Popołudniami ona piła kawę, którą on jej robił i przynosił w małej filiżance. Profesor zamiast kawy wypijał filiżankę herbaty Assam, kupował ją zawsze na pobliskim bazarku. Jak opowiadała Zofia Bartoszewska, jej mąż trudno znosił urlopy, wytrzymywał tydzień, potem „zaczynało go nosić”. Wiadomo było, że jak ktoś chce załatwić jakąś trudniejszą sprawę, to trzeba dzwonić w czasie urlopu – profesor był wtedy bardzo otwarty na różne propozycje. Przeżyli razem blisko 50 lat, ich dom z czasem obrastał fotografiami, obrazami, przedmiotami, które miały dla nich wyjątkowe znaczenie. Ale i papierami, których profesor miał zawsze mnóstwo. Pracował do końca, właściwie do dnia swojej śmierci. Zofia Bartoszewska: jego śmierć to koniec mojego świata W rozmowie z „Newsweekiem” Władysław Bartoszewski opowiadał: „Miałem przyjaciela, księdza Andrzeja Bardeckiego, asystenta arcybiskupów krakowskich, który mówił mi: . Czy ja się boję śmierci? Wierzę, że Bóg istnieje i sprawiedliwość istnieje, więc jeśli Bóg weźmie pod uwagę moje lęki i wynagrodzi wszystko dobre, co udało mi się zrobić, jeśli miłosiernie potraktuje moje błędy, bo błędy wobec ludzi popełniałem, ale wobec mojej ojczyzny nie mam sobie nic do wyrzucenia, i jeśli Bóg tę kategorię weźmie pod uwagę, to źle nie będzie. Czego więc się bać?”. Czytaj także: Żona była moją miłością, mądrością, cierpliwością, mówił Roman Kłosowski, słynny Maliniak z „Czterdziestolatka” <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/48/2024/07/imgH67NSN-e5584e5.jpg" width="2400" height="1600" alt="Warsaw, Poland 24th, April 2015 Prof. Wladyslaw Bartoszewski dies at age 93 today 24th, April in Warsaw. Bartoszewski was a Polish politician, social activist, journalist, writer, historian, former Auschwitz concentration camp prisoner, World War II Resistance fighter, Polish underground activist, participant of the Warsaw Uprising, twice the Minister of Foreign Affairs, chevalier of the Order of the White Eagle, and an honorary citizen of Israel and a member of the International Honorary Council of the European Academy of Diplomacy. File photos made in 2010 in Gdansk at Gdansk Univeristy (Photo by Michal Fludra/NurPhoto) (Photo by NurPhoto/NurPhoto via Getty Images)" title="Wladyslaw Bartoszewski dies at age 93, Poland" /> Zasłabł nieoczekiwanie, w domu. Żona wezwała pogotowie, przewieziono go do szpitala, zaintubowano, bo miał kłopoty z oddychaniem. Zmarł 24 kwietnia 2015 roku w wieku 93 lat. „Spędziłam z Władkiem 50 lat życia! Mieliśmy mnóstwo wspomnień, pięknych chwil. Bardzo go kochałam i wciąż kocham. Zawsze byliśmy razem: on ze mną, ja z nim. Wraz z jego śmiercią skończyło się dla mnie już życie”, mówiła po śmierci męża. Zofia Bartoszewska zmarła w 2017 roku, została pochowana obok Władysława Bartoszewskiego na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Pierwsza żona Władysława Bartoszewskiego - Antonina Mijał – zmarła w 1986 roku, jest pochowana na Powązkach w koleżeńskim grobie członkiń Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Źródła, m.in. Neewsweek, styl.interia.pl, wyborcza.pl, gazetaprawna.pl
Jak być synem wielkiego ojca... Historia Władysława Bartoszewskiego i jego syna Władysława Teofila
Jakie były relacje syna z ojcem, który stał się legendą za życia
„Nie małpuję ojca, a jeśli już to nieświadomie”, mówi Władysław Teofil Bartoszewski dzisiaj polityk PSL, wiceminister spraw zagranicznych. Ma podobny sposób mówienia, poruszania się, skłonność do dygresji. Jego ojciec - Władysław Bartoszewski był jedną z najważniejszych postaci powojennej polski, wspaniałym historykiem, publicystą, dla wielu ludzi jednym z ostatnich autorytetów. Jego książkę „Dni walczącej stolicy”- kronikę 63 dni Powstania warszawskiego czytały pokolenia Polaków. Powtarzał, ze najważniejsza w życiu jest uczciwość i trzeba być przyzwoitym i dzisiaj dziennikarze czasem pytają jego syna, czy ojciec zachowywał się wobec niego przyzwoicie. On zawsze mówi, że tak, choć stosunki między nimi układały się różnie. Nazwisko Bartoszewski nierozerwalnie kojarzy się z legendą polskiej historii, a jak wyglądało jego bardziej osobiste oblicze. Władysław i Władek Bartoszewscy, historia ojca i syna Władysław Teofil Bartoszewski urodził się w 1955 roku w Warszawie. Ojciec mówił do niego Władek, znajomi częściej używają jego drugiego imienia - Teofil. Przyszedł na świat w niezwykłej rodzinie. Jego ojciec, Władysław Bartoszewski (1922-2015), to działacz Polskiego Państwa Podziemnego, podporucznik Armii Krajowej (AK), uczestnik powstania warszawskiego, a także członek prezydium Rady Pomocy Żydom przy Delegaturze Rządu na Kraj. Był też więźniem niemieckiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Za swoje zasługi otrzymał wiele odznaczeń, w tym Order Orła Białego, najstarsze i najwyższe odznaczenie w Polsce. Matka, Antonina Mijal (1915-1986), była lekarką, działaczką społeczną, żołnierzem AK. Jako sanitariuszka uczestniczyła w obronie Warszawy w 1939 roku, po czym wstąpiła do Służby Zwycięstwu Polski, gdzie służyła m.in. jako minerka. Konstruowała bomby, rozbrajała miny i uczestniczyła w wielu akcjach bojowych AK. Dyplom lekarza medycyny, ze specjalnością w reumatologii, zdobyła po wojnie, w roku 1951. Przez wiele lat pracowała jako lekarka w Warszawie i Zakopanem. Była jedną z założycielek Komisji Historii Kobiet w Walce o Niepodległość. Odznaczona Orderem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych i Krzyżem Zasługi z Mieczami. Rodzice Władysława Teofila Bartoszewskiego ślub wzięli w roku 1949. Ich małżeństwo zakończyło się rozwodem w roku 1966. Czytaj też: Nie uwierzysz, co zdradziła Ewa Gawryluk o drugim małżeństwie! Tak przedstawiła swoją codzienność Władysław Teofil Bartoszewski: dzieciństwo u boku ojca Syn wspominał ,że ojciec wspaniale opiekował się nim, gdy był mały. Rodzina jeździła dwa razy do roku w góry, do Zakopanego. Podróż była długa, najpierw lecieli samolotem DC3 do Krakowa, potem godzinami autobusem do Zakopanego. Ale gdy już przyjeżdżali roztaczał się przed nimi wspaniały świat górskich wycieczek. Ojciec przerabiał brezentowy plecak na nosidełko –robił w nim dwie dziury tak, by syn mógł włożyć w nie nogi, brał dziecko na plecy i wspólnie robili wycieczki. Władysław Teofil Bartoszewski wychował się w domu pełnym książek, lubił bibliotekę ojca, gdzie półki były aż do sufitu. Jak mówił od dzieciństwa czytanie było dla niego czymś naturalnym. Ojciec podsuwał mu do czytania na przykład „Pana Tadeusza”, z pięknymi ilustracjami Andriollego. Wychowywał się wśród opozycjonistów i konspiratorów. Wspominał też niecodzienną atmosferę domu: „Progu naszego domu nie przestąpił żaden członek PZPR, mimo że wiele takich osób było naszymi sąsiadami. Przychodzili do nas ludzie, którzy odsiadywali długie wyroki w czasach stalinowskich. Jako dziecko bawiłem się z córką Kazimierza Moczarskiego - on miał wyrok śmierci, który nie został wykonany. Przychodzili ludzie, którzy byli w głębokiej konspiracji, a ja słuchałem tych rozmów, schowany pod stołem”. Sprawdź też: Władysław Bartoszewski: ostatni z wielkich. Niezwykłe życie profesora Rozwód rodziców, syn po stronie mamy Kiedy Władysław Teofil Bartoszewski miał jedenaście lat jego rodzice rozwiedli się. Władek zamieszkał z mamą, trzymał jej stronę. Ojciec na wiele lat praktycznie zniknął z jego życia. W jednej z rozmów powiedział:” Z moją matką żył w osobnych światach, a ja do jego świata nie należałem.” Sam Bartoszewski senior przyznał kiedyś, że „jego ojcostwo przyszło w trudnych czasach i nie był aktywnie obecny w życiu dziecka”. Bartoszewski senior zamieszkał z drugą żoną Zofią i jej synem Piotrem. Mimo że z czasem ich relacja poprawiła się, przez wiele lat była naznaczona chłodem i brakiem bliskości. Dopiero w dorosłości ojciec i syn odnaleźli prawdziwą nić porozumienia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/48/2025/04/EN012023300043-bf9dea0.jpg" width="2000" height="1435" alt="17.02.2016 Warszawa Cykl spotkań, debat i prezentacji z okazji 94. rocznicy urodzin prof. Wladyslawa Bartoszewskiego N/z Wladyslaw Teofil Bartoszewski oraz Alexandra Richie" title="17.02.2016 Warszawa Cykl spotkań, debat i prezentacji z okazji 94. rocznicy urodzin prof. Wladyslawa Bartoszewskiego N/z Wladyslaw Teofil Bartoszewski oraz Alexandra Richie" /> Władysław Teofil Bartoszewski wybrał własną drogę Władysław Teofil Bartoszewski przyznawał, że sporo zawdzięcza ojcu, ale i podkreślał, że wybrał w życiu własną drogę. W rozmowie z Magdaleną Rigamonti mówił: „Oczywiście, że jestem beneficjentem tego, że ojciec był osobą rozpoznawalną, znaną i uważaną przez niektórych za autorytet. Proszę jednak zwrócić uwagę, że przez kilkadziesiąt lat mojego życia cała moja kariera zawodowa nie miała nic wspólnego z ojcem. Przecież pracowałem w świecie finansów, którego on nie rozumiał i nie chciał zrozumieć. Sam sobie zawdzięczałem awanse w pracy”. Władysław Teofil Bartoszewski ukończył historię oraz antropologię na Uniwersytecie warszawskim i w Cambridge w Wielkiej Brytanii. Zrobił doktorat w dziedzinie antropologii kulturowej. Nauka i świat akademicki były dla niego naturalnym wyborem, z dala od polityki ojca, ale jednocześnie w cieniu wielkiej historii, która była obecna w jego domu. Prowadził zajęcia na Uniwersytecie Oksfordzkim, a także bardzo prestiżowym Uniwersytecie Londyńskim. Jako historyk specjalizował się m.in. w historii Europy Środkowo-Wschodniej, wykładał na uczelniach brytyjskich i amerykańskich. Ale też pracował w słynnym banku J.P. Morgan, był biznesmenem. Mieszkał w Londynie, Nowym Jorku, w Rzymie. Czytaj też: Władysław Bartoszewski i kobiety jego życia. Bohaterka podziemia, sanitariuszka i ich nieznane losy Z ojcem rozmawiał o wszystkim, tylko nie o rozwodzie rodziców Kiedy był już dorosłym człowiekiem stał się dla ojca partnerem w rozmowach. Mówili o wszystkim, nie poruszyli tylko jednego tematu. Nigdy nie rozmawiali z ojcem o rozwodzie i jego konsekwencjach. Jak mówił Władysław Teofil Bartoszewski: „Jestem pewien, że ojciec dokładnie wiedział, co myślę”. W Anglii Władysław Teofil poznał swoją przyszłą żonę - urodzoną w Kanadzie i wychowaną wśród Indian, Aleksandrę Richie. Historyczkę, autorkę między innymi głośnej książki o powstaniu „Warszawa 1944”, wielokrotnie nagradzaną. Mają dwie córki, ukochane wnuczki Władysława Bartoszewskiego seniora: Antoninę i Karolinę, starsza studiuje w Anglii, młodsza jest jeszcze uczennicą. Władysław Teofil Bartoszewski był od 2019 roku posłem na sejm PSL, obecnie pełni funkcje wiceministra spraw zagranicznych. Jego ojciec zmarł 4 kwietnia 2015 roku w wieku 93 lat. Pracował do końca. „Brakuje Ciebie tato…”, napisał jego syn w czwartą rocznicę śmierci profesora pokazując grób ojca i jego drugiej żony Zofii Bartoszewskiej.
Władysław Bartoszewski: ostatni z wielkich. Niezwykłe życie profesora
Odszedł, pozostawiając po sobie wielki dorobek
Umysł Leonarda da Vinci, biografia Bonda. Profesor Władysław Bartoszewski był ostatnim z wielkich Polaków. Niepodważalny autorytet, choć budził kontrowersje i zdarzały mu się wpadki. Ale numerowi jeden polskiej polityki wybaczało się wiele... Profesor odszedł osiem lat temu. Przypominamy archiwalny tekst „VIVY!” autorstwa Romana Praszyńskiego z czerwca 2010 roku. Władysław Bartoszewski: przeżył wojnę, ocalał z zagłady Warszawa, 7 grudnia 1944 roku. Drogą z Warszawy do Pruszkowa jedzie ciężarówka. W środku żołnierze AK. Jest wśród nich Władysław Bartoszewski. Powstanie Warszawskie upadło, ale konspiracja trwa. Wywożą z miasta dolary i akta Armii Krajowej. Na Wolskiej zatrzymuje ich gestapo. Wrogie twarze. Wycelowane karabiny. „Nigdy w życiu się tak nie bałem”, po latach przyzna profesor w wywiadzie dla VIVY! „Pomyślałem, że nie chcę umierać”. Niemcy chcą przeszukać ciężarówkę. „Zastrzelą, rzucą w ruiny”, myśli młody Bartoszewski. I wtedy olśnienie. Otwiera klapę ciężarówki i mówi czystą niemczyzną: „Mamy tu aparaturę, bo właśnie jedziemy dezynfekować tyfus plamisty. Wejdźcie, panowie, obejrzyjcie to”. Gestapowcy boją się zarazić. Klną i puszczają ich wolno. Znów się udało. Fortele, fortele Życie profesora nadaje się na film sensacyjny. Więzień Oświęcimia, oficer AK, przez władze PRL skazany za szpiegostwo. „Po prostu starałem się być porządnym człowiekiem”, mówi skromnie. Żył w czasach, kiedy wymagało to szalonej odwagi. Doświadczył piekła. Ale zawszy wychodzi cało z opresji. Z podniesioną głową. Adam Michnik na jego 85. urodziny mówił: „O swojej strategii zmagania się z przeciwnościami losu powiadał Bartoszewski z cwaniackim uśmiechem: »Fortele, fortele...«”. Autor kilkudziesięciu książek historycznych, w których nieraz powołuje się na własne przeżycia. Znany i ceniony na świecie. Wielki autorytet. Gdy „Gazeta Wyborcza” nadaje mu tytuł Człowieka Roku 2010, biskup Tadeusz Pieronek, wygłaszając laudację, mówi z zachwytem: „Przy nim odnosi się wrażenie, że ludzka pamięć nie powinna się obawiać konkurencji ze strony komputerów”. Czytaj także: Uratowała setki Żydów podczas II wojny światowej. Jak wyglądało życie Ireny Sendlerowej? Profesor Władysław Bartoszewski, obchody 69. rocznicy Wybuchu Powstania Warszawskiego, Warszawa, 18.04.1997 rok Nieutrzymanek Wysoki, przygarbiony. Czasem używa laski. Lecz mimo swych 88 lat ma młodzieńczy temperament i niewyparzony język. „A o co wyjesz, wyjcu?!”, krzyknie publicznie, zdenerwowany. „Dyplomatołki!”, uderzy w politycznych przeciwników. Macha rękoma, robi miny. Nawet jego duże uszy kiwają się w rytm okrzyków. W życiu przeszedł tyle, że nie przejmuje się formami. Dlatego budzi kontrowersje. Czy profesorowi więcej wolno? „Nie muszę się niczego wstydzić”, przekonuje. W życiu publicznym zawsze stał po stronie dobra. Dziś popiera Bronisława Komorowskiego, jest w jego komitecie honorowym. Z właściwą sobie ironią zapowiada emigrację, jeżeli wygra Jarosław Kaczyński. Ale nie każdy wie, że Władysław Bartoszewski sam o mały włos nie został prezydentem. To historia z 1981 roku. Londyn. Gabinet prezydenta Polski na uchodźstwie Edwarda Raczyńskiego. Panowie przy kawie i whisky. „Jestem starym człowiekiem”, mówi Raczyński. „Zdecydowałem się ustąpić, a wedle konstytucji jestem zobowiązany do wyznaczenia następcy. Wybrałem pana”. Szok. Bartoszewski prosi o tydzień do namysłu. I odmawia. „Dlaczego?”, pyta go Michał Komar w książce „Wywiad rzeka”. „Nie wypadało o tym mówić z prezydentem...”, tłumaczy profesor. „Z moimi oszczędnościami? Ktoś musiałby płacić za moje utrzymanie. Kto? Skarb Narodowy! Miałbym być utrzymankiem Polski? Nie wypada”. Z żoną mieszka od 40 lat na Mokotowie. Skromne mieszkanie, dużo książek. Nie dorobił się bogactw. „Nie mam samochodu”, uśmiecha się. „Nie mam nawet złotego zegarka!”. Na ścianie zdjęcia z jego bogatego życia. Na jednym z nich całuje Jana Nowaka-Jeziorańskiego w głowę. Głowę prawie pozbawioną włosów. Sam ma podobną. Gdy wieje wiatr, wkłada beret. Przypomina wtedy tych chłopców z konspiracji. Był kiedyś jednym z nich. O jego garderobę dba żona. Profesor zawsze w garniturze, pod krawatem. „W dyplomacji trzeba wyglądać”, tłumaczy. Żartuje, że ma w domu frak na specjalne okazje. Założy go do trumny. Wciąż się uśmiecha, jest pogodnym człowiekiem. Trudno w to uwierzyć, pamiętając, że przeszedł przez obóz koncentracyjny i stalinowskie więzienia. Tam się nauczył, że wartości materialne nie mają znaczenia. Dlatego z pięcioletniego ambasadorowania w Wiedniu przywozi tylko książki. Trzy tysiące książek. Już zapisał je bibliotekom. „Synu – mówi do syna, który jak on ma na imię Władysław i jest historykiem – nic po mnie nie odziedziczysz”. „Tato, a nazwisko?”. Profesor uśmiecha się z dumą. „Znalazł się”, chwali. Czytaj także: Nina Novak - najwybitniejsza polska primabalerina. Jak udało jej się przetrwać wojnę? Profesor Władysław Bartoszewski, żona Zofia Bartoszewska, premiera „Zemsty” w teatrze Polskim, Warszawa, 09.03.2013 rok Mistrz dialogu Ma swój gabinet w gmachu rządu. Na pierwszym piętrze. To zwykle pod jego okna przychodzą demonstranci. Premier ma lepiej, bo jego okna wychodzą na ogród. Profesor zaczyna dzień od lektury gazet. Musi wiedzieć o wszystkim. Wieloletni nawyk. To samo robił w konspiracji. I później, gdy pracował dla Radia Wolna Europa. Po lekturze spotkania, wykłady, podróże. Aha, jeszcze dokumenty. Gdy asystent przynosi stosy do podpisu, profesor podnosi okulary i pochyla się nad biurkiem. Nie podpisze niczego, czego nie przeczyta. Pióro? To zbytni luksus. Władysław Bartoszewski używa zwykłego długopisu. Takiego, który można kupić w każdym kiosku. Listy dyktuje, komputera nie dotyka. „Nie odróżniam telefonu od radia”, żartuje z siebie. Dłonie opiera na dużym, jasnym biurku, za plecami dwie flagi: polska i unijna. Na talerzyku kryształowa sowa. Pasuje tu. Mądrość i uważność to cechy, które towarzyszą mu całe życie. W rządzie jest pełnomocnikiem do spraw międzynarodowego dialogu. A konkretnie – dba o porozumienie polsko-niemieckie i polsko-żydowskie. Dwie najbardziej zapalne strefy. Niemcy i Żydzi towarzyszą mu przez całe życie. Na dobre i na złe. Przychodzi na świat 19 lutego 1922 roku w Warszawie. Dzieciństwo spędza na skraju dzielnicy żydowskiej. „Na naszej ulicy żyło tylko kilka chrześcijańskich rodzin”, wspomina. „Nasza i Radziwiłłów”. Nalewki to przedwojenny żydowski Broadway, żyje tu 350 tysięcy warszawskich Żydów. Setki sklepików, synagoga, pejsaci mężczyźni w chałatach. Obok Banku Polskiego, w którym pracuje jego ojciec, mieszka mały Bartoszewski. Chudy, w okularach, trzyma się z boku. Mama pracuje w biurze elektrociepłowni, chłopcem opiekuje się niania, prosta dziewczyna ze wsi, półanalfabetka. Pani Bartoszewska zabroniła bić syna, więc opiekunka tylko grozi: „Bądź grzeczny, bo zabierze cię bolszewik!”. Idą do Ogrodu Krasińskich. Tam Władek biega z żydowskimi dziećmi. Szybko uczy się jidysz. Czasem słyszy od żydowskich matek, które strofują swoje dzieci: „Kim, szpil nicht mit dummen goj”. „Chodź, nie baw się z tym głupim gojem”. W kawiarniach widzi dyskutujących zażarcie mężczyzn. Wszyscy w kapeluszach. Dlatego myśli, że kawę pije się wyłącznie w nakryciu głowy. Koniec świata Wysoki okularnik. Niezgrabny wobec koleżanek. Rówieśnicy palą pierwsze papierosy, całują się po kryjomu, on nie potrafi . Śmieją się z niego. A potem wybucha wojna. Właśnie zdał maturę. Na miasto lecą niemieckie bomby. U Bartoszewskiego działa prosty odruch, który towarzyszy mu całe życie. Na ulicy leżą ranni, więc bierze nosze i transportuje ich do szpitala. Pomaga. Z nieba pikuje samolot. Seria z karabinu zabija kobietę, którą dźwiga. Pierwsze dotknięcie śmierci. „Płakałem, gdy niemieckie wojsko zajęło miasto”, mówi. „Dla nas to był koniec świata”. Nad ranem 19 września 1940 roku do ich mieszkania wpadają żandarmi. Obława. Trafia do Oświęcimia. Ma numer 4427. Pierwszy apel. Pięć tysięcy ludzi stoi na baczność. Kapo wyciągają z szeregu mężczyznę i zabijają go bestialsko. Nikt nie reaguje. To nauka strachu. I upokorzenia. Osiemnastoletni chłopak styka się z potworną zbrodnią. Ludzkie życie nie ma wartości. Marznie, głoduje, jest wycieńczony. Ciało we wrzodach. Trafia do izby chorych, gdzie nieprzytomny przeleży kilkanaście dni. Wraca do życia. Recytuje innym chorym fragmenty „Pana Tadeusza”, kabaretowe wiersze. Ci, którzy przeżyją, będą wspominać, że nawet w tych strasznych warunkach potrafił zachować pogodę ducha. Czytaj także: Żył szybko, umarł młodo. Krzysztof Kamil Baczyński zginął 77 lat temu Profesor Władysław Bartoszewski, spotkanie autorskie, Warszawa, 26.02.2013 rok Dar wiedzy Zdarza się cud. Zostaje zwolniony. Prawdopodobnie wstawia się za nim Międzynarodowy Czerwony Krzyż. Po czterech miesiącach kaźni wraca do Warszawy. Pierwszy dzień wolności? „Nie mogłem wstać. Byłem wyczerpany. Zbolały”, mówi. Narasta w nim obsesja, że zostawił tam ludzi na śmierć. Przeleży w łóżku półtora miesiąca. Jak żyć z tak okrutnym doświadczeniem? Matce nie opowie, co przeżył. A ona nie jest gotowa na prawdę. Nigdy nie przeczyta jego książek. „A nie byłeś tam głodny, synku?”, pyta tylko. Syn nie potrafi odnaleźć się po Oświęcimiu. W nocy budzi się z krzykiem. Dręczą go obozowe koszmary. Lecz ma szczęście. Spotyka księdza Jana Zieję. Kapłan rozumie jego rozterki. „Ty nie jęcz i nie zastanawiaj się nad swoim cierpieniem”, mówi. „Pomyśl, że po coś wyszedłeś. Otrzymałeś dar wiedzy. Zrób z niego użytek”. „Jaki?”, pyta 19-letni chłopak. „Pomagaj najbardziej cierpiącym”. „No jak to, ojcze”, protestuje. „Nie mam pieniędzy, nie mam znajomości”. „Nie zamykaj oczu na to, co się trafi”, słyszy. „Życie samo przyniesie sposobność”. Niebo w płomieniach Sposobność ma na imię Hanka. Wciąga go do konspiracji. Nastoletni Władek trafia do kontrwywiadu AK. Przybiera pseudonim „Teofil”. Imię bohatera powieści Jana Parandowskiego „Niebo w płomieniach”. Pomaga ludziom podziemia aresztowanym przez Niemców. Razem z Zofią Kossak porywa się na niemożliwe. Pomagają Żydom w getcie. Potrzebne są pieniądze, leki, fałszywe dokumenty. Tak powstaje „Żegota” – Rada Pomocy Żydom. Wyprowadzają i ukrywają po aryjskiej stronie wiele osób. Większość to dzieci. „To było szalenie niebezpieczne”, wspomina. „Prawdziwy taniec nad przepaścią”. Dyplomacja w celi Rok 1948. Cela na Rakowieckiej. Kieszonkowiec Edzio ogląda długie, szczupłe palce Bartoszewskiego. „Ty frajerze, z takimi dłońmi zajmowałeś się polityką?”, dziwi się. „Z takimi palcami byłbyś świetny w moim fachu!”. Bartoszewski z Powstania Warszawskiego wychodzi jako porucznik. Z Krzyżem Walecznych. Trafia do stalinowskiego więzienia. „Kiedy ludzie zdziwieni pytają mnie, gdzie uczyłem się dyplomacji, odpowiadam, że w więziennej celi”, śmieje się profesor. Głos ma mocny. Dźwięczny. Grudzień 1949 roku – wyrok: pięć lat. Bezpieka wmawia mu szpiegostwo. W śledztwie trzyma się dzielnie. Potem też. „W więzieniu myślałem o tym, żeby własnym załamaniem nie pomagać siłom zła”, tłumaczy. Siedzi razem z przeorem z Jasnej Góry... i skazanym na śmierć esesmanem Erichem Engelsem. Gdy zakonnik z hitlerowcem grają w szachy zrobione z chleba – tłumaczy rozmowy. Nie skaczą sobie do oczu. Szkoła życia. Sztuka dyplomacji. Czytaj także: Nie znał twarzy matki, dzieciństwo spędził za szafą... Daniel Passent przeżył wojnę dzięki pomocy innych Profesor Władysław Bartoszewski, obchody 69. rocznicy Wybuchu Powstania Warszawskiego, Warszawa, 31.07.2013 rok Optymista katastroficzny Żeni się. W 1955 roku rodzi się jego syn. Po ojcu i dziadku – Władysław. Doktorat zrobi w Cambridge. Dziś Władysław junior żyje w Polsce, jego żona jest Kanadyjką. Dzwonię do niego. Nie za bardzo chce rozmawiać. Profesor nie opowiadał mu o swych więziennych doświadczeniach. Najwyżej aluzyjnie. Pałac Mostowskich, siedziba UB, sześcioletni Władek pyta: „Czy tata tu siedział?”. Bartoszewski odpowiada zgodnie z prawdą: „Tu nie”. „Ale tata siedział?”. „Tak, ale tu nie”. Profesor całe życie jest potwornie zajęty. Pisze do gazet, pisze książki, działa w dziesiątkach organizacji. Wykłada za granicą. Współpracuje z Wolną Europą. Jest sekretarzem Pen Clubu. Syn musi nauczyć się samodzielności. „Sam nie poświęcałem mu za dużo czasu”, profesor bije się w piersi. „Ale w naszym domu bywali ciekawi, wartościowi ludzie. Żadni cwaniacy ani sługusy reżimu. Miał od kogo czerpać”. Umiera żona profesora. Druga żona, Zofia, wysoka brunetka, jest polonistką. Redaguje teksty męża, jest pierwszym krytykiem. Żyją w zgodzie od 40 lat. Gdy bywa ciężko, profesor powtarza: „W Oświęcimiu było gorzej”. Żona się złości: „Nie możesz wszystkiego porównywać do obozu koncentracyjnego!”. „Nie mogę”, zgadza się profesor. „Ale faktem jest, że tu nie ma komór gazowych!”. Jest – jak sam mówi – katastroficznym optymistą. Gadatliwy nosorożec Grudzień 1981. Na poligonie w Jaworznie ląduje helikopter. Mundurowi wyprowadzają z niego internowanych działaczy „Solidarności”. Pod karabinami, wśród szczekających psów, idzie katastroficzny optymista. Które to już więzienie? Spędził w nich siedem lat życia. W obozie w Jaworznie „tylko” cztery miesiące. Razem z nim Bronisław Komorowski. „Byłem dumny”, wspomina marszałek. „Władek, ważny pan profesor, zaproponował mi wspólny wykład dla kolegów”. W obozie profesor kończy 60 lat. Pisarz Andrzej Szczypiorski wygłasza mowę pochwalną: „Dobry Bóg obdarzył go wdziękiem wiecznie młodego nosorożca. Bartoszewski zawsze jest w szarży”. Ale dodaje łyżkę dziegciu: „Bywa nieznośnie gadatliwy, ma obsesję szczegółu, niekiedy czuje się dotknięty bez uzasadnienia”. Jego „rozmowność” jest przysłowiowa. Przesłuchujący go tajniacy błagają: „Przestańcie gadać, Bartoszewski!”. Co pan tu robi? Na szczęście są tacy, co lubią go słuchać. W 1983 roku niemiecki Katolicki Uniwersytet w Eichstätt proponuje mu profesurę gościnną. Zbłaźnię się nie tylko jako Bartoszewski, lecz także jako jedyny Polak na tym uniwersytecie, myśli z obawą. Niepotrzebnie. Niemcy z radością przedłużają kontrakt. Dostaje prestiżową Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich. Nazwisko Bartoszewskiego staje się międzynarodową marką. „Intelektualny architekt polsko-niemieckiego porozumienia”, ocenia Mariusz Cieślik z „Newsweeka”. Lato 1989 roku. Bońska willa prezydenta RFN Richarda von Weizsäckera. Zaproszony na nieoficjalne spotkanie noblista Lech Wałęsa dziwi się na widok profesora: „Co pan tu robisz?”. „Prezydent poprosił mnie, abym był w czasie rozmowy z panem”, tłumaczy Bartoszewski. Prezydent jest pod wrażeniem wizjonerstwa i swobodnego języka przewodniczącego „Solidarności”. „Wałęsa to zjawisko natury!”, oznajmia profesorowi. Tego samego wieczoru Bartoszewski siedzi przy jednym stole z Willym Brandtem. Nie przez przypadek rok później zostanie ambasadorem Rzeczpospolitej w Austrii. Czytaj także: Daniel Passent szczerze o życiu, pracy i Agnieszce Osieckiej: „Była osobą jednocześnie dobrą i niedobrą”. Przypominamy archiwalny wywiad ze zmarłym felietonistą Profesor Władysław Bartoszewski, obchody 69. rocznicy Wybuchu Powstania Warszawskiego, Warszawa, 01.08.2013 rok Muszę pędzić Politykiem zostaje w wieku, gdy inni kończą karierę. Ma 68 lat, gdy siedzi w mieszkaniu Tadeusza Mazowieckiego, pierwszego niekomunistycznego premiera od czasu wojny. Rozmawiają towarzysko, piją herbatę. „Słuchaj – mówi nagle Mazowiecki – musisz objąć ambasadę w Wiedniu”. „A czy ja się na tym znam?”, pyta zaskoczony profesor. Premier patrzy na niego z typowym dla siebie smutkiem: „A czy ja się na tym znam?”. „Byłem przerażony”, wspomina profesor. „Jestem samotnikiem. A nagle miałem kierować dużą placówką. Inny świat, inne reguły postępowania, inne miary”. Ale przecież „w Oświęcimiu było gorzej”... Podejmuje pałeczkę. I odnosi sukces. Potem będzie jeszcze senatorem, ministrem spraw zagranicznych (dwa razy), sekretarzem stanu w rządzie Donalda Tuska. A to tylko nieznaczna część jego działań. Wyliczanie ich byłoby dłuższe od tego tekstu. Władysław Bartoszewski mimo swych 88 lat pruje przez świat z szybkością i mocą lokomotywy. Nawet gdy chodzi, to biega. „Tato – narzeka syn, nie mogąc nadążyć za maszerującym ojcem – dlaczego tak się śpieszysz?”. „Synu – tłumaczy profesor – gdybym miał tyle lat co ty, mógłbym spokojnie chodzić. Ale ja nie mam już czasu. Muszę pędzić!...”. Tekst ROMAN PRASZYŃSKI
Niezwykła historia Alexandry Richie – synowej profesora Władysława Bartoszewskiego
Wychowała się wśród Indian, woziła turystów z Jukonu na Alaskę, studiowała na Oksfordzie. Przeczytajcie historię Alexandry Richie
Aleksandra Richie jest kanadyjsko-amerykańską historyczką, autorką książek, wykłada w Collegium Civitas w Warszawie. a polską historię zna dziś lepiej niż większość z nas. Jest autorką głośnej książki „Warszawa 1944. Tragiczne Powstanie". Mówi: „Z moim teściem, Władysławem Bartoszewskim, można było przenosić góry. Chyba był dumny, że ma synową z Kanady". W 1985 roku poznała na uniwersytecie w Oksfordzie Władysława Bartoszewskiego juniora. Od kilkunastu lat mieszkają z dwoma córkami na warszawskim Żoliborzu. Zobacz też: Katarzyna i Marcin Bosaccy: historia wyjątkowej miłości Jacek Tomczuk: Kiedy zamieszkała pani w Polsce, napisała pani doskonale przyjętą książkę „Warszawa 1944”. To teść, Władysław Bartoszewski, namówił panią do pracy nad książką o Powstaniu? Aleksandra Richie: Nie. Jestem historykiem, obecnie profesorem historii w Collegium Civitas, wykładałam w różnych krajach i przez wiele lat pracowałam w Oksfordzie. Sama wybieram tematy badawcze. Kiedy oświadczyłam wydawcy, który opublikował moją 1100-stronicową historię Berlina „Metropolia Fausta”, że zamieszkam w Polsce, spytał, czy nie chciałabym napisać czegoś o tej części Europy. Pomyślałam, że to ten moment, kiedy trzeba zmierzyć się z Powstaniem. Byłam zainteresowana Powstaniem od pierwszej wizyty w Polsce. Materiały zbierałam kilka lat, pisałam trzy. Chciałam zajrzeć w głowy Niemców, bo to oni decydowali o zamordowaniu Warszawy. Mój teść bardzo mi pomógł, kiedy zaczęłam pracować nad tym projektem. Siedział z esesmanami w peerelowskim więzieniu, po wyjściu napisał pierwszą książkę o von dem Bachu, który był odpowiedzialny za rzeź Woli i Ochoty. Udokumentował też starannie straty ludności cywilnej Warszawy w okresie okupacji. Starczyło rzucić nazwisko, żeby wyrzucił z siebie notę biograficzną lub esej, zależnie od potrzeb. I zawsze wiedział, gdzie można znaleźć świadectwa albo żywych świadków. Na północ, przez dziki las Skąd w ogóle to zainteresowanie historią wojskowości? Nie wygląda pani na osobę, która fascynuje się militariami. Na ścianach salonu, gdzie rozmawiamy, dużo malarstwa, widzę też harfę i nuty. Pochodzę z wojskowej rodziny, której członkowie walczyli na różnych frontach pierwszej i drugiej wojny światowej, na Pacyfiku, w Normandii i Holandii. Mój pradziadek ze strony matki, Henry Thoresby Hughes, był kanadyjsko-brytyjskim generałem podczas pierwszej wojny światowej, a potem współtworzył Komisję Grobów Wojennych Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Przeforsował ideę równego upamiętnienia każdego poległego żołnierza kamiennym nagrobkiem z wyrytym imieniem i nazwiskiem. To była rewolucyjna idea. Wcześniej, kto miał pieniądze, ten swoich zabitych odnajdował i stawiał pomnik. Reszta lądowała w masowych żołnierskich grobach. Czyli należy pani do elity, tak zwanych WASP-ów, którzy przez wieki budowali kulturę i tożsamość Ameryki? Matka należy do starego kolonialnego rodu angielskiego. Jej praprzodkowie podróżowali i mieszkali w Indiach, Singapurze, Hongkongu i USA, aż na początku XVIII wieku któryś przypłynął do Kanady i został. Stała i udokumentowana obecność moich przodków w Ameryce Północnej datuje się od 1740 roku. Po pierwszej wojnie światowej przestaliśmy uchodzić za Brytyjczyków mieszkających w Kanadzie, ale zostaliśmy uznani za Kanadyjczyków pochodzenia brytyjskiego. Moja mama pracowała w obronie cywilnej, w wydziale, który odpowiadał za przygotowanie na wypadek ataku atomowego. Wiedziałam, co trzeba zrobić, gdzie się schować, co mieć pod ręką. Ojciec był leśnikiem, opiekował się lasami wielkości jednej trzeciej powierzchni Polski. Kiedy miała pani cztery lata, ojciec wyjechał do pracy na daleką północ. A my z nim. Rodzice załadowali swego vana po dach, zabrali wszystko, co było nam potrzebne, i ruszyliśmy w drogę. Przed nami było ponad 1300 kilometrów przez dziki las. Jechaliśmy chyba cztery dni. Latem prowadziła tam tylko jedna droga, zimą można było tam się dostać tylko helikopterem, samolotem z płozami albo rzeką, która całkowicie zamarzała. Mieszkaliśmy w eleganckim mieście Victoria, stolicy prowincji Kolumbii Brytyjskiej, na wyspie Vancouver, na południowo-zachodnim skrawku Kanady. To raj na ziemi. Bezkresne lasy, jeziora, góry, potoki, cudowne kolory, dzika przyroda. Wymarzone okoliczności dla dzieci, dla rodziców pewnie mniej. Moi rodzice uważali, że to będzie wspaniałe doświadczenie dla nas wszystkich. Jestem jedną z bardzo niewielu osób, które mieszkały pośród Indian żyjących w tradycyjny sposób, a nie w rezerwacie. Członkowie szczepu Tsay Keh Dene (Sekani) polowali na łosie, karibu, bobry, jelenie. Stare kobiety miały zniszczone zęby, bo zmiękczały skórę zwierząt, żując ją. Indianie wykorzystywali całe zabite zwierzę: mięso do jedzenia, skóry na ubranie, kości na wspaniałą biżuterię, ścięgna na nici. Żyli w namiotach. Mieszkało tam z 40–50 osób, w tym pięć białych rodzin, przysłanych przez rząd. Zobacz też: Życie Billie Holiday wyglądało jak z podręcznika historii rasizmu Z Indianami przyjaźnię się do dzisiaj Daleko było do najbliższej osady? 230 kilometrów. Dlatego co kilka tygodni przylatywał helikopter z zaopatrzeniem. Ojciec dowiedział się, że w miejscu, gdzie mieszka więcej niż 15 dzieci, musi być szkoła i doprowadził do tego, że stanęła. Przyleciał helikopter z wielkim kontenerem, w którym mieściła się jedna klasa. Uczyliśmy się wszyscy razem, ja byłam najmłodsza, najstarszy chłopak miał 18 lat. To było niesamowite doświadczenie, wiele się tam nauczyłam. Indiańskie dzieci nie chodziły do szkoły, kiedy przychodził czas polowań: pomagały rodzicom w polowaniu, obdzieraniu zwierząt ze skóry, ćwiartowaniu mięsa… To tak jak pomoc przy żniwach w kulturach rolniczych. Wszystko to widzieliśmy z bratem. To było niesamowite: stać obok wiszących upolowanych niedźwiedzi czy łosi. Jak przyjęli was Indianie? Zawiązane tam przyjaźnie trwają do dzisiaj. W nocy nie wychodziło się poza osadę, bo słychać było wilki, niedźwiedzie. Kiedyś głodny miś gonił moją mamę dookoła domu. Dostaliśmy z bratem po nożu, mieliśmy nosić je zawsze przy sobie. Kiedy wychodziliśmy do lasu, musieliśmy zostawiać na drzewach znaki, żeby znaleźć drogę. Naszymi przewodnikami były lokalne dzieci. Tam nauczyłam się, jak zachowywać się w lesie, żeby przeżyć. Na przykład jak odróżnić ryk niedźwiedzia, który chce zaatakować, od takiego, który chce tylko przestraszyć intruza. Często widzieliśmy czarne niedźwiedzie w lecie jedzące jagody i jeżyny, które my też zbieraliśmy. Po czterech latach wróciła pani do cywilizacji, i to do elitarnej szkoły… To prawda, szkoła istnieje od ponad stu lat i była wzorowana na angielskich „public schools”, wbrew nazwie szkołach prywatnych. Poziom nauczania był bardzo wysoki, ale było też mnóstwo sportu, ruchu. Grałam w piłkę nożną, hokeja na trawie, biegałam. Zawsze jednak byłam zafascynowana europejską historią i kulturą, bardzo wcześnie zdecydowałam się to studiować. Woziłam turystów z Jukonu na Alaskę Jak wyglądało dorastanie na granicy amerykańsko-kanadyjskiej w latach 70.? Istnieje stereotyp, że Kanadyjczycy mają kompleks wielkiego, wpływowego sąsiada. Granica praktycznie nie istniała, przekraczało się ją na prawo jazdy. Tak naprawdę kulturowo czułam się bliżej amerykańskich nastolatków żyjących kilkadziesiąt kilometrów na południe, w Seattle, niż Kanadyjczyków ze wschodniego wybrzeża żyjących kilka tysięcy kilometrów na wschód. Oglądaliśmy tę samą telewizję, na koncerty jeździłam do Stanów: The Kinks, Rolling Stones, ale też do opery. Jak była pani wychowywana? W sposób tradycyjny. Miałam wspaniałą edukację, kochałam szkołę. W Kanadzie musieliśmy płacić za studia. Mogłam zostać kelnerką w rodzinnym mieście, ale lepiej płatne były zajęcia na dalekiej północy. Najpierw zostałam pomocnicą geodety, jeździłam po bezkresnych lasach i pomagałam wytyczać drogi. Kiedy miałam 20 lat, zdałam egzamin na kierowcę autobusu, woziłam turystów z Jukonu na Alaskę i z powrotem. Wycieczka trwała tydzień, a ja byłam przewodnikiem, kierowcą, tragarzem, mechanikiem w jednej osobie. Wspaniałe doświadczenie. Co jest wspaniałego dla młodej dziewczyny w jeżdżeniu po bezludziu? To była biedna firma. Mieliśmy ciągle za mało autokarów. Na przykład wieczorem okazywało się, że rano przyjeżdża 40 turystów, a nie ma ich czym zabrać na wycieczkę. Kierownik wsadzał mnie do małego samolotu, który może lądować na jeziorze, i lecieliśmy do miejsca, gdzie kończyła kurs poprzednia wycieczka i stał wolny autobus. Wsiadałam i całą noc jechałam tam, gdzie miała zacząć się trasa mojej grupy. A potem oczywiście cały dzień z ludźmi. Zobacz też: Krzysztof Komeda i Zofia Komedowa: jazzman i jego muza. Historia wyjątkowej miłości Uff, czyli Kanada nie jest taka idealna. Ale tych nocnych wycieczek nie zamieniłabym za nic. Sama, pusty autokar i stary magnetofon, a w nim jedna kaseta: „Wariacje Goldbergowskie” Bacha. Którejś nocy musiałam stanąć przed stadem karibu, setkami zwierząt, które miały za nic moje trąbienie. Dla takiego widoku warto było jechać 10 godzin. Północ jest wciągająca, wchodzi pod skórę, zaraża wolnością, czułam, że jeszcze chwila, a tam zostanę. Tęskni pani za tym? Tak, kocham ten krajobraz, bezkres. Ale moje europejskie korzenie domagają się opery, Szekspira, spacerów po starych miastach. Jeździła pani odwiedzać rodzinę do Europy? Tak, kojarzyła mi się ze starą architekturą, tradycją i... biedą. Biedą? Dorastałam w latach 60., to złoty czas dla Kanady: wielkie zasoby naturalne, ocean, drewno. Mieliśmy wszystko i na wszystko było nas stać. Tymczasem w Europie czułam, że trwa jeszcze epoka powojenna. Moja rodzina miała wspaniały stary dom, ale bez centralnego ogrzewania. Szok. Do tego małe, źle zaopatrzone sklepy, które nie miały nic wspólnego z naszymi supermarketami, w których było po prostu wszystko. Byłam zafascynowana historią i kulturą Europy, ale zobaczyłam też, że jest przepaść ekonomiczna między Ameryką a Starym Kontynentem. Poszliśmy na kolację, tak się zaczęło Dlaczego w takim razie wybrała pani studia w Anglii, a nie na którymś z uniwersytetów amerykańskich, które uchodzą za najlepsze na świecie? Po pierwsze Oksford też zalicza się do światowej czołówki. Kochałam muzykę, miałam obsesję na punkcie Jana Sebastiana Bacha. Skończyłam nawet konserwatorium, ale kiedy zrozumiałam, że nie zostanę pianistką, to przynajmniej chciałam studiować historię Europy. Oksford jest świetnym miejscem dla takich studiów. To w Oksfordzie poznała pani męża, Władysława Bartoszewskiego juniora? Tak, przyjechałam w 1985 roku pisać doktorat o wschodnioniemieckim manipulowaniu historią. NRD miało być ojczyzną Goethego i Bacha, która nie miała nic wspólnego z Trzecią Rzeszą, w przeciwieństwie do zachodnich Niemiec. Władek wykładał historię Rosji i Europy Środkowej. Prezydent naszego college’u, Ralf Dahrendorf, przedstawił nas sobie. Poszliśmy na kolację i tak to się zaczęło. A skończyło małżeństwem, dwiema córkami i, prawie 20 lat później, przeprowadzką do Polski. Co pani wiedziała o Polsce? Sporo. Jeszcze w Kanadzie czytałam regularnie „New York Review of Books”, biblię liberalnej młodzieży, która regularnie pisała o Europie Wschodniej. Tam poznałam nazwiska Kundery, Brodskiego, ale też Michnika, Kuronia, Kołakowskiego. Byłam wyczulona na tę część Europy, bo w Kanadzie spotykałam ludzi z tego regionu, na przykład mój ojciec pomagał uchodźcom, którzy przyjechali do Kanady po rewolucji węgierskiej. Kiedy w Polsce wybuchł stan wojenny, zorganizowałam z przyjaciółmi demonstrację poparcia dla Solidarności. W Oksfordzie zaprzyjaźniła się pani z Leszkiem Kołakowskim, który próbował namówić panią, by rzuciła historię dla filozofii. Leszek Kołakowski chciał, żebym pisała u niego doktorat na temat Carla Schmitta. Był zabawnym, uroczym, czarującym człowiekiem. Przychodził na przyjęcia, siadał w kącie, a wokół niego gromadziła się grupka młodych, inteligentnych, zafascynowanych nim studentek. Leszek kochał brylować, czarować, a myśmy lubiły go słuchać. Jak wyglądało pierwsze spotkanie z Władysławem Bartoszewskim seniorem? Nazwisko Bartoszewski nie było wtedy znane na świecie, jego książek o Powstaniu Warszawskim jeszcze nie tłumaczono, nie znano jego wojennej historii. W 1987 roku przyjechał z Monachium, gdzie mieszkał, do Oksfordu zobaczyć się z synem. Był cudownie bezpośredni, żadnych pytań o przyszłe małżeństwo, dzieci, rodzinę. To zabawne, ale rozmawialiśmy po niemiecku o Gorbaczowie, Związku Radzieckim, Niemczech. Odwiedziła pani wtedy Polskę? Tak. Nie była to pierwsza wizyta w państwie komunistycznym. Wcześniej, w związku z 300-leciem urodzin Bacha, wylądowałam w Berlinie Wschodnim. Strach był wyczuwalny niemal fizycznie: ściszone głosy, spuszczony wzrok. Ludzie bali się ze mną rozmawiać, bo przyjechałam z Zachodu, można było za to zostać oskarżonym o szpiegostwo i dostać siedem lat więzienia. Mieszkałam w akademiku, gdzie na korytarzu siedziała stara kobieta i wiadomo było, że wszystko donosi do Stasi. Czułam się swobodniej tylko, kiedy rozmawiałam o Bachu, wtedy wszyscy jakoś się rozluźniali. I po takim doświadczeniu przyjeżdżam z Władkiem w 1988 roku do Polski. A tutaj pod Uniwersytetem Warszawskim ktoś rozdaje ulotki antyrządowe, na dziedzińcu stragany z książkami z drugiego obiegu, ludzie swobodnie ze mną rozmawiają, mówią o polityce, strajkach. Później po Zamku Królewskim oprowadzał nas dyrektor Aleksander Gieysztor, który był mentorem Władka. Spotkaliśmy się też z Bronisławem Geremkiem i innymi fascynującymi ludźmi. A potem pożyczyliśmy samochód i pojechaliśmy w Polskę, zobaczyłam czołgi na granicy polsko-rosyjskiej. Poczułam oddech imperium. Zobaczyłam, jaka jest skala zniszczeń po ostatniej wojnie. Dziadek Władysław Bartoszewski Zanim przeprowadziliście się do Polski, mieszkaliście w Londynie, Moskwie, Zurychu, Kijowie. Dlaczego właściwie wybraliście Warszawę? Po 1989 roku Władek przeszedł do biznesu, doradzał dużym międzynarodowym firmom, które chciały wejść na wschodni rynek. Ja wykładałam na Oksfordzie. Odwiedzałam Władka tam, gdzie aktualnie pracował. Moskwa na początku lat 90. to był raj dla historyków. Przesiadywałam w archiwach, które otworzył Jelcyn na fali demokratyzacji. Zresztą wtedy zjechało do Moskwy wielu naukowców. Żyliśmy w samolotach. To się zmieniło, gdy urodziły nam się córki: pierwsza w Londynie, druga w Zurychu. Dzieci potrzebowały stabilizacji. Wtedy mieszkaliśmy w centrum Londynu, dla nas, dorosłych, to fantastyczna lokalizacja, na piechotę do opery, muzeum. Ale z dziećmi to koszmar. Musisz ciągle trzymać dziecko za rękę, żeby nic go nie przejechało; w porównaniu z Londynem, Warszawa to oaza spokoju. Co na to pani rodzina? Rodzice w Kanadzie pokochali Władka, więc nie mieli nic przeciwko. Reakcja angielskiej rodziny była inna. To stara kolonialna familia, dla której podróże i mieszkanie w odległych miejscach to część tradycji. Zrozumieliby, gdybym przeniosła się do Singapuru, Malezji, Hongkongu. Ale Polska?! Co to za kraj do mieszkania? Opowiada pani dzieciom o Kanadzie? Nie należę do osób, które codziennie rano każą śpiewać dzieciom kanadyjskie piosenki, żeby nie zapomniały, skąd pochodzi ich matka. One i tak kochają Kanadę. Niedawno powiedziały, że chcą na stałe tam zamieszkać. „Dlaczego?”, pytamy. „Bo tam nie ma szkoły”. No tak, bo jeżdżą tam na wakacje i święta! Za to spędzają czas z dziadkami, moim bratem, pływają z delfinami, fokami, na żaglówkach, są obsypywane prezentami... To lepsza reklama tego kraju niż moje opowiastki. W jakim języku rozmawia pani z dziećmi? Po angielsku. Po polsku mówią w szkole i w relacjach z rówieśnikami. A ja mam kłopot z polskim. Nie mam daru do nauki języków. To lekcji z nimi pani raczej nie odrabia. Głównie muzykę i angielski. Jakim dziadkiem był Władysław Bartoszewski? Wspaniałym. Uwielbiał śmiać się z naszymi córkami. Opowiadał o przeszłości, ale nie epatował szczegółami. Skupiał się na życiu codziennym w przedwojennej Warszawie, dzieciństwie na Żoliborzu, na którym i my mieszkamy. Dzieci nie przejmowały się, że był sławny. Czasami mówiły: „O, dziadek znowu w telewizji”. O czym rozmawialiście? Naturalnym tematem była historia, od rodzajów uzbrojenia po życie codzienne podczas okupacji. Często, żeby sprawić mi przyjemność, wyszukiwał związki wojskowe między naszymi krajami. Widział, że pochodzę z rodziny wojskowych i takie historie zawsze sprawiają mi radość. Mówił, że Kanadyjczycy i Polacy walczyli ramię w ramię w Europie. Chyba był dumny, że ma synową z Kanady. Polubiła pani Polskę? Polska to wspaniały kraj, który w przeszłości osiągnął wielkie rzeczy. Tyle razy przejeżdżał po was walec historii, a jednak się podnosiliście. Zalecam trochę mniej samokrytyki, a więcej dumy z tego, co się tutaj udało. Dla mnie takim pozytywnym wzorem był właśnie Władysław Bartoszewski, mój teść. Chociaż już jako młody chłopak przeszedł piekło Auschwitz, Powstanie Warszawskie, siedział w stalinowskim więzieniu, zawsze tryskał energią i optymizmem. Można było z nim góry przenosić. Rozmowa Jacka Tomczuka z Alexandrą Richie ukazała się w miesięczniku „Uroda życia" 5/2016.
Bartoszewski, Kulczyk, Krauze, Leszczyński, Oleksy i inni... Ich pożegnaliśmy w ostatnim roku