Michał Rusinek nie zaprosił chorej mamy na najważniejszy dzień swojego życia. Do dziś to sobie wyrzuca
Sukcesów nie celebrował, fanfar nie potrzebował, a słowa „jestem z ciebie dumny” w jego domu padały rzadko. Michał Rusinek przez lata konsekwentnie unikał patosu i wielkich gestów. Jedna decyzja z przeszłości sprawiła jednak, że do dziś wraca do niej z bólem.
„Nie potrzebuję fanfar” – mówi Michał Rusinek w rozmowie z Beata Biały w książce „Męskie gadanie 2” (wyd. Rebis). I rzeczywiście – w jego opowieści nie ma miejsca na triumfalne gesty, podniosłe toasty i ostentacyjne świętowanie sukcesów. Jest za to cisza. Spojrzenia. I jedno wspomnienie, które do dziś uwiera. Michał Rusinek o domu rodzinnym W jego rodzinnym domu słowa „jestem z ciebie dumny” nie były codziennością. Padły może raz, może dwa. Nie przywiązywano wagi do publicznego chwalenia, nie budowano wokół osiągnięć atmosfery wyjątkowości. Radość – owszem – była obecna, ale wyrażana dyskretnie. Czasem spojrzeniem, czasem półuśmiechem. W tych spojrzeniach, jak wspomina Rusinek, bywał jednak także niepokój. Bo sukces nie zawsze oznacza wyłącznie powód do dumy. Może oddalać, zmieniać proporcje, budzić obawy. Może być – paradoksalnie – czymś niebezpiecznym. Ta powściągliwość szybko stała się jego własną. Nauczył się nie robić „wielkiego halo” z kolejnych etapów kariery. Traktować je jako naturalną konsekwencję pracy, a nie momenty wymagające celebracji. Zobacz też: Michał Rusinek opowiedział o relacjach Wisławy Szymborskiej z siostrą. Tego nie wiedział nikt Egzamin bez świętowania Po egzaminie magisterskim spotkał na ulicy swojego ojca. Towarzyszył mu profesor – prywatnie przyjaciel rodziny, zawodowo wymagający egzaminator, który – jak sam Rusinek podkreśla – wcale nie potraktował go ulgowo. „Przeczołgał” go na egzaminie, ale w sposób sprawiedliwy i uczciwy. Profesor zaproponował, by uczcić obronę wspólną kawą. Niby drobiazg, symboliczny gest. Ojciec jednak się wycofał, speszył, nie chciał w tym uczestniczyć. Sam Rusinek także nie czuł potrzeby celebrowania. Wolał, by wszystko pozostało zwyczajne, nieprzerysowane. To był schemat, który powtarzał się później. Doktorat na raty Po obronie doktoratu obowiązuje akademicki zwyczaj – uroczysty obiad dla promotora, recenzentów i rodziny. Rusinek zaprosił tylko promotora i recenzentów. Powód był prozaiczny: brak pieniędzy. Przyjęcie i tak było dla niego sporym obciążeniem finansowym. Pomógł przyjaciel, który prowadził restaurację i zgodził się, by rachunek spłacać w ratach przez kilka miesięcy. W tej historii nie ma wstydu ani dramatyzmu. Jest raczej konsekwencja życiowej postawy: skupienie na istocie wydarzenia, nie na jego oprawie. Tytuł naukowy był efektem pracy, nie powodem do widowiska. Ale ta sama konsekwencja doprowadziła do decyzji, której skutki okazały się znacznie poważniejsze. Czytaj również: Michał Rusinek: „To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy” Habilitacja i puste miejsce Uroczystość po habilitacji potraktował jako rytuał. Akademicką konieczność. Coś, co trzeba przejść, odhaczyć, zamknąć. Wszyscy byli w togach, ale – jak wspomina – wcale nie było patetycznie. Profesorka wygłosiła zabawną, ironiczną laudację. Atmosfera była lekka, momentami wręcz żartobliwa. Nie zaprosił mamy. Była już wtedy chora. Dziś przyznaje, że nie pomyślał o tym, jak wiele mogłoby dla niej znaczyć uczestnictwo w tej chwili. Dla niego był to formalny etap kariery. Dla niej – być może – wyjątkowy moment, w którym mogłaby poczuć dumę. Tę wypowiedzianą głośno albo tylko obecną w spojrzeniu. „Ja chciałem po prostu mieć to z głowy” – mówi. I właśnie to zdanie brzmi najmocniej. Bo pokazuje, jak łatwo zlekceważyć czyjąś potrzebę przeżywania czyjegoś sukcesu. Do dziś ma z tego powodu wyrzuty sumienia. Nie dlatego, że habilitacja była niewystarczająco uroczysta. Ale dlatego, że odebrał mamie możliwość uczestniczenia w czymś, co mogło być dla niej ważne. Nie potrzeba mu braw Rusinek podkreśla, że nigdy nie miał potrzeby „stanąć na krześle i zakrzyknąć: patrzcie na mnie!”. Nie jest typem atencjusza. Gdy podczas koncertów wykonywane są utwory do jego tekstów i ktoś zaprasza go na scenę – czuje się nieswojo. Na przyjęciach woli słuchać niż przemawiać. A jednak chce być słyszany. Jeśli „zaistnieć” oznacza powiedzieć coś ważnego i dotrzeć do odbiorcy – wtedy odpowiedź brzmi: tak. Nie chodzi o fanfary ani rekordowe nakłady. O wartości książki nie decyduje liczba sprzedanych egzemplarzy, lecz to, czy poruszy choć jedną osobę. Czy skłoni do refleksji, rozmowy, sprzeciwu. To przynosi mu radość i satysfakcję. Nie duma. Radość. Może właśnie dlatego historia o nieobecnej mamie jest tak przejmująca. Bo pokazuje, że człowiek, który sam nie potrzebuje fanfar, może po latach żałować, że komuś innemu nie pozwolił ich usłyszeć. Czytaj także: Ich przyjaźń trwała ponad cztery dekady. Wisławę Szymborską i Ewę Lipską połączyły loteryjki i pierogi ruskie
Michał Rusinek opowiedział o relacjach Wisławy Szymborskiej z siostrą. Tego nie wiedział nikt
Nawoja Szymborska była starszą siostrą Wisławy Szymborskiej i jej jedynym rodzeństwem. Dzieliło je sześć lat. Nawoja Szymborska urodziła się w 1917 roku. Była pierwszą córką Wincentego Szymborskiego, który pracował jako zarządca dóbr hrabiego Władysława Zamoyskiego, i Anny Marii z domu Rottermund. Wincenty Szymborski początkowo pracował w Zakopanem, gdzie leczył chorobę płuc, a potem, gdy okazało się, że choruje na serce, przeniósł się z rodziną do Kórnika. Rodzina miała zamiłowanie do tradycji, stąd między innymi wybór staropolskiego imienia dla dziewczynki. Nawoja urodziła się jeszcze w Zakopanem (a konkretnie – w Kuźnicach, stąd mówiło się w rodzinie, że jest najwyżej urodzoną panną). Jej młodsza siostra na Prowencie koło Kórnika. W 1929 roku rodzina przeniosła się do Krakowa i zamieszkała na lata w kupionej kamienicy przy Radziwiłłowskiej 29. O relacjach obu sióstr mówi wieloletni sekretarz Wisławy Szymborskiej, prezes jej fundacji, pisarz i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Michał Rusinek. Wisława i Nawoia Szymborskie spotykały się na obiadkach u mamusi Czy Nawoja i Wisława były ze sobą blisko związane? Kiedy były młode, to jednak różnica charakterów sprawiała, że pani Nawoja trochę szydziła z poetyckich ambicji swojej siostry. Kiedy Wisława Szymborska opublikowała swój pierwszy wiersz „Szukam słowa”, to jej siostra i kuzyn, który z nimi mieszkał przy Radziwiłłowskiej w Krakowie, nauczyli się tego wiersza na pamięć. Chodzili potem za Wisławą, przedrzeźniali ją i z lekka wyszydzali. Jej mamie też się nie podobało, że postanowiła zostać poetką. Uważała, że córka powinna zdobyć porządny zawód lub wyjść dobrze za mąż. Wisława Szymborska w 1948 roku poślubiła Adama Włodka i wyprowadziła się z domu rodzinnego do krakowskiego Domu Literatów. Od tego czasu siostry spotykały się na niedzielnych obiadkach u mamy. Tak było do 1960 roku, kiedy pani Anna zmarła. Później rolę mamy przejęła Nawoja, która wprawdzie nie pisała wierszy, ale świetnie gotowała. Polecam wiersz „Pochwała siostry”, czuły, choć odrobinę złośliwy. Dużo mówi o tym, jak Szymborska postrzegała swoją siostrę. Ulubione danie Wisławy robione przez siostrę? Pamiętam jedną potrawę, która fascynowała Szymborską co najmniej językowo, była to tzw. parzybroda (zupa z kapusty i ziemniaków – red.). Zobacz też: Aktor Andrzej Szczepkowski był przerażony, ze córka pójdzie w jego ślady i zostanie aktorką Nawoja Szymborska chroniła swoją prywatność Nawoja dożyła jeszcze nagrody Nobla dla siostry, w 1996 roku. Zmarła rok później. Jest taka anegdota, która pokazuje, że obie panie miały anglosaskie poczucie humoru. Wisława Szymborska zadzwoniła do siostry z Zakopanego, z willi Astoria, i mówi: „Dostałam Nobla”. A Nawoja na to: „Tak? Gratuluję. A jaka pogoda w Zakopanem?”. W gruncie rzeczy niewiele wiadomo o pani Nawoi. Bardzo chroniła swoją prywatność, ja jej nie poznałem, minąłem się z nią w pewnym sensie. Kiedy Anna Bikont i Joanna Szczęsna pisały biografię Szymborskiej „Pamiątkowe rupiecie”, Nawoja nie zgodziła się z nimi porozmawiać. Była księgową w zakładach futrzarskich, gdzie pracował też jej mąż, Ireneusz Krosta. Nie mieli dzieci. Pani Nawoja była za to znakomitą gospodynią. Ewa Lipska opowiadała, że „to był wspaniały i niedościgły wzór dawnej gospodyni: śledziki i marynowane grzybki, flaczki. Ona otwierała wspomnienia z dzieciństwa o przepastnych spiżarniach”. Zobacz też: Dekadę temu przeszedł na emeryturę. Dziś Leszek Teleszyński nie kryje rozgoryczenia Wisława bardzo przeżyła śmierć siostry Nawoja zmarła w 1997 roku. Była przy tym nieprzyjemna sytuacja — lekarze wzywali Wisławę do szpitala, rzekomo, żeby poinformować ją o stanie zdrowia siostry. Na miejscu się jednak okazywało, że głównie po to, żeby się z nią fotografować. Szymborska uważała to za wysoce niestosowne i bolesne. Pamiętam pogrzeb pani Nawoi. Zgodnie z jej wolą – świecki. Nad grobem było dużo wspominania, nawet trochę śmiechu. Grupa żałobników, nad którą unosiła się chmura papierosowego dymu i czułych anegdot minęła się na cmentarzu z konduktem zakonnic, odprowadzających swoją siostrę do grobu. To były dwa zupełnie inne światy. Michał Rusinek Wisława Szymborska przeżyła siostrę o 15 lat. Zmarła 1 lutego 2012 roku Oto wiersz poetki „Pochwała siostry” z 1976 roku: Moja siostra nie pisze wierszy i chyba już nie zacznie nagle pisać wierszy. Ma to po matce, która nie pisała wierszy, oraz po ojcu, który też nie pisał wierszy. Pod dachem mojej siostry czuję się bezpieczna: mąż siostry za nic w świecie nie pisałby wierszy. I choć to brzmi jak utwór Adama Macedońskiego, nikt z krewnych nie zajmuje się pisaniem wierszy. W szufladach mojej siostry nie ma dawnych wierszy ani w torebce napisanych świeżo. A kiedy siostra zaprasza na obiad, to wiem, że nie w zamiarze czytania mi wierszy. Jej zupy są wyborne bez premedytacji, a kawa nie rozlewa się na rękopisy. W wielu rodzinach nikt nie pisze wierszy, ale jak już - to rzadko jedna tylko osoba. Czasem poezja spływa kaskadami pokoleń, co stwarza groźne wiry w uczuciach wzajemnych. Moja siostra uprawia niezłą prozę mówioną, a całe jej pisarstwo to widokówki z urlopu, z tekstem obiecującym to samo każdego roku: że jak wróci, to wszystko wszystko wszystko opowie
Michał Rusinek: „To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy”
Połączyło go z poetką podobne poczucie humoru i pewna „staroświeckość”. Czym zajmował się jako sekretarz Wisławy Szymborskiej? Dlaczego nie lubił przyrządzanych przez nią drinków? Czego dowiedział się z „Sennika Egipskiego”? I czemu sądzi, że dziś rozum jest w odwrocie? Z okazji kolejnej rocznicy otrzymania Nagrody Nobla przez poetkę przypominamy intrygujący wywiad, którego Michał Rusinek udzielił Aleksandrze Kwaśniewskiej. Michał Rusinek – literaturoznawca, tłumacz, pisarz oraz sekretarz Wisławy Szymborskiej. [Ostatnia publikacja na VUŻ-u 03.10.2024 r.] Magazyn VIVA! Michał Rusinek wywiad Wywiad, który przypominamy przy okazji kolejnej rocznicy śmierci Noblistki, ukazał się w marcu 2018 roku w magazynie VIVA! Pamiętasz, kiedy obudziło się w Tobie zainteresowanie językiem? Dla dobra spójności całej narracji powinienem powiedzieć, że pierwszym słowem, którego się nauczyłem, nie było „mama” ani „tata”, ale „przydawka”. No, niestety, nie. Legenda rodzinna głosi, że moim pierwszym słowem było „kurwa”, ponieważ wtedy mieszkaliśmy w bloku, który był akurat tynkowany. Panowie na rusztowaniu najczęściej powtarzali to właśnie słowo, a ja spędzałem dużo czasu w wózku na balkonie. Być może to tylko legenda. Każdy przecież wie, jak trudno w pewnym wieku wymawia się „r”. Na moje językowe zainteresowania pewnie trochę wpłynęły układy rodzinne. Pamiętam, że mój stryj uczył mnie różnych dziwnych rymowanek, które później okazały się rymowankami na przykład Edwarda Leara albo innych poetów nonsensistów. Humor językowy, a nie sytuacyjny, był zapewne jednym z pierwszych, z jakim się zetknąłem. To chyba nietypowe, bo wówczas tego typu literatury było stosunkowo niewiele. Nigdy nie miałeś takich typowo chłopięcych ciągot w stylu macho? Nie widziałeś się w roli strażaka albo policjanta? Kiedyś chciałem być kierowcą wielkiej ciężarówki. Ale nie wiem, czy aby nie pociągała mnie w tym taka samotność długodystansowca. Do tej pory czuję przyspieszone bicie serca na widok wielkich ciężarówek, zwłaszcza amerykańskich. Czy wiesz, jakie Twoje atrybuty spowodowały, że zostałeś polecony Wisławie Szymborskiej? Po pierwsze, znałem język angielski. Po drugie, posiadałem modem, czyli właściwie jedyne urządzenie, za pomocą którego można się było wówczas połączyć z internetem. Po trzecie, co chyba jednak okazało się najważniejsze, praktycznie nie było kontrkandydatów na to stanowisko. Właściwie był tylko jeden, ale on był profesjonalnym dyplomatą, więc zażądał biura i sekretarki. I to Szymborską przestraszyło. Ona sobie wyobraziła, że ta sekretarka też zażąda sekretarki i zrobi się z tego cała korporacja. Ja takich żądań nie miałem, tylko podłączyłem wspomniany modem i w 1996 roku wysłałem sześć, może osiem maili. Ponoć obiecująca była Twoja staroświeckość w obyciu. Staroświeckością bym tego nie nazwał. Raczej pewnym dystansem i poczuciem humoru, który wówczas był pani Wisławie potrzebny. Takim, który mógł ją trochę osłonić przed tą naprawdę traumatyczną sytuacją, w której się znalazła. Czytaj także: Ich przyjaźń trwała ponad cztery dekady. Wisławę Szymborską i Ewę Lipską połączyły loteryjki i pierogi ruskie „Tragedii sztokholmskiej”? Tak. To określenie na jej Nobla wymyślił jej przyjaciel, poeta Bronisław Maj. Oczywiście są gorsze tragedie od otrzymania miliona dolarów, ale jej Nobel naprawdę skomplikował życie. Po pierwsze, ona wcale nie potrzebowała tych pieniędzy. A po drugie, ta nagroda wiązała się dla niej z wyrwaniem z dosyć wygodnego życia: na takim poziomie, który ją satysfakcjonował i przede wszystkim pozwalał jej pracować. Tymczasem Szymborska na cztery lata zamilkła, nie pisała wierszy. Czyli to nie wynikało z zajętości, tylko z blokady psychicznej? Była wówczas nie tyle bardziej zajęta, ile zajęta innymi sprawami, do których nie była przyzwyczajona. Moim głównym zadaniem było odrzucanie różnych propozycji. Najczęściej używana sztanca, którą wtedy wysyłałem, brzmiała: „Dziękuję za zaproszenie, niestety, brak czasu nie pozwoli mi z niego skorzystać”. Jak patrzyłam na Twoje zdjęcia z tamtego okresu… No, ja bym się nie zatrudnił… Wyglądasz tam jak nastolatek. Nie miałeś obaw, żeby wziąć na siebie odpowiedzialność za noblistkę? Miałem, ale ja też mam taki charakter, jak dama z pewnego dowcipu: zapytana, czy umie grać na fortepianie, odpowiedziała: „Nie wiem, nie próbowałam”. Potraktowałem to jak jakiś rodzaj przygody. Sądziłem też, że uda mi się tę pracę wykonywać niejako anonimowo, ale szybko się okazało, że powinienem również funkcjonować jako swego rodzaju rzecznik prasowy. Zacząłem więc mieć „gębę”, co do tej pory bywa powodem oskarżania mnie o tak zwany lans. A skąd się u Ciebie wzięła ta staroświeckość? Byłeś tak wychowywany? Wychowywałem się wśród dorosłych i nie bardzo mnie interesowali moi równolatkowie. Kiedy po czwartej klasie wyjechałem na kolonie, przychodziły do mnie takie stare dryblasy, żeby się pożalić albo żeby poprosić o życiową radę. Okropnie mnie to śmieszyło, bo oni uważali mnie za kogoś starszego, chociaż byłem od nich dużo młodszy. Przebywałeś wśród dorosłych z własnego wyboru? Tak. Bardziej mnie bawili koledzy i koleżanki mojej babci w Zakopanem. Sporo czasu u niej spędzałem, w starym domu na tak zwanych Parcelach Urzędniczych. Siedziałem pod stołem, kiedy oni grali w brydża. Chyba mnie traktowano poważnie. Naprawdę długo się wręcz przyjaźniłem z równolatkami moich dziadków. Oni mieli po prostu bardzo ciekawe życiorysy i bardzo ciekawe historie, o wiele ciekawsze od tych małolatów w moim wieku. Nie miałeś więc poczucia osamotnienia w swojej grupie rówieśniczej? Wprost przeciwnie. Raczej ciągle mnie wybierali na jakiegoś cholernego przewodniczącego klasy. Zobacz też: Michał Rusinek opowiedział o relacjach Wisławy Szymborskiej z siostrą. Tego nie wiedział nikt Wracając do „gęby”, gdzieś powiedziałeś, że każde wystąpienie publiczne mógłbyś zaczynać od: „Wiem, że tu jestem dzięki Szymborskiej”, w skrócie „WżtjdzSz”. Tak, bo bardzo trudno sobie wyobrazić, co by było gdyby. Pewnie byłbym bardziej skupiony na pracy uniwersyteckiej i pewnie nie byłbym znany. Większą odpowiedzialność czułeś wtedy, kiedy byłeś jej osobistym sekretarzem, czy teraz, kiedy jej nie ma, a Ty odpowiadasz za jej fundację? Oczywiście teraz. Szymborska samodzielnie podejmowała większość decyzji. Tylko na niektóre uzgodnione z nią uprzednio sprawy odpowiadałem sam, nie zawracając jej głowy. Mogłem co najwyżej próbować ją do czegoś przekonać. Po jej śmierci, zgodnie z testamentem, trzeba było zrobić rzecz szalenie trudną, to znaczy stworzyć instytucję imienia osoby, która żywiła niechęć do jakichkolwiek ram instytucjonalnych. Profesor Teresa Walas mówiła, że poleciła Cię Wisławie Szymborskiej, uznając, że jesteś szarmancki, więc nie będziesz próbował się z nią „koleżkować”. Ja się naukowo nie zajmuję poezją, więc było jasne, że nie będę piekł dwóch pieczeni na jednym ogniu, nie będę tego traktował jako dostęp do źródła mojej kariery naukowej. I rzeczywiście tak to było. Kiedy ukazał się mój doktorat, udzieliłem na jego temat wywiadu do lokalnej „Gazety Wyborczej”. Szymborska to przeczytała i powiedziała: „Czytałam. Nudne. Już nawet wolę, jak pan mówi o mnie”. Ale czy faktycznie nie zakolegowaliście się? Ja nazwałbym to nawet jakąś formą zaprzyjaźnienia. Było to dla mnie bardzo ważne, że Szymborska miała do mnie zaufanie. Na początku, kiedy udzielałem jakichś wywiadów, dawałem jej to do przeczytania na wypadek, gdyby miała jakieś uwagi. Ale po jakimś czasie stwierdziła, że mogę mówić, co chcę. Miała świadomość, że żadnej granicy nie przekroczę. To oczywiście powodowało, że włączał mi się wewnętrzny cenzor i każdy wywiad czytałem przed publikacją po kilka razy, ale była to też dla mnie cenna lekcja. Dowodem zaufania było też to, że pani Wisława dawała mi do przepisania świeżo napisane wiersze. Ale na „ty” nie przeszliście? Nie. Zresztą od razu powiedziała, że tak się nie zdarzy. Natomiast przeszła na „ty” z moimi dziećmi. Naprawdę? Tak, bo ona bardzo szybko to proponowała. Ja byłem chyba jedynym wyjątkiem w jej kręgu. Może poza jej odwieczną przyjaciółką, Basią Czałczyńską, z którą – po wielu latach – przeszły z powrotem na „pani”, żeby się jakoś odróżnić. Tak czy owak, ja nadal bardzo tego pilnuję. We wszelkich rozmowach poprawiam „Wisława” na „pani Wisława”. Brałeś udział w słynnych loteryjkach? Tak, oczywiście. Byliśmy z żoną zapraszani na przyjęcia dosyć szybko. A pod koniec każdej kolacji była owa loteryjka i można było wygrać różne rzeczy, zazwyczaj kuriozalne. Najkoszmarniejsza, jaką wylosowałeś? Chyba „Sennik Egipski”. Takie wydanie kioskowe, to znaczy złocona okładka, a w środku same mądrości. Jest tam na przykład napisane, że jak ci się śni coś okropnego, to w twoim życiu będzie nadal tak samo. Jeżeli natomiast coś pięknego, to – uwaga – przeprowadzisz się do dużego miasta. Od razu wiadomo, dla kogo jest ten sennik przeznaczony. Moja żona nieomal zawsze wygrywała takie zeszyciki z dowcipami, za złotówkę. Na przykład dowcipy o mumiach. Przeczytałem wszystkie i żaden nie był śmieszny, a to też jest sztuka. Zdarzały się też prezenty trafione: Czesław Miłosz po publikacji „Traktatu teologicznego” wylosował kropidło. Mówiłeś, że podczas tych kolacyjek była wymagająca wobec rozmówców. Nie lubiła czegoś, co nazywała pustymi kaloriami, czyli rozmów o niczym. Ucinała je. Bardzo lubiła wspólną rozmowę. Spotkania u niej były zrytualizowane. Najpierw usadzała gości na fotelach w salonie i robiła tak zwanego drinka. Do tej pory myślę o tym z lekkim przerażeniem. Szymborska miała estetyczne podejście do jedzenia, więc zazwyczaj były to płyny ciekawe kolorystycznie, za to mniej ciekawe smakowo. Zdumiewającą namiętnością darzyła na przykład różowe koktajlowe wisienki. Tak czy owak, tam był początek wspólnej rozmowy. Niektórych gości lubiła peszyć, zadając konkretne pytania. Ale też dobierała gości tak, żeby mieli o czym ze sobą rozmawiać, i chyba też tak, żeby ona sama mogła się czegoś dowiedzieć, żeby rozmowa mogła dotyczyć czegoś, co ją akurat interesowało. Bardzo żałuję, że się nie udało zaprosić na taką kolację Woody’ego Allena, choć już niewiele brakowało. Miała już nawet dobrany zestaw gości. Czytaj także: Uwielbiała poezję, boks, palenie papierosów i… fast foody. Taka Wisława Szymborska była prywatnie Gdzieś powiedziałeś, że tak przyzwyczaiłeś się do przebywania z taką osobą, że teraz ludzie Cię nudzą. Tak powiedziałem? O rety, nie pamiętam… Nie powinienem był tak mówić. Dziś powiedziałbym, że raczej brakuje mi pewnego sposobu mówienia i konstruowania wypowiedzi. Jeżeli opowiadasz anegdotę, to przecież musi mieć pointę. To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy, natomiast zacząłem cenić anegdoty i dostrzegać anegdotyczne sytuacje wokół siebie. To przecież nie jest tak, że tylko niektórym osobom przytrafiają się historie anegdotyczne. Po prostu niektórzy je zauważają, a inni nie. Trzeba umieć patrzeć na rzeczywistość pod specjalnym kątem. Mnie szczególnie śmieszą anegdoty, w które zamieszany jest język, stąd wzięły się felietony zamieszczone w książce „Pypcie na języku”. Dużo zajmujesz się literaturą dziecięcą, zarówno jeśli chodzi o przekłady, jak i propozycje własne. Zastanawiam się, czy to jest efekt słabości do dzieci w ogóle, czy kwestia chęci pielęgnowania tego elementu dziecięcego w sobie? Podejrzewam, że przede wszystkim to drugie. Pomysł pisania dla dzieci narodził się, jak to się często zdarza, kiedy moje dzieci były na takim etapie, że trzeba im było coś opowiadać. Ale jest za to także odpowiedzialna Szymborska. Kiedyś przyszedł do niej redaktor naczelny wydawnictwa Znak, prosząc, by przetłumaczyła wybór wierszy A.A. Milne’a dla dzieci. Odmówiła, bo ani nie znała angielskiego, ani nie pisała do tej pory dla dzieci. Na co redaktor rozejrzał się po pokoju, w którym oprócz nich byłem tylko ja, i zapytał bez większego entuzjazmu: „To może ty?”. I tak zachęcony zacząłem tłumaczyć jedne z najpiękniejszych wierszy dla dzieci, jakie kiedykolwiek napisano. To była wielka przyjemność, ogromna odpowiedzialność i wspaniała szkoła pisania. Dobrze jest mieć taki punkt na horyzoncie, do którego się dąży, nawet jeśli się wie, że to punkt nieosiągalny. Zawsze myślałem, że kiedy będę duży, będę chciał być taki jak pan Milne. I jesteś? Jeszcze nie jestem duży. Kiedy przetłumaczyłem „Piotrusia Pana” Barriego, to zdałem sobie sprawę, że ja właściwie mam ten tytułowy syndrom. Nie bardzo mam ochotę dorastać. Może jeśli nie zostanę Milne’em, to chociaż będę wspomnianym kierowcą wielkiej ciężarówki? Skoro jesteśmy przy przyszłości: czy to jest tak, że język tylko odzwierciedla zmiany społeczne, czy też je zwiastuje? Zawsze trochę zwiastuje. Jest taka książka Thomasa Kuhna „Struktura rewolucji naukowych”. Jej autor twierdzi, w skrócie mówiąc, że przed każdą rewolucją naukową dochodzi do rewolucji językowej. Do języka nauki wchodzą takie pojęcia, które do tej pory jako nienaukowe nie były dopuszczane. Coś musi się w języku „poluzować” i wtedy może dojść do zmian poza językiem. Oczywiście to samo dotyczy zmian społecznych. Często jest tak, że coś, co jest uważane za niedopuszczalne, niestosowne, nagle zaczyna się pojawiać w dyskursie publicznym. I to zwykle oznacza, że za chwilę pojawi się przyzwolenie na jakieś czyny: do tej pory uważane za wybryki, a teraz za – na przykład – przejawy umiłowania ojczyzny. A więc jakbyś miał prognozować najbliższą przyszłość na podstawie dzisiejszego języka… Język publiczny w ostatnich dwóch latach bardzo się zmienił. Po pierwsze, w dyskursie publicznym metafory sportowe zastąpione zostały metaforami wojennymi: my nie toczymy ze sobą sporu, nie rywalizujemy ze sobą, tylko toczymy walkę, w której nie chodzi o konsensus, ale o zniszczenie przeciwnika. Znika tolerancja dla poglądów innych ludzi. Znów wrócili „oni” w opozycji do „nas”. Lepszy i gorszy sort. Patrioci i targowiczanie. I nic pośrodku. Po drugie, następuje dziś wyraźny odwrót od języka rozumu, od racjonalności. Decyzje opieramy na internetowych pseudomądrościach, a naszym polskim myśleniem o świecie rządzi jakiś współczesny mit, pseudoreligia, której rytuały co miesiąc odprawiamy w dwóch sporych miastach, powtarzając, że jesteśmy „coraz bliżej prawdy”. Tyle że w micie nigdy nie chodzi o prawdę. W micie chodzi o podtrzymywanie mitu wbrew prawdzie, wbrew logice, wbrew rozumowi. Rozum jest w odwrocie. Czytaj także: Razem, choć osobno… Historia miłości Wisławy Szymborskiej i Kornela Filipowicza Wisława Szymborska, Michał Rusinek, Kraków, 30.03.2009 rok
W tym mieszkaniu Wisława Szymborska spędziła ostatnie 15 lat życia. Co się w nim teraz znajduje?
Dziś mija 101. rocznica urodzin Noblistki
Wisława Szymborska zmarła 1 lutego 2012 roku w Krakowie. Po noblistce pozostała jednak jej twórczość, którą przetłumaczono na ponad czterdzieści języków, a także liczne pamiątki. Wiele z nich znajduje się w mieszkaniu przy ulicy Piastowskiej w Krakowie, w którym poetka spędziła ostatnie 15 lat życia. W ubiegłym roku zakończono jego remont. Od tamtej pory będzie się w nim znajdowała wyjątkowa rezydencja literacka. Mieszkanie Wisławy Szymborskiej: jak dziś wygląda? Decyzję o takim wykorzystaniu mieszkania podjął prezes Fundacji Wisławy Szymborskiej, Michał Rusinek. Jako pierwsi w mieszkaniu zamieszkają Małgorzata Rejmer, laureatka Paszportu Polityki za Błoto słodsze niż miód) oraz pisarz lub pisarka z Quebecu. Choć w mieszkaniu przeprowadzono wiele zmian, zachowano w nim mnóstwo pamiątek. Obecność Wisławy Szymborskiej jest w nim wyczuwalna. „Doszliśmy do wniosku, że w tym mieszkaniu należy zostawić tylko jedną część taką, jaka była za życia Szymborskiej. Na tych fotelach Szymborska sadzała dziennikarzy, którzy robili z nią wywiady. Na ścianie były obrazy. Zgodnie z jej wolą musieliśmy je jednak przekazać konkretnej osobie. Zrobiliśmy więc powiększenia jej kolaży”, opowiadał Michał Rusinek w rozmowie z Radiem Kraków. Michał Rusinek był jednym z najbliższych współpracowników. Zna każdy kąt mieszkania. „Tu mamy najśmieszniejszą rzecz, którą sobie zażyczyła. Gdy kupowała to mieszkanie, nie było tu tej ściany. Poprzedni właściciele mieli połączony salon z kuchnią. Ona stwierdziła, że woli to oddzielić. Wymyśliła, żeby było tu okienko. Architekci wnętrz, którzy zostali poproszeni o pomoc, zaprojektowali to okienko. Nazywa się to obrzydliwie – wydawka”, wytłumaczył. Bardzo ciekawym pomieszczeniem jest też wyremontowana sypialnia, w której na ścianie umieszczono rękopis jednego z wierszy Wisławy Szymborskiej. „Miała tutaj łóżko, tutaj była poezja ułożona alfabetycznie. Na ścianie mamy rękopis Radości pisania. Mam nadzieję, że pisarze, którzy będą tutaj mieszkać, będą doznawać radosnych odczuć związanych z czytaniem i pisaniem”, powiedział Michał Rusinek. Zobacz także: Michał Rusinek: „To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy” Michał Rusinek o pracy z Wisławą Szymborską w VIVIE! „Jak się ktoś przez 15 lat z kimś spotyka mniej więcej co trzy dni, to trudno sobie wyobrazić, kim by się było, gdyby do tych spotkań nie dochodziło. Nie była to osoba, która by udzielała życiowych porad albo takich dotyczących twórczości. Ale na wiele osób wpływała przez swój stosunek do języka. Mówiła o sobie, że jest patriotką języka, żyje w języku. Kiedyś zapytała, co piszę, a miałem tak zwany dobry rok, więc powiedziałem, że ukazało się pięć moich książek. Na co ona: „To niesamowite, do tej pory tak dużo pisali tylko grafomani”. Zobacz zdjęcia mieszkania!
Michał Rusinek i Joanna Rusinek: „Uczyliśmy Olgę Tokarczuk pić whisky”
„Namówiliśmy ją w pubie, żeby zamiast piwa zamówiła lokalną szkocką whisky”
On znał nawet największe sekrety Wisławy Szymborskiej - był przez lata jej asystentem. Ona tę samą posadę otrzymała u... żony Czesława Miłosza. Michał Rusinek Joanna Rusinek tworzą książki dla dzieci: on pisze pełne humoru wierszyki, ona maluje obrazki. Brat i siostra, choć niektórzy biorą go za jej ojca. A ją za jego żonę. W naszym cyklu Archiwum VIVY!: wywiady przypominamy niezwykłą rozmowę z tym twórczym rodzeństwem, przeprowadzoną przez Romana Praszyńskiego, która na łamach naszego magazynu ukazała się w lipcu 2018 roku. Magazyn VIVA! Michał Rusinek i Joanna Rusinek wywiad Kiedy upił ją po raz pierwszy? Czego ona mu zazdrości? Kto dał im w nagrodę skarpetki? Jak wspominają Olgę Tokarczuk i jaką rolę odegrali w jej życiu? To rozmowa barwna, pełna humoru, anegdot i... dramaturgii! Wasze pierwsze spotkanie? Michał: Było dosyć dramatyczne. Chodziłem wtedy do przedszkola. Mój tata zadzwonił do przedszkola i powiedział, że mam braciszka. Wcześniej zadzwonił do szpitala, gdzie powiedziano mu, że urodził mu się chłopiec. Bardzo się ucieszyłem, że mam brata, mieliśmy już dla niego imię – Maciek. Joanna: Żołnierzyki dla niego odłożyłeś. Michał: I poczułem się rozczarowany, że w domu pojawiła się dziewczynka. Joanna: Moja mama trochę nerwowo zareagowała na kartkę od taty (bo wtedy nie porozumiewano się telefonami), która brzmiała: „Bardzo się cieszymy, że mamy Maciusia”. A Pani pierwsze wspomnienie z bratem? Joanna: Siedział cały czas u siebie w pokoju. Odkąd pamiętam. Michał: To było małe mieszkanie w bloku, ale każdy z nas miał swój pokój. Ja miałem oczywiście większy. Joanna: A ja byłam typową siostrą, co była wyganiana z pokoju. Michał: Gdy przychodziły koleżanki. Żadnych braterskich uczuć? Michał: Były, ale Joasia nie była partnerem do zabaw. A ja byłem wtedy na etapie fascynacji „Czterema pancernymi”. Pamiętam, że najbardziej mi brakowało hełmofonu. Hełmofon z siostry trudno zrobić. Michał: Mamusia postanowiła zrobić mi go na drutach, ale stwierdziłem, że to jednak będzie upokarzające. A siostra mogła być co najwyżej sanitariuszką. A psem Szarikiem? Joanna: Wolałam być Szarikiem, szczerze mówiąc, bo to seksistowskie, że tylko sanitariuszka. Potem byłam R2-D2 z „Gwiezdnych wojen”. Michał: Ja C-3PO. A potem, po studiach, wyprowadziłem się z domu. Joanna została i rodzice przelali wtedy na nią wszystko to, co mieli dla nas obojga. Dobrze mówię? Joanna: Wtedy zaczęliśmy się zauważać. Upiłeś mnie pierwszy raz na moje 14. urodziny. Michał: Do więzienia pójdę po tej publikacji. Czym upił? Joanna: Rosyjskim „szampanem”. Michał: Z moją ówczesną narzeczoną, teraz żoną, Basią odwiedzaliśmy Joasię na kolonii. Przyjechaliśmy tam jako młodzi rodzice. Joanna: To był taki moment, że z Basią byłyśmy bardzo podobne, miałyśmy podobne fryzury, podobne okulary i wszyscy mówili: „Ojej, jacy młodzi ci twoi rodzice”. Michał: Wyglądałaś dojrzale. W liceum zostałaś modelką. Joanna: To było absurdalne przeżycie. Traktowałam to jako fajny sposób, żeby zarabiać całkiem przyjemne kwoty. Pamiętam, jak tata drżącą ręką pomagał mi odbierać honorarium w gotówce i później szedł ze mną, chroniąc te wielkie, jak nam się wtedy wydawało, pieniądze. Ale na studiach powiedziałam „stop”. Nie chciałam wszystkiego rzucać i wyjeżdżać do Mediolanu. Michał: Dzięki temu skończyłaś ASP i możemy razem robić książki. Kiedy zaczęliście współpracę? Michał: Chyba „Limeryki” były pierwsze. Przez wiele lat miałem maleńką rubryczkę w „Gazecie Krakowskiej”, która nazywała się „Michałki Rusinka”. Wrzucałem tam jakieś absurdalne wierszyki dla dorosłych, ale takie grzeczne. Bo te niegrzeczne limeryki to podsyłałem mojemu koledze Marcinowi Mellerowi do „Playboya”. Zaproponowano mi wydanie limeryków w formie książkowej i wymyśliliśmy, że moja siostra będzie je ilustrować. Dlaczego siostra? Michał: To miał być eksperyment. Joanna: Krakowski nepotyzm. Dwa Rusinki. Michał: Potem była książka o retoryce, Joanna rysowała tam głównie gesty. Dostaliśmy propozycję wspólnego zrobienia książki o małym Chopinie. A nowe tłumaczenie „Piotrusia Pana” zadedykowaliśmy naszemu ojcu, który wtedy zmarł. Wasze „Wierszyki domowe” cieszyły się wzięciem. Michał: Wydawnictwo Znak zaproponowało nam samobójczy pomysł – żeby wydać grubą książkę z wierszykami dla dzieci. Mówię „samobójczy”, bo byłem parę razy jurorem w konkursach na książkę dla dzieci i boleśnie odczułem rozdźwięk między gigantyczną podażą a niewielkim popytem na tego typu książki. Polakom zdają się wystarczać Brzechwa i Tuwim. Tymczasem ryzyko się opłaciło, „Wierszyków domowych” sprzedało się kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy. Bardzo dużo. Michał: Wygląda na to, że udało nam się wstrzelić w jakąś niszę, proponując nowocześnie ilustrowane, proste wierszyki o zwykłych przedmiotach codziennego użytku. Pisze Pan dla dzieci dzięki Wisławie Szymborskiej? Michał: Dzięki niej dostałem pierwszą poważną propozycję przetłumaczenia wierszy A. A. Milne’a, twórcy Kubusia Puchatka. Przyszedł do Szymborskiej Jerzy Illg, redaktor naczelny Znaku, i zaproponował jej, żeby przetłumaczyła wybór wierszy Milne’a. Odpowiedziała: „Jurku, nie znam angielskiego i nie piszę dla dzieci”. W pokoju byłem jeszcze ja, Jerzy Illg się rozejrzał i powiedział, wzdychając: „To może ty?”. Poczułem się jak ta pani, która zapytana, czy umie grać na fortepianie, odpowiedziała: „Nie wiem, nigdy nie próbowałam”. Ale chyba się udało. Jaki jeszcze wpływ miała na Pana noblistka? Michał: Trudne pytanie, bo jak się ktoś przez 15 lat z kimś spotyka mniej więcej co trzy dni, to trudno sobie wyobrazić, kim by się było, gdyby do tych spotkań nie dochodziło. Nie była to osoba, która by udzielała życiowych porad albo takich dotyczących twórczości. Ale na wiele osób wpływała przez swój stosunek do języka. Mówiła o sobie, że jest patriotką języka, żyje w języku. Kiedyś zapytała, co piszę, a miałem tak zwany dobry rok, więc powiedziałem, że ukazało się pięć moich książek. Na co ona: „To niesamowite, do tej pory tak dużo pisali tylko grafomani”. Nie było łatwo. Michał: Nie było. Ale to kolejna rzecz, którą zarażała – poczucie humoru. A jak Pani patrzyła na brata u boku noblistki? Joanna: Zawsze był moim starszym bratem, więc zawsze się wpatrywałam w niego. Nawet jeśli się trochę buntowałam. Michał: O złośliwostkach nie wspominając. Joanna: No, trochę złośliwa jestem wobec niego. Michał: I nawzajem. Joanna: Mam wrażenie, że w naszej rodzinie nie było wybuchów emocjonalnych. Raczej ironiczny dystans. Michał: Mieliśmy i chyba nadal to mamy – pewien rodzaj brytyjskiego poczucia humoru. Euforia nie jest naszą mocną stroną. Joanna: Chociaż mamy 20 procent południowego temperamentu. Michał: Moja siostra razem z moją żoną zrobiły mi prezent – test DNA. Więc wiemy, skąd się nasza rodzina wzięła. Trochę liczyłem na wikingów, ale okazało się, że 70 procent to Europa środkowa i wschodnia, 23 procent to Europa południowa – Grecja, Sycylia, Bałkany. I niecałe dwa procent Wyspy Brytyjskie. Humor brytyjski to też cecha Pana byłej chlebodawczyni? Michał: O, tak! Ona wprawdzie miała raczej związek z kulturą francuską i niemiecką, ale wydaje mi się, że była pod wieloma względami brytyjska. Miała starszą siostrę, Nawoję. Nigdy jej nie poznałem, ale usłyszałem anegdotę, która znakomicie oddaje tę cechę ich charakteru. Szymborska była w Zakopanem, gdy dowiedziała się, że przyznano jej Nagrodę Nobla. Zadzwoniła do siostry, na co pani Nawoja: „O, gratuluję. A jaka pogoda w Zakopanem?”. To poproszę anegdotę z wręczania Nobla. Pojechał Pan tam z Szymborską. Michał: Bardzo proszę. Po wręczeniu nagrody i po bankiecie jest bal. Nie przepadam za balami i tańcem, ale chciałem zobaczyć, jak to wygląda. Sądziłem, że będą tam grane dostojne walce, ale w sali w Ratuszu grała kapela składająca się z muzyków ubranych w czapeczki świętego Mikołaja. Tak stałem i patrzyłem, jak te pary tańczą, i nagle podeszła do mnie przepiękna Amerykanka. Zapytała: „Tańczysz?”. Powiedziałem: „Oczywiście!”. Na co ona powiedziała: „To się świetnie składa, bo z moją siostrą nie ma kto zatańczyć”. I wtedy zza jej pleców wyszła zupełnie do niej niepodobna siostra. I tak spędziłem bal noblowski. Ale może była inteligentna? Michał: Nie wiem, bo głośno grali. Później wszyscy goście Szymborskiej spotkaliśmy się w jej gigantycznym apartamencie w Grand Hotelu. Śmiała się z mojej przygody. A czy straciła swój brytyjski dystans? Michał: Nie okazywała emocji. Jeżeli miała stany, które nazywała depresyjnymi, to po prostu nie wychodziła z domu, nie pokazywała się nikomu. W swojej książce „Nic zwyczajnego” pisze Pan o jej spotkaniu z dziećmi z niepełnosprawnościami. Michał: Tak, została poproszona o wzięcie udziału w spotkaniu z bardzo głęboko upośledzonymi dziećmi. Jedno z tych dzieci porozumiewało się w ten sposób, że pokazywało obrazki w specjalnej książce. Była tam opiekunka, która to odczytywała, i to był jakiś wyraz szacunku wobec Szymborskiej, podziękowania, że ona się tam w ogóle pojawiła. Ale ten moment, gdzie trzeba było poczekać, aż ten chłopiec pokaże po kolei obrazki, był niebywale wzruszający. Jakby mogła, toby potem od razu zapaliła dwa papierosy. Było to dla niej i dla jej wrażliwości bardzo trudne doświadczenie. A Pan kiedy stracił swoją brytyjskość? Na pogrzebie Szymborskiej? Michał: Miałem za dużo na głowie, żeby się rozklejać. Poniekąd go organizowałem, więc nie miałem czasu, żeby zastanawiać się nad swoimi emocjami. Ale przyszedł moment, kiedy straciłem brytyjskość. Niespodziewanie dla samego siebie. Gdy robiłem korektę mojej książki „Nic zwyczajnego. O Wisławie Szymborskiej”, czyli przeczytałem ją po napisaniu, wtedy zrozumiałem, po co ją napisałem. Żeby przeżyć to, na przeżycie czego nie miałem czasu ani możliwości. Żałobę? Michał: Tak, po prostu. Potem nagrywałem wersję audio w krakowskim radiu, przez tydzień przychodziłem i czytałem ją na głos. Płakał Pan? Michał: Do ostatniej sceny nie. Ale w ostatniej prosiłem kilka razy o powtórzenie, bo głos mi drżał. Wyszedłem z realizatorki i realizator, wielki, kudłaty i wytatuowany facet, powiedział ze łzami na policzkach: „Ale mi pan zrobił!”. Zazdrościła Pani bratu, że prowadza się z noblistką? Joanna: Troszeczkę. Dlatego bardzo się przejęłam, gdy dostałam propozycję, by zostać sekretarką Czesława Miłosza. Serio? Michał: Czesław Miłosz spędzał pół roku w Kalifornii, a pół roku w Krakowie. W Krakowie jego sekretarką była Agnieszka Kosińska, potrzebował kogoś do Kalifornii. Joanna: Poszłam na ulicę Bogusławskiego na rozmowę kwalifikacyjną. Michał: Poszliśmy razem. Znałem Miłosza już wcześniej. Joanna: Byłam przejęta potwornie, byłam przerażona. Michał: Żoną Miłosza była Carol Thigpen, Amerykanka, która w Krakowie czuła się obco i często do mnie dzwoniła po to, żeby sobie pogadać po angielsku. Bardzo to było miłe dla mnie. Weszliśmy do mieszkania. Gdy Miłosz zobaczył Joannę, odrzucił laskę, wciągnął brzuch, ubyło mu mniej więcej 30 lat. A z drugiego pokoju wyszła Carol, przyjrzała się mojej siostrze i powiedziała: „No fucking way!”. Joanna: Absolutnie tego nie pamiętam, ale byłam w stresie. A co Pani pamięta? Joanna: Carol zatrudniła mnie u siebie. Zostałam asystentką do spraw organizacyjnych, życiowych, krakowskich, których się zrobiło więcej, bo Carol zajęła się remontem. Miłoszowie kupili mieszkanie sąsiadujące z ich mieszkaniem i przebijali ściany. Carol była przerażona, jak to jest możliwe, że w tym drugim mieszkaniu, gdzie żyła rodzina wielopokoleniowa, a pan domu był złotą rączką, wszystkie puszki elektryczne zostały zrobione z puszek po tuńczyku. Poezja polska. Joanna: Tego było więcej. Raz na miesiąc ze względu na warunki pobytu musiała wyjechać za granicę. Pojechałyśmy na Słowację, zrobiłyśmy kółko wokół szlabanów i wróciłyśmy. Carol prowadziła, ja byłam tylko do towarzystwa, zagadałyśmy się i zapomniała dojechać do budki celników. Oni zaczęli krzyczeć i biec za nami. Byli uzbrojeni, zmartwiałyśmy. Grzecznie zawróciłyśmy i dalej jechałyśmy w ciszy. W końcu Carol mówi: „Wyobraź sobie te nagłówki – żona noblisty zastrzelona na granicy słowackiej przy próbie ucieczki”. Michał: Carol była wspaniała! Joanna: Miała cudowny śmiech, nikt nie miał takiego śmiechu jak ona. Wydaliście niedawno wspólną książkę „Kefir w Kairze” z wierszykami i obrazkami o różnych miastach świata. Podróżujecie razem? Michał: Częściej podróżuję z rodziną. Mój 12-letni syn po pobycie w Tokio wymusił na nas, rodzicach, żeby go zapisać na kurs japońskiego. Gdy pojechaliśmy drugi raz do Japonii, porozumiał się z taksówkarzem, a w restauracji, gdzie rezerwuje się miejsca, wpisując na listę, wpisał po japońsku nasze nazwisko. Joanna: Zaczęliśmy podróżować z bratem dzięki naszym książkom. Byliśmy w Edynburgu z książeczką „Mały Chopin”. Michał: Festiwal zrobił na mnie wielkie wrażenie. Odbywał się w parku, było zielono, chodziliśmy po trawie. Joanna: I uczyliśmy Olgę Tokarczuk pić whisky. Michał: Namówiliśmy ją w pubie, żeby zamiast piwa zamówiła lokalną szkocką whisky. Okazała się pojętną uczennicą. Pytaliśmy ją następnego dnia, jak było, odpowiedziała, że obudziła się rano i w pokoju pachniało takielunkiem. Rzeczywiście, jedna whisky była torfowa. Joanna: Dobrze wspominam też Castel Goffredo koło Mantui we Włoszech. Dostaliśmy tam nagrodę Premio Acerbi od rodziny Acerbi. To poważna nagroda, którą dostają prawdziwi literaci. Nie wiem, co tam robiliśmy. Michał: Organizatorzy uznali, że ufundują nagrodę w kategorii literatura dla dzieci. Padło na nas. Miasto słynie z przemysłu włókienniczego, na powitanie dostaliśmy paczki z rajstopami i skarpetkami. Skarpetki były białe, frotowe i olbrzymie. Organizatorzy widać uważali, że skoro przyjeżdża wielki pisarz, to musi mieć numer 45. Niestety, mam 41, oddałem skarpety koledze. Joanna: Uważali chyba, że siostra wielkiego pisarza też musi być wielka, bo rajstopy kończyły mi się pod brodą. Majtki z golfem. Michał: Odnieśliśmy tam oszałamiający sukces, bo na spotkanie z nami spędzono dzieci z całej szkoły, sala gimnastyczna pękała w szwach. Były jakieś techniczne kłopoty, nie można było odtworzyć prezentacji, więc dzieci zaczęły się nudzić. Z tych nudów zaczęły skandować: „Ru-si-nek! Ru-si-nek!”. Pomyślałem, że umrę z tym widokiem przed oczami – włoskich dzieci skandujących nasze nazwisko! Co Was łączy oprócz książek? Joanna: Ojej, usiłowałam to niedawno komuś wytłumaczyć. Mamy swój sposób porozumiewania się za pomocą chrząknięć. Wystarczy mruknięcie, podniesienie brwi, niedopowiedzenie. My się, o dziwo, bardzo dobrze w tym rozumiemy. Dobrze pracuje się w tandemie? Joanna: Dla mnie tak. Lubię, gdy teksty, które mam zilustrować, podobają mi się. A Michał takie właśnie pisze. Michał: Wystarczy kilka chrząknięć i już jest obrazek. Joanna: Zabawne, bo wszyscy mnie biorą za jego żonę. Ostatnio na targach warszawskich podpisywaliśmy nasze książki. Znajoma przysłała mi „podsłuchańce kolejkowe”: „A kto to jest ta Joanna Rusinek? To chyba jego żona. Młoda jakaś!”. Michał: Pójdę do więzienia jak nic.
Michał Rusinek dla VIVY!: „Ludzie mądrzeją detalicznie’’
Był sekretarzem Wisławy Szymborskiej. Przyjaźnił się z noblistką
Mistrz słowa. Niezmordowany tropiciel „pypci na języku”. Przenikliwy obserwator rzeczywistości. Beacie Nowickiej opowiada o narodzinach słowa „celebryta”, dlaczego Wisławę Szymborską bawiła komórka, o dziaderstwie, ceramice łazienkowej dolnej, finalnej destynacji, barokowych jadłospisach, hurtowej głupocie, soszalach, onych i nas oraz… „zakalcu w ustach”. Michał Rusinek w wywiadzie dla VIVY! Dwadzieścia pięć lat temu ukazał się pierwszy numer magazynu VIVA! Kilka miesięcy wcześniej, w październiku 1996 roku, Wisława Szymborska dostała Nobla, a Pan robotę – przygodę życia. Można to tak nazwać. To były zupełnie inne czasy, językowo również. Nie istniało wówczas polskie słowo „celebryta” i kiedy Szymborska dostała Nobla, to pisało się po angielsku, że ona jest „celebrity”. Dzisiaj „celebryta” to słowo ambiwalentne. Z jednej strony ma zabarwienie negatywne, bo uważa się, że to jest człowiek znany z tego, że jest znany, i tylko tyle. Z drugiej mówi się też w ten sposób o ludziach, którzy mają coś do powiedzenia, ale którym udało się przedostać do mediów. Więc celebryta zmienia swoje znaczenie. Kiedyś celebryty nie było, a teraz… …trudno sobie bez niego wyobrazić opis rzeczywistości społecznej. À propos celebryty, mam prywatną historię. W tamtych czasach na poczcie spędzałem dużo czasu, bo to był podstawowy kanał komunikacji. Tak się zdarzyło, że w jakimś kolorowym piśmie ukazał się ze mną wywiad i moje życie się zmieniło, ponieważ zostałem celebrytą. Dowiedziałem się o tym w ten sposób, że przyszedłem na pocztę, podałem awizo, już wyciągałem dowód osobisty, ale pani powiedziała: „Nie trzeba” i wbiła pieczątkę „Znany osobiście”. Druga historia wydarzyła się po śmierci Szymborskiej. Otóż zostałem zaproszony na bal TVN, na którym bywałem przez kilka lat z rzędu, przekazując różne przedmioty z naszego archiwum na licytację, gdzie osiągały zawrotne ceny. Pędziłem po czerwonym dywanie i w pewnym momencie paparazzi zatrzymali mnie na ściance. Stanąłem z głupią miną, ale oni też mieli głupie miny, bo wyraźnie nie wiedzieli, kim ja jestem. Po kilku sekundach jeden z nich scenicznym szeptem powiedział: „Nikt” i mogłem iść dalej. Zrozumiałem, że jednak prawdziwym celebrytą nie jestem. Tu bym polemizowała. Porozmawiajmy o tamtej rzeczywistości, o zmianach, które galopowały na różnych poziomach. Domyślam się, że Pan objaśniał Szymborskiej nowy świat? Szymborska wiedziała, że jest coś takiego, jak internet, faks, e-mail. Bardzo się dziwiła, że Karl Dedecius, jej tłumacz na niemiecki, nie ma adresu e-mailowego i trzeba do niego pisać listy, a ja byłem zdumiony, że ona to w ogóle zauważyła. Pojawiły się pierwsze komórki, najpierw jedną sprawiłem sobie, później Szymborskiej i dołączyłem odręcznie napisaną instrukcję obsługi. Kiedyś do mnie zadzwoniła, bo chciała sprawdzić, czy to działa. Odebrałem, mówiąc: „Dzień dobry, pani Wisławo”, a ona na to: „A skąd pan wie?”. „Bo widzę”, powiedziałem. „Ojej, a ja nieubrana”. Już wtedy przeczuwała pojawienie się Pegasusa. Celne! Kiedy patrzymy na język, zwłaszcza ostatnich 10 lat, bardzo dobrze widać, że weszło do niego mnóstwo określeń związanych z tą komunikacją. Dla mnie ukoronowaniem sytuacji, w której komunikacja wirtualna wpływa na treść naszej komunikacji face to face, było to, że kilka lat temu młodzieżowym słowem roku zostało XD, emoji roześmianej buźki, który wszedł do naszego języka. Kiedy zrobię coś dziaderskiego, moja córka mówi do mnie: „Iks de”. Bardzo przydatne słowo. Ile Natalia ma lat? Dwadzieścia trzy lata, całe jej życie przypada na ten okres, o którym mówimy. Kolejne ciekawe słowo, które znaczy co innego – „aplikacja”. Kiedyś była to technika zdobienia, krawcowa naszywała aplikacje na sukienkach. Pod wpływem angielskiego aplikacja zastąpiła podanie, pojawiło się CV, a nie życiorys. I w końcu stała się tak zwaną apką, oprogramowaniem, które mamy w każdym mobilnym urządzeniu. Powstało nowe znaczenie, które przykryło poprzednie. Myślę, że tego krawieckiego nikt już nie pamięta, poza takim mastodontem jak ja. I paroma kobietami z naszego pokolenia. Szymborska miała ulubione słowo, związane z rozwojem technologii, które ją rozśmieszało? Komórka ją śmieszyła, bo jednak kojarzyła jej się z pomieszczeniem na podwórku. A Pan? Mnie zachwycił język pandemii: wszystkie zoomy, zumowanie, zzumujmy się albo teamsy, teamsowanie. Moim ukochanym jest słowo, które powiedziały do mnie kiedyś dzieci. Na początku pandemii miałem spotkanie z polskimi dziećmi mieszkającymi za granicą. Spotkanie było on-line i dzieci zaczęły krzyczeć „Pan jest zmutowany!”. Myślałem, że chodzi o jakąś mutację wirusa, a chodziło o słowo „mute”. Zmutowany, czyli mam włączony „mute”, czyli wyciszony mikrofon. Tak naprawdę użytkownicy języka polskiego nie popisali się językowo, niewiele jest typowo pandemicznych słów, w przeciwieństwie do Rosjan, którzy wprowadzili podział na sididomców, czyli tych, którzy siedzą w domu w czasie pandemii, i pogulianców, czyli tych, którzy chodzą na spacery. Czytaj też: Michał Rusinek: „To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy” Nasze pokolenie było świadkiem zmian ustrojowych, za którymi musiały iść zmiany językowe. Ikona kiedyś oznaczała obraz o tematyce religijnej z kręgu kultury bizantyjskiej. Poza tym osobę, która jest symbolem czegoś, na przykład mody. Dziś ikona czy ikonka to obrazek symbolizujący program komputerowy, plik, operację. Pisałem w jednej z książek o słowie „zagraniczny”. Za mojego dzieciństwa i młodości „zagraniczny” był synonimem słowa „luksusowy”. W tej chwili nic nie znaczy. Szalenie zabawne było wkraczanie anglicyzmów do języka polskiego, bo pokazywało, że już jesteśmy w Europie i czujemy się bardziej zachodni niż wschodni. Mnie zachwycił mój lokalny sklep „Wod-kan-gaz”, który bardzo szybko przemianował się na „Salon łazienkowy”, niezbyt fortunnie, ale nowocześnie. Musiałem kiedyś kupić muszlę klozetową, swoją drogą chyba tylko w języku polskim ten przedmiot tak romantycznie się nazywa. Muszla, czyli morze, zaślubiny z morzem… W językach, które znam, to jest po prostu miska klozetowa. Więc mówię: „Poproszę muszlę klozetową”, a pan subiekt spojrzał na mnie jak na jakiegoś insekta i powiedział: „Rozumiem, że chodzi panu o ceramikę łazienkową dolną”. Wszystko trzeba było nazwać na nowo. I koniecznie światowo. Rozbawił mnie Pan. Ale zmierzam do czego innego. Jednym z najbardziej irytujących mnie słów jest słowo „destynacja”. Kiedyś na lotnisku, kiedy kupowałem, nie ukrywam, butelkę alkoholu, zapytano mnie: „Jaka jest pana finalna destynacja?”. Spojrzałem na tę butelkę i powiedziałam, że prawdopodobnie Cmentarz Rakowicki. „Dedykowany” – to jest kolejne słowo, które doprowadza mnie do szału. Mnie również, słyszę je ciągle w pendolino, jak jadę do Warszawy. Pendolino to mój ulubiony temat. Tam „dedykowana obsługa WARS” troszczy się o pasażerów, a pociąg „doznaje opóźnienia”, co już ma podtekst erotyczny… Największa zmiana w ciągu ostatnich 10 lat to serwisy społecznościowe. Tam nieomal przeniosło się nasze życie. Niedawno byłem świadkiem w procesie Jakuba Żulczyka, gdzie kazano mi wyjaśnić, jaki status teoretycznoliteracki ma post na Facebooku. Nie jest to prosta sprawa, ale próbowałem dowieść, że post, w którym posłużył się tak zwanym mocnym słowem, najbardziej przypominał felieton, w którym jest miejsce na własne, nawet ostre opinie. Uratował mu Pan skórę. Nie wiem, czy ja, pewnie prawnicy, ale może odrobinkę się przyczyniłem. Moja rodzina obawiała się, że Kubę wypuszczą, a mnie wyprowadzą w kajdankach, jeśli w sądzie nie poskromię języka albo wybuchnę śmiechem. Ale udało mi się zachować powagę. Zresztą język związany z soszalami – „soszale” to bardzo ładne słowo – jest dość specyficzny. Mój syn, który ma 18 lat, utrzymuje kontakty z kolegami właściwie wyłącznie przez komputer. Bardzo dobrze odnalazł się w pandemii. Wirtualność nie tylko uzupełnia, ale w gruncie rzeczy zastępuje nam realność. Tego Szymborska nie zdążyła doznać. I pewnie by tego nie zaakceptowała. Istnieje jeszcze jedna sfera, która mnie ciekawi, mianowicie kuchnia, bo w ciągu ostatnich 25 lat Polacy zaczęli zupełnie inaczej jeść. Otworzyliśmy się na inne kuchnie, inne kultury. A w naszym języku pojawiła się kolejna grupa nowych słów, które sprawiają nam problemy językowe. Jak poprawnie wymówić: gnocchi, macchiato, foie gras, caffè latte? Tępię wszystkie „gniotki” i „macziato”, ale umiarkowanie wyśmiewam się z wymawiania obcych nazw, ponieważ sam się sparzyłem. Poleciałem do Wietnamu, na lotnisko przyjechał po mnie były ambasador Wietnamu w Polsce i zapytał, czy znam jakieś słowo po wietnamsku. Odpowiedziałem, że znam słowo „pho”, bo bardzo lubię zupę, która tak się nazywa. Wtedy on oraz jego kierowca zaczęli się śmiać i tak energicznie klepać po kolanach, że zrobiło się niebezpiecznie. Okazało się, że język wietnamski jest językiem tonalnym, w zależności od tego, na którym tonie wypowie się samogłoskę, otrzyma się trzy różne słowa. Ja powiedziałem słowo „kurwa”. Jeszcze jest zaułek, no i zupa. Wracając do kuchni, otworzyliśmy się na różnego rodzaju smaki, ale wciąż najbardziej smakuje nam kuchnia polska i włoska, co widać szczególnie na prowincji. Ewentualnie kebab, ale do niego mamy ambiwalentny stosunek, bo on ciągnie za sobą bagaż kulturowy, który nam nie bardzo odpowiada. Stąd w Lublinie powstał „Kebab u prawdziwego Polaka”, żeby ten kulturowy dylemat jakoś rozwiązać. Zobacz także: On był sekretarzem Wisławy Szymborskiej, ona asystentką żony Czesława Miłosza! Na pewno tam nie pójdę… Zmieniła się też poetyka naszych jadłospisów. Czyli menu. Nie można po prostu oferować kotleta schabowego z kapustą i ziemniakami, bo to banalne. Lubię knajpy przydrożne, ale jeśli gdzieś jest oferowane „jadło z koryta”, to nawet się nie zatrzymuję. Są też menu barokowe, gdzie „gęsie żołądki zażywają kąpieli w aromatycznym sosie”, a „bitka wołowa zasiada na postumencie z rumianych kopytek”. To jest oczywiście szok po PRL. Często, gdy jem jakieś egzotyczne danie, dzwonię do Joanny Szczęsnej, z którą się przyjaźnię, a która walczyła z komunizmem i sporo przesiedziała w więzieniu, i mówię, że to dzięki niej. Między innymi. Między innymi, oczywiście. Ale zawsze jestem jej bardzo wdzięczny. W ciągu tego ćwierćwiecza ważne zmiany zaszły także w warstwie społecznej. Zaczynamy wreszcie dostrzegać innego, innych. Uświadomiliśmy sobie, że w Polsce są ludzie, którzy wyznają różne religie, mają różne orientacje seksualne i że kobiety nie są gorszym rodzajem człowieka. Te zmiany często wywołują lęk, że świat ustabilizowany i uporządkowany nagle nam się rozsypie. Pokolenie moich dzieci jest już bardzo wyczulone na wszelkiego rodzaju dziaderstwo. Kolejne znakomite słowo. Wskazanie, że dziaderstwo to zestaw cech niepożądanych w inkluzywnym społeczeństwie, jest moim zdaniem dużym osiągnięciem. Bardzo mi się podobała dyskusja wokół feminatywów. Przyjaźnię się z Krystyną Zachwatowicz, która brała udział w powstaniu warszawskim, ale długo przekonywała się do słowa „powstanka”. Nikt nie powie o Krystynie Jandzie, że jest aktorem, ale reżyserka brzmi trochę niepoważnie, bo to przede wszystkim pomieszczenie w studiu radiowym lub telewizyjnym. Wszystko jest kwestią przyzwyczajenia. Słowo „gościni”, które wciąż niektórych wkurza, przebiło bańkę. Przestało być słowem gettowym, używanym wyłącznie w środowisku feministycznym, i weszło do mainstreamowego radia. Pewnie w telewizji publicznej jeszcze jakiś czas nie usłyszymy tego słowa, ale do czasu, do czasu… Co jest największym wyzwaniem językowym? Myślę, że język związany z osobami niebinarnymi, który mnie bardzo interesuje. W tej chwili w Polsce jest takich osób prawdopodobnie ponad 100 tysięcy, jest to na tyle dużo, że warto pochylić się nad tym zjawiskiem i zobaczyć, jak sobie może z nimi poradzić język. W angielskim można używać formy they/them, która nie wskazuje na płeć. Polski jest silnie zgenderyzowany i kwestia rodzaju pojawia się zawsze, gdy mówimy coś w czasie przeszłym. Ale mamy przecież rodzaj nijaki. Jego forma może być postrzegana jako deprecjonująca, ale jeśli się do niej przyzwyczaimy, to przestanie. Możliwe, że będziemy mieli niebawem kolejną językową rewolucję. Możemy sięgnąć do Stanisława Lema i opowiadania „Maska”, w którym bohater/bohaterka, kiedy jeszcze nie ma płci, mówi o sobie: „Urodziłom się”. Bardzo ładna forma. A co z językiem polityki, debaty publicznej? Pełno w nich chamstwa i agresji. Polityka zawsze była agresywna, ona w jakimś sensie karmi się agresją. Nie łudźmy się, że w jakimkolwiek systemie politycznym politycy rozmawiają ze sobą wyłącznie uprzejmie. Nawet w liberalnych demokracjach w dyskursie polityków pojawiają się argumenty ad personam czy inwektywy. Z punktu widzenia polityków chodzi o to, żeby przewalczyć swoje, wygrać i zdobyć władzę. Język stał się bardziej agresywny dlatego, że językiem debaty publicznej przestała rządzić metafora sportowa, dzięki której wyobrażamy sobie politykę jako rozgrywkę sportową, toczoną zgodnie z regułami gry. Za sprawą partii rządzących zaczęliśmy myśleć o polityce jako o wojnie. W polityce nie ma już przeciwników, są za to wrogowie. A wroga trzeba, jak to się teraz mówi, „zaorać”. Kolejne słowo, które niedawno weszło do języka. Z Katarzyną Kłosińską napisał Pan książkę o tym, dlaczego język, którym mówi obecna władza, tak mocno przypomina język PRL. Uświadomiłem sobie, że figurą, która dziś rządzi językiem i rządziła językiem PRL, jest figura antytezy, to znaczy podziału świata na dwie strony: bohaterów i zdrajców, ubeków i opozycjonistów, dobry sort, gorszy sort. My i oni: rząd mówił tak o opozycji, opozycja o rządzie. Po 89 roku zaproponowano nam inną figurę: figurę różnorodności, która dla wielu osób, zwłaszcza tych, które przyzwyczaiły się do czarno-białego świata, była trudna do przyjęcia. Teraz u władzy są ci, którym ta różnorodność nie odpowiadała. No więc co robi władza? Wywołuje poczucie lęku, zagrożenia: zagraża nam Bruksela, Niemcy, LGBT i uchodźcy. Słowo, które drastycznie zmieniło znaczenie za sprawą manipulacji propagandy, to „uchodźca”. Chrystus był uchodźcą, jesteśmy rzekomo katolickim krajem, pielęgnujemy tradycję zostawiania pustego nakrycia przy wigilijnym stole, a uchodźca stał się synonimem zagrożenia. Ktoś mi powiedział, że to słowo stało się najgorszą obelgą wśród przedszkolaków. Kiedy chcą komuś naprawdę dokuczyć, to krzyczą na niego: „Ty uchodźco!”. To jest straszne, bo pokazuje, że język władzy nie jest oderwany od języka społeczeństwa i przenika nawet do przedszkola. Szymborska mówiła, że „Ludzie głupieją hurtowo i mądrzeją detalicznie, dlatego kochamy i popieramy przypadki detaliczne”. Psychologia tłumu. Jak w tłumie, to raczej zawsze w dół. Dobrze to ilustruje przypadek mojej żony, która jest lekarką i udało jej się przekonać bardzo wielu pacjentów przeciwnych szczepieniom na covid, żeby się zaszczepili. Moim zdaniem, gdyby ci pacjenci przyszli do jej gabinetu wszyscy naraz, to nie daliby się przekonać. Pojedynczo – tak, w tłumie już nie. Pozytywne przesłanie na puentę? Politycy ze wszystkich partii próbują nam popsuć język. Wierzę w coś takiego, jak żywioł języka. Język jest bytem, który sobie poradzi, w końcu wypluje te frazy i słowa, które, jak śpiewał Wojciech Młynarski, „zakalcem w ustach nam wyrosły” i które uniemożliwiają nam rozmawianie ze sobą. Strajki Kobiet pokazały, że w Polsce żyją młodzi ludzie, którzy nie są głupi, mają swoją wrażliwość, otwartość, czerpią wiedzę z nowych źródeł. Ich wrażliwość i ich język daje mi nadzieję.
Michał Rusinek o pracy z Wisławą Szymborską: „Wiedziała, że jest coś takiego, jak internet, faks, e-mail”
Czy noblistka miała ulubione słowo, związane z rozwojem technologii, które ją rozśmieszało?
Mistrz słowa. Niezmordowany tropiciel „pypci na języku”. Przenikliwy obserwator rzeczywistości. Beacie Nowickiej opowiada o narodzinach słowa „celebryta”, dlaczego Wisławę Szymborską bawiła komórka, o dziaderstwie, ceramice łazienkowej dolnej, finalnej destynacji, barokowych jadłospisach, hurtowej głupocie, soszalach, onych i nas oraz… „zakalcu w ustach”. Michał Rusinek był sekretarzem noblistki. Przyjaźnił się z Wisławą Szymborską. Czy objaśniał jej nowy świat i wprowadzał w rozwój technologii? Pisarz podkreśla, że dziś jednej rzeczy mogłaby nie zaakceptować. „Mój syn, który ma 18 lat, utrzymuje kontakty z kolegami właściwie wyłącznie przez komputer. Bardzo dobrze odnalazł się w pandemii. Wirtualność nie tylko uzupełnia, ale w gruncie rzeczy zastępuje nam realność. Tego Szymborska nie zdążyła doznać. I pewnie by tego nie zaakceptowała”. Dwadzieścia pięć lat temu ukazał się pierwszy numer magazynu VIVA! Kilka miesięcy wcześniej, w październiku 1996 roku, Wisława Szymborska dostała Nobla, a Pan robotę – przygodę życia. Można to tak nazwać. To były zupełnie inne czasy, językowo również. Nie istniało wówczas polskie słowo „celebryta” i kiedy Szymborska dostała Nobla, to pisało się po angielsku, że ona jest „celebrity”. Dzisiaj „celebryta” to słowo ambiwalentne. Z jednej strony ma zabarwienie negatywne, bo uważa się, że to jest człowiek znany z tego, że jest znany, i tylko tyle. Z drugiej mówi się też w ten sposób o ludziach, którzy mają coś do powiedzenia, ale którym udało się przedostać do mediów. Więc celebryta zmienia swoje znaczenie. Kiedyś celebryty nie było, a teraz… …trudno sobie bez niego wyobrazić opis rzeczywistości społecznej. À propos celebryty, mam prywatną historię. W tamtych czasach na poczcie spędzałem dużo czasu, bo to był podstawowy kanał komunikacji. Tak się zdarzyło, że w jakimś kolorowym piśmie ukazał się ze mną wywiad i moje życie się zmieniło, ponieważ zostałem celebrytą. Dowiedziałem się o tym w ten sposób, że przyszedłem na pocztę, podałem awizo, już wyciągałem dowód osobisty, ale pani powiedziała: „Nie trzeba” i wbiła pieczątkę „Znany osobiście”. Druga historia wydarzyła się po śmierci Szymborskiej. Otóż zostałem zaproszony na bal TVN, na którym bywałem przez kilka lat z rzędu, przekazując różne przedmioty z naszego archiwum na licytację, gdzie osiągały zawrotne ceny. Pędziłem po czerwonym dywanie i w pewnym momencie paparazzi zatrzymali mnie na ściance. Stanąłem z głupią miną, ale oni też mieli głupie miny, bo wyraźnie nie wiedzieli, kim ja jestem. Po kilku sekundach jeden z nich scenicznym szeptem powiedział: „Nikt” i mogłem iść dalej. Zrozumiałem, że jednak prawdziwym celebrytą nie jestem. Tu bym polemizowała. Porozmawiajmy o tamtej rzeczywistości, o zmianach, które galopowały na różnych poziomach. Domyślam się, że Pan objaśniał Szymborskiej nowy świat? Szymborska wiedziała, że jest coś takiego, jak internet, faks, e-mail. Bardzo się dziwiła, że Karl Dedecius, jej tłumacz na niemiecki, nie ma adresu e-mailowego i trzeba do niego pisać listy, a ja byłem zdumiony, że ona to w ogóle zauważyła. Pojawiły się pierwsze komórki, najpierw jedną sprawiłem sobie, później Szymborskiej i dołączyłem odręcznie napisaną instrukcję obsługi. Kiedyś do mnie zadzwoniła, bo chciała sprawdzić, czy to działa. Odebrałem, mówiąc: „Dzień dobry, pani Wisławo”, a ona na to: „A skąd pan wie?”. „Bo widzę”, powiedziałem. „Ojej, a ja nieubrana”. Już wtedy przeczuwała pojawienie się Pegasusa. Zobacz też: Michał Rusinek: „To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy” Wisława Szymborska, Kraków, 1997 rok Celne! Kiedy patrzymy na język, zwłaszcza ostatnich 10 lat, bardzo dobrze widać, że weszło do niego mnóstwo określeń związanych z tą komunikacją. Dla mnie ukoronowaniem sytuacji, w której komunikacja wirtualna wpływa na treść naszej komunikacji face to face, było to, że kilka lat temu młodzieżowym słowem roku zostało XD, emoji roześmianej buźki, który wszedł do naszego języka. Kiedy zrobię coś dziaderskiego, moja córka mówi do mnie: „Iks de”. Bardzo przydatne słowo. Ile Natalia ma lat? Dwadzieścia trzy lata, całe jej życie przypada na ten okres, o którym mówimy. Kolejne ciekawe słowo, które znaczy co innego – „aplikacja”. Kiedyś była to technika zdobienia, krawcowa naszywała aplikacje na sukienkach. Pod wpływem angielskiego aplikacja zastąpiła podanie, pojawiło się CV, a nie życiorys. I w końcu stała się tak zwaną apką, oprogramowaniem, które mamy w każdym mobilnym urządzeniu. Powstało nowe znaczenie, które przykryło poprzednie. Myślę, że tego krawieckiego nikt już nie pamięta, poza takim mastodontem jak ja. I paroma kobietami z naszego pokolenia. Szymborska miała ulubione słowo, związane z rozwojem technologii, które ją rozśmieszało? Komórka ją śmieszyła, bo jednak kojarzyła jej się z pomieszczeniem na podwórku. A Pan? Mnie zachwycił język pandemii: wszystkie zoomy, zumowanie, zzumujmy się albo teamsy, teamsowanie. Moim ukochanym jest słowo, które powiedziały do mnie kiedyś dzieci. Na początku pandemii miałem spotkanie z polskimi dziećmi mieszkającymi za granicą. Spotkanie było on-line i dzieci zaczęły krzyczeć „Pan jest zmutowany!”. Myślałem, że chodzi o jakąś mutację wirusa, a chodziło o słowo „mute”. Zmutowany, czyli mam włączony „mute”, czyli wyciszony mikrofon. Tak naprawdę użytkownicy języka polskiego nie popisali się językowo, niewiele jest typowo pandemicznych słów, w przeciwieństwie do Rosjan, którzy wprowadzili podział na sididomców, czyli tych, którzy siedzą w domu w czasie pandemii, i pogulianców, czyli tych, którzy chodzą na spacery. Cały wywiad z Michałem Rusinkiem w nowym wydaniu VIVY! Magazyn dostępny w punktach sprzedaży od czwartku, 27 stycznia. Sprawdź też: W tym mieszkaniu Wisława Szymborska spędziła ostatnie 15 lat życia. Co się w nim teraz znajduje? Wisława Szymborska, Michał Rusinek, Kraków, 30.03.2009 rok
Nietypowa akcja Zygmunta Miłoszewskiego, Michała Rusinka, Jacka Dehnela i innych
W styczniu Wojciech Chmielarz, autor „Żmijowiska” i serii kryminałów o Jakubie Mortce powiedział mi: „W tej chwili jestem w tej luksusowej sytuacji, że żyję z tego, że jestem pisarzem. Ale to nie do końca pokrywa się z tym, że żyję z pisania”. I dodał: „W Polsce jest bardzo mało osób żyjących z pisania. Takich, które piszą książkę, wysyłają do wydawnictwa, książka jest wydawana, a oni mogą mieć wywalone. W tej chwili zalicza się do nich Olga Tokarczuk, Szczepan Twardoch, Remigiusz Mróz, Katarzyna Bonda. Może Kaśka Puzyńska. A większość z nas pisarzy żyje z tego, że jesteśmy pisarzami. Po wydaniu kilku książek pojawiają się dodatkowe źródła dochodów. Spotkania autorskie, które dzięki Bogu są teraz płatne. Słyszałem o różnych stawkach, nawet 20 tysięcy za spotkanie (ale wiem, że autorowi odmówiono). Ja dostaję około półtora tysiąca za spotkanie. Ale są też wyższe. Można zarabiać pisząc felietony, prowadząc kursy pisarskie. Sam kiedyś takie prowadziłem. Dostajemy też pieniądze za wypożyczenia biblioteczne. Zarobiłem też sporo za scenariusz do „Żmijowiska”. Najdziwniejsza fucha jaką miałem zleciła mi pewna korporacja. Robili nabór do firmy, a jednym z zadań opierało się na opowiadaniu, które dostali kandydaci. I ktoś musiał to opowiadanie napisać”. Zrzutka na pisarzy Nic dziwnego, że w sytuacji zagrożenia epidemicznego, gdy odwołane są zgromadzenia powyżej 50 osób, zamknięte sklepy, szkoły, kina i teatry artyści i pisarze zostali pozbawieni możliwości zarobkowania. Dlatego też pisarze zrzeszeni w Unii Literackiej zapraszają na codzienne spotkania z nimi on-line i zachęcają do wsparcia ich inicjatywy: „W szczytnym celu, zbieramy na pisarki i pisarzy, którym epidemia zabrała spotkanie w bibliotekach i tym samym kasę na rachunki. Zrzutka tutaj: https://zrzutka.pl/7y7brm”. Od dzisiaj, codziennie o godzinie 18, przez 45 minut jeden z nich będzie czytał co chce. Na profilu Unii Literackiej napisano: „Przez trzy kwadranse ktoś z nas będzie czytał rzeczy stare i nowe, rzadkie cymesy i nagradzane bestsellery, a nawet książki jeszcze niepublikowane, a może odpowiadał na pytania czytelników – wszystko zależy od autorek i autorów”. Zygmunt Miłoszewski Na pierwszy ogień idzie Zygmunt Miłoszewski, autor między innymi „Bezcennego”, „Jak zawsze” i serii z prokuratorem Teodorem Szackim, który pisze tak: „Tylko dziś. Tylko na FB. Tylko o 18. Czytam początek (albo prawie początek, zastanawiam się) nowej powieści „Dzieci natury” albo „Kwestia ceny”, to dalszy ciąg losów bohaterów „Bezcennego”, tym razem nie o sztuce, tylko o nauce, a stawką jest nie przeszłość, tylko przyszłość. Akcja, pościgi, głupie dowcipy, długaśne przemyślenia o Polsce, zapraszam. Magdalena Grzebałowska Autorka książki „Beksińscy. Portret podwójny” i innych spotka się z czytelnikami we wtorek. I zachęca: „Żywot reportażu jest krótki. Dziś w gazecie, jutro ślad po nim ginie. Jestem reporterką od dwudziestu czterech lat i sama już nie wiem ile tekstów napisałam. A gdyby tak wrócić do któregoś? Tylko na chwilę, jednorazowo, w tym dziwnym czasie przywrócić pamięć dawnej historii? Wygrzebię coś dla Was w archiwach, wpadnijcie do mnie we wtorek na strych, to Wam przeczytam”. Jacek Dehnel Środa będzie należała do autora „Dziennika Roku Chrystusowego”. Jak epidemia - to koniecznie w Polsce. Czytam fragmenty "Ale z naszymi umarłymi", powieści o tajemniczym wirusie narodowej zombifikacji. Urszula Zajączkowska Jej książka „Patyki i badyle” święci triumfy od sierpnia zeszłego roku. „Zapraszam do siebie do ogrodu w Wołominie. Rozpalę Wam ogień. Przy nim poczytam „Patyki, badyle” i wiersze, także całkiem nowe. Usiądźcie ze mną - wpadajcie! Michał Rusinek Jego książka „Jak się dogadać, czyli retoryka codzienna” może okazać się bardzo pomocna w czasie kwarantanny i odosobnienia. Niegdyś sekretarz Wisławy Szymborskiej, dzisiaj poczytny pisarz w piątek wprawi Was w świetny humor, bo jak zapowiada: „W czasie siedzenia w domu najlepiej jest poczytać „Wierszyki domowe”. Znajdziecie w nich niezwykłe historie zwykłych przedmiotów i pomysły na zabawę tym wszystkim, co składa się na dom. Albo po prostu mieszkanie. No, może nie wszystkim. Poza tym poczytamy „Wierszyki rodzinne”, bo w domu siedzimy teraz ze swoimi rodzinami. A wiecie, że mamy kilku wspólnych przodków? Jakich? Dowiecie się w piątek. Zapraszam!”.
Katarzyna Bonda projektantką mody! I modelką! Szok!
Pozują także: Tokarczuk, Bator, Rusinek, Czubaj, Wiśniewski!
Pisarki i pisarze projektantami mody! Specjalnie na rzecz książki „Pod podszewką” czołówka polskich literatów zaprojektowała swoje ulubione części garderoby. Olga Tokarczuk lubuje się w halkach, Łukarz Chmielarz w kamizelkach, Joanna Bator oczywiście w kimonach, a Janusz Wiśniewski wybrał „małą czarną” z suwakiem przez całą długość pleców. Pisarki i pisarze pozują w strojach swojego projektu, które zrealizowała projektantka Justyna Ołtarzewska. Jedyna okazja, żeby zobaczyć czołówkę polskich intelektualistek i intelektualistów w roli modelek. Autorki książki, Sylwia Stano i Zofia Karaszewska piszą: „Katarzyna Bonda ma pięćset sukienek identycznego kroju i cały pokój przeznaczony tylko dla nich. Są dla niej – jak mówi – pancerzem i zbroją. W co jednak się ubierała, zanim znalazła swoją idealną sukienkę? Co nosił Kuba Małecki, gdy pracował w banku? I czemu nigdy nie zakładał tej samej koszuli dwa razy? czy Anna Dziewi-Meller jako pisarka zachowała jakieś ubrania z czasów, kiedy grała w zespole rockowym? Jak reagowali nauczyciele na ekscentryczne pomysły Sylwii Chutnik?”. Na te pytania i wiele innych odpowiedzi w książce „Pod podszewką”. A u nas galeria pisarek i pisarzy pozujących we własnych strojach. Obejrzyj. Nie przegap takiej okazji!
„Uczyliśmy pić Olgę Tokarczuk”, wywiad z Michałem Rusinkiem i jego siostrą Joanną Rusinek
Michał Rusinek, sekretarz Wisławy Szymborskiej, i jego siostra, Joanna Rusinek wydali książkę dla dzieci „Kefir w Kairze”. On napisał zabawne wierszyki, ona namalowała ilustracje. W wywiadzie dla VIVY! opowiadają Romanowi Praszyńskiemu, kiedy dostali jako literacką nagrodę skarpetki i dlaczego Joanna jest brana za żonę swego brata! Wasze pierwsze spotkanie? Michał: Było dosyć dramatyczne. Chodziłem wtedy do przedszkola. Mój tata zadzwonił do przedszkola i powiedział, że mam braciszka. Wcześniej zadzwonił do szpitala, gdzie powiedziano mu, że urodził mu się chłopiec. Bardzo się ucieszyłem, że mam brata, mieliśmy już dla niego imię – Maciek. Joanna: Żołnierzyki dla niego odłożyłeś. Michał: I poczułem się rozczarowany, że w domu pojawiła się dziewczynka. Joanna: Moja mama trochę nerwowo zareagowała na kartkę od taty (bo wtedy nie porozumiewano się telefonami), która brzmiała: „Bardzo się cieszymy, że mamy Maciusia”. (...) Joanna: Upiłeś mnie pierwszy raz na moje 14. urodziny. Michał: Do więzienia pójdę po tej publikacji. Czym upił? Joanna: Rosyjskim „szampanem”. Michał: Z moją ówczesną narzeczoną, teraz żoną, Basią odwiedzaliśmy Joasię na kolonii. Przyjechaliśmy tam jako młodzi rodzice. Joanna: To był taki moment, że z Basią byłyśmy bardzo podobne, miałyśmy podobne fryzury, podobne okulary i wszyscy mówili: „Ojej, jacy młodzi ci twoi rodzice”. Michał: Wyglądałaś dojrzale. W liceum zostałaś modelką. Joanna: To było absurdalne przeżycie. Traktowałam to jako fajny sposób, żeby zarabiać całkiem przyjemne kwoty. Pamiętam, jak tata drżącą ręką pomagał mi odbierać honorarium w gotówce i później szedł ze mną, chroniąc te wielkie, jak nam się wtedy wydawało, pieniądze. Ale na studiach powiedziałam „stop”. Nie chciałam wszystkiego rzucać i wyjeżdżać do Mediolanu. Michał: Dzięki temu skończyłaś ASP i możemy razem robić książki. Wydaliście niedawno wspólną książkę „Kefir w Kairze” z wierszykami i obrazkami o różnych miastach świata. Podróżujecie razem? Michał: Częściej podróżuję z rodziną. Mój 12-letni syn po pobycie w Tokio wymusił na nas, rodzicach, żeby go zapisać na kurs japońskiego. Gdy pojechaliśmy drugi raz do Japonii, porozumiał się z taksówkarzem, a w restauracji, gdzie rezerwuje się miejsca, wpisując na listę, wpisał po japońsku nasze nazwisko. Joanna: Zaczęliśmy podróżować z bratem dzięki naszym książkom. Byliśmy w Edynburgu z książeczką „Mały Chopin”. Michał: Festiwal zrobił na mnie wielkie wrażenie. Odbywał się w parku, było zielono, chodziliśmy po trawie. Joanna: I uczyliśmy Olgę Tokarczuk pić whisky. Michał: Namówiliśmy ją w pubie, żeby zamiast piwa zamówiła lokalną szkocką whisky. Okazała się pojętną uczennicą. Pytaliśmy ją następnego dnia, jak było, odpowiedziała, że obudziła się rano i w pokoju pachniało takielunkiem. Rzeczywiście, jedna whisky była torfowa. (...) Co Was łączy oprócz książek? Joanna: Ojej, usiłowałam to niedawno komuś wytłumaczyć. Mamy swój sposób porozumiewania się za pomocą chrząknięć. Wystarczy mruknięcie, podniesienie brwi, niedopowiedzenie. My się, o dziwo, bardzo dobrze w tym rozumiemy. Dobrze pracuje się w tandemie? Joanna: Dla mnie tak. Lubię, gdy teksty, które mam zilustrować, podobają mi się. A Michał takie właśnie pisze. Michał: Wystarczy kilka chrząknięć i już jest obrazek. Joanna: Zabawne, bo wszyscy mnie biorą za jego żonę. Ostatnio na targach warszawskich podpisywaliśmy nasze książki. Znajoma przysłała mi „podsłuchańce kolejkowe”: „A kto to jest ta Joanna Rusinek? To chyba jego żona. Młoda jakaś!”. Michał: Pójdę do więzienia jak nic. Więcej o przygodach rodzeństwa Rusinków – Michała i Joanny – w najnowszym dwutygodniku VIVA! W sprzedaży od 26 lipca 2018 r.
On był sekretarzem Wisławy Szymborskiej, ona asystentką żony Czesława Miłosza!
Michał i Joanna Rusinek – literackie rodzeństwo!
Wszyscy wiedzą, że Michał Rusinek był sekretarzem Wisławy Szymborskiej. Napisał o tym książkę „Nic zwyczajnego. O Wisławie Szymborskiej”. Ale mało kto wie, że jego siostra, Joanna Rusinek przez dwa lata była asystentką żony Czesława Miłosza, Amerykanki Carol Thigpen. Literackie rodzeństwo w VIVIE! opowiada Romanowi Praszyńskiemu kiedy Wisława Szymborska straciła swój brytyjski dystans i jak celnicy gonili z bronią żonę Czesława Miłosza. Jaki wpływ miała na Pana noblistka? Michał: Trudne pytanie, bo jak się ktoś przez 15 lat z kimś spotyka mniej więcej co trzy dni, to trudno sobie wyobrazić, kim by się było, gdyby do tych spotkań nie dochodziło. Nie była to osoba, która by udzielała życiowych porad albo takich dotyczących twórczości. Ale na wiele osób wpływała przez swój stosunek do języka. Mówiła o sobie, że jest patriotką języka, żyje w języku. Kiedyś zapytała, co piszę, a miałem tak zwany dobry rok, więc powiedziałem, że ukazało się pięć moich książek. Na co ona: „To niesamowite, do tej pory tak dużo pisali tylko grafomani”. Nie było łatwo. Michał: Nie było. Ale to kolejna rzecz, którą zarażała – poczucie humoru. A jak Pani patrzyła na brata u boku noblistki? Joanna: Zawsze był moim starszym bratem, więc zawsze się wpatrywałam w niego. Nawet jeśli się trochę buntowałam. Michał: O złośliwostkach nie wspominając. Joanna: No, trochę złośliwa jestem wobec niego. Michał: I nawzajem. Joanna: Mam wrażenie, że w naszej rodzinie nie było wybuchów emocjonalnych. Raczej ironiczny dystans. Michał: Mieliśmy i chyba nadal to mamy – pewien rodzaj brytyjskiego poczucia humoru. Euforia nie jest naszą mocną stroną. Joanna: Chociaż mamy 20 procent południowego temperamentu. Michał: Moja siostra razem z moją żoną zrobiły mi prezent – test DNA. Więc wiemy, skąd się nasza rodzina wzięła. Trochę liczyłem na wikingów, ale okazało się, że 70 procent to Europa środkowa i wschodnia, 23 procent to Europa południowa – Grecja, Sycylia, Bałkany. I niecałe dwa procent Wyspy Brytyjskie. Humor brytyjski to też cecha Pana byłej chlebodawczyni? Michał: O, tak! Ona wprawdzie miała raczej związek z kulturą francuską i niemiecką, ale wydaje mi się, że była pod wieloma względami brytyjska. Miała starszą siostrę, Nawoję. Nigdy jej nie poznałem, ale usłyszałem anegdotę, która znakomicie oddaje tę cechę ich charakteru. Szymborska była w Zakopanem, gdy dowiedziała się, że przyznano jej Nagrodę Nobla. Zadzwoniła do siostry, na co pani Nawoja: „O, gratuluję. A jaka pogoda w Zakopanem?”. A czy straciła swój brytyjski dystans? Michał: Nie okazywała emocji. Jeżeli miała stany, które nazywała depresyjnymi, to po prostu nie wychodziła z domu, nie pokazywała się nikomu. W swojej książce „Nic zwyczajnego” pisze Pan o jej spotkaniu z dziećmi z niepełnosprawnościami. Michał: Tak, została poproszona o wzięcie udziału w spotkaniu z bardzo głęboko upośledzonymi dziećmi. Jedno z tych dzieci porozumiewało się w ten sposób, że pokazywało obrazki w specjalnej książce. Była tam opiekunka, która to odczytywała, i to był jakiś wyraz szacunku wobec Szymborskiej, podziękowania, że ona się tam w ogóle pojawiła. Ale ten moment, gdzie trzeba było poczekać, aż ten chłopiec pokaże po kolei obrazki, był niebywale wzruszający. Jakby mogła, toby potem od razu zapaliła dwa papierosy. Było to dla niej i dla jej wrażliwości bardzo trudne doświadczenie. Zazdrościła Pani bratu, że prowadza się z noblistką? Joanna: Troszeczkę. Dlatego bardzo się przejęłam, gdy dostałam propozycję, by zostać sekretarką Czesława Miłosza. Michał: Czesław Miłosz spędzał pół roku w Kalifornii, a pół roku w Krakowie. W Krakowie jego sekretarką była Agnieszka Kosińska, potrzebował kogoś do Kalifornii. Joanna: Poszłam na ulicę Bogusławskiego na rozmowę kwalifikacyjną. Michał: Poszliśmy razem. Znałem Miłosza już wcześniej. Joanna: Byłam przejęta potwornie, byłam przerażona. Oni zaczęli krzyczeć i biec za nami. Byli uzbrojeni, zmartwiałyśmy. Michał: Żoną Miłosza była Carol Thigpen, Amerykanka, która w Krakowie czuła się obco i często do mnie dzwoniła po to, żeby sobie pogadać po angielsku. Bardzo to było miłe dla mnie. Weszliśmy do mieszkania. Gdy Miłosz zobaczył Joannę, odrzucił laskę, wciągnął brzuch, ubyło mu mniej więcej 30 lat. A z drugiego pokoju wyszła Carol, przyjrzała się mojej siostrze i powiedziała: „No fucking way!”. Joanna: Absolutnie tego nie pamiętam, ale byłam w stresie. A co Pani pamięta? Joanna: Carol zatrudniła mnie u siebie. Zostałam asystentką do spraw organizacyjnych, życiowych, krakowskich, których się zrobiło więcej, bo Carol zajęła się remontem. Miłoszowie kupili mieszkanie sąsiadujące z ich mieszkaniem i przebijali ściany. Carol była przerażona, jak to jest możliwe, że w tym drugim mieszkaniu, gdzie żyła rodzina wielopokoleniowa, a pan domu był złotą rączką, wszystkie puszki elektryczne zostały zrobione z puszek po tuńczyku. Poezja polska. Joanna: Tego było więcej. Raz na miesiąc ze względu na warunki pobytu musiała wyjechać za granicę. Pojechałyśmy na Słowację, zrobiłyśmy kółko wokół szlabanów i wróciłyśmy. Carol prowadziła, ja byłam tylko do towarzystwa, zagadałyśmy się i zapomniała dojechać do budki celników. Oni zaczęli krzyczeć i biec za nami. Byli uzbrojeni, zmartwiałyśmy. Grzecznie zawróciłyśmy i dalej jechałyśmy w ciszy. W końcu Carol mówi: „Wyobraź sobie te nagłówki – żona noblisty zastrzelona na granicy słowackiej przy próbie ucieczki”. Więcej przygód literackiego rodzeństwa – Michała i Joanny Rusinków – w najnowszym dwutygodniku VIVA! W sprzedaży od 25 lipca 2018 r.
Michał Rusinek dla VIVY! : „Nie bardzo mam ochotę dorastać’’
Michał Rusinek był zaprzyjaźniony z Wisławą Szymborską, choć nigdy nie przeszli na „ty”. Połączyło ich podobne poczucie humoru i pewna „staroświeckość”. Czym zajmował się jako sekretarz noblistki? Dlaczego nie lubił przyrządzanych przez nią drinków? Czego dowiedział się z „Sennika Egipskiego”? I czemu sądzi, że dziś rozum jest w odwrocie? Michał Rusinek w intrygującej rozmowie z Aleksandrą Kwaśniewską. Michał Rusinek — „Pypcie na języku’’ – Gdzieś powiedziałeś, że tak przyzwyczaiłeś się do przebywania z taką osobą, że teraz ludzie Cię nudzą. Tak powiedziałem? O rety, nie pamiętam… Nie powinienem był tak mówić. Dziś powiedziałbym, że raczej brakuje mi pewnego sposobu mówienia i konstruowania wypowiedzi. Jeżeli opowiadasz anegdotę, to przecież musi mieć pointę. To przez Szymborską przestały mnie śmieszyć dowcipy, natomiast zacząłem cenić anegdoty i dostrzegać anegdotyczne sytuacje wokół siebie. To przecież nie jest tak, że tylko niektórym osobom przytrafiają się historie anegdotyczne. Po prostu niektórzy je zauważają, a inni nie. Trzeba umieć patrzeć na rzeczywistość pod specjalnym kątem. Mnie szczególnie śmieszą anegdoty, w które zamieszany jest język, stąd wzięły się felietony zamieszczone w książce „Pypcie na języku”. – Dużo zajmujesz się literaturą dziecięcą, zarówno jeśli chodzi o przekłady, jak i propozycje własne. Zastanawiam się, czy to jest efekt słabości do dzieci w ogóle, czy kwestia chęci pielęgnowania tego elementu dziecięcego w sobie? Podejrzewam, że przede wszystkim to drugie. Pomysł pisania dla dzieci narodził się, jak to się często zdarza, kiedy moje dzieci były na takim etapie, że trzeba im było coś opowiadać. Ale jest za to także odpowiedzialna Szymborska. Kiedyś przyszedł do niej redaktor naczelny wydawnictwa Znak, prosząc, by przetłumaczyła wybór wierszy A.A. Milne’a dla dzieci. Odmówiła, bo ani nie znała angielskiego, ani nie pisała do tej pory dla dzieci. Na co redaktor rozejrzał się po pokoju, w którym oprócz nich byłem tylko ja, i zapytał bez większego entuzjazmu: „To może ty?”. I tak zachęcony zacząłem tłumaczyć jedne z najpiękniejszych wierszy dla dzieci, jakie kiedykolwiek napisano. To była wielka przyjemność, ogromna odpowiedzialność i wspaniała szkoła pisania. Dobrze jest mieć taki punkt na horyzoncie, do którego się dąży, nawet jeśli się wie, że to punkt nieosiągalny. Zawsze myślałem, że kiedy będę duży, będę chciał być taki jak pan Milne. – I jesteś? Jeszcze nie jestem duży. Kiedy przetłumaczyłem „Piotrusia Pana” Barriego, to zdałem sobie sprawę, że ja właściwie mam ten tytułowy syndrom. Nie bardzo mam ochotę dorastać. Może jeśli nie zostanę Milne’em, to chociaż będę wspomnianym kierowcą wielkiej ciężarówki? – Skoro jesteśmy przy przyszłości: czy to jest tak, że język tylko odzwierciedla zmiany społeczne, czy też je zwiastuje? Zawsze trochę zwiastuje. Jest taka książka Thomasa Kuhna „Struktura rewolucji naukowych”. Jej autor twierdzi, w skrócie mówiąc, że przed każdą rewolucją naukową dochodzi do rewolucji językowej. Do języka nauki wchodzą takie pojęcia, które do tej pory jako nienaukowe nie były dopuszczane. Coś musi się w języku „poluzować” i wtedy może dojść do zmian poza językiem. Oczywiście to samo dotyczy zmian społecznych. Często jest tak, że coś, co jest uważane za niedopuszczalne, niestosowne, nagle zaczyna się pojawiać w dyskursie publicznym. I to zwykle oznacza, że za chwilę pojawi się przyzwolenie na jakieś czyny: do tej pory uważane za wybryki, a teraz za – na przykład – przejawy umiłowania ojczyzny. – A więc jakbyś miał prognozować najbliższą przyszłość na podstawie dzisiejszego języka… Język publiczny w ostatnich dwóch latach bardzo się zmienił. Po pierwsze, w dyskursie publicznym metafory sportowe zastąpione zostały metaforami wojennymi: my nie toczymy ze sobą sporu, nie rywalizujemy ze sobą, tylko toczymy walkę, w której nie chodzi o konsensus, ale o zniszczenie przeciwnika. Znika tolerancja dla poglądów innych ludzi. Znów wrócili „oni” w opozycji do „nas”. Lepszy i gorszy sort. Patrioci i targowiczanie. I nic pośrodku. Po drugie, następuje dziś wyraźny odwrót od języka rozumu, od racjonalności. Decyzje opieramy na internetowych pseudomądrościach, a naszym polskim myśleniem o świecie rządzi jakiś współczesny mit, pseudoreligia, której rytuały co miesiąc odprawiamy w dwóch sporych miastach, powtarzając, że jesteśmy „coraz bliżej prawdy”. Tyle że w micie nigdy nie chodzi o prawdę. W micie chodzi o podtrzymywanie mitu wbrew prawdzie, wbrew logice, wbrew rozumowi. Rozum jest w odwrocie. Cała rozmowa Aleksandry Kwaśniewskiej z Michałem Rusinkiem do przeczytania w najnowszym wydaniu magazynu VIVA!, który będzie dostępny w sprzedaży już od czwartku, 8 lutego, w całej Polsce. Co jeszcze w nowej VIVIE!? VIVA! 3/2018 To oni dają nadzieję, że miłość istnieje! Piętnaście najpiękniejszych par polskiego show-biznesu w wyjątkowych sesjach. Beata Tadla i Jarosław Kret o miłości, która ich połączyła, i wzajemnej fascynacji oraz dlaczego — mimo wielu różnic — chcą być razem! Rodzice mieli trzymać ją z dala od mediów ze względu na brzydotę. Sprawdzamy, jaka naprawdę jest Eugenia, nazywana „najbrzydszą księżniczką na świecie’’? Osobisty sekretarz Wisławy Szymborskiej wyjaśnia, dlaczego nie lubił drinków przyrządzanych przez noblistkę oraz czemu sądzi, że dziś rozum jest w odwrocie. Michał Rusinek w intrygującej rozmowie z Aleksandrą Kwaśniewską.