Nie każda kobieta chce walczyć o feminatywy. Maria Rotkiel tłumaczy, dlaczego
W szczerej rozmowie Maria Rotkiel opowiada o własnym podejściu do feminatywów, kobiecej różnorodności i o chwili, w której naprawdę poczuła dumę z bycia kobietą
Każda z nas jest inna – w wyglądzie, wyborach, pasjach i potrzebach. O tym opowiada psycholog Maria Rotkiel w rozmowie z Beatą Nowicką. Przypominamy wywiad, który ukazał się w 4/2024 numerze magazynu VIVA!. – Psycholog czy psycholożka? Psycholog. – Kiedy Katarzyna Nosowska powiedziała w radiu, że nie jest entuzjastką feminatywów, została… skarcona. Przez kobiety, oczywiście. Nie podoba mi się słowo gościni i go nie używam. Uważam, że mam prawo. I ma pani prawo. Niestety mamy tendencje do przesadzania, do niepotrzebnego inwestowania emocji w sytuacje, które tego nie wymagają. Rozumiem kobiety, dla których feminatywy są ważne. I szanuję to. Ja mówię o sobie psycholog i czuję się z tym dobrze. Nie lubię słowa psycholożka. Jeśli funkcjonujemy i pracujemy w środowisku, w którym raczej nie doświadczałyśmy trudności z racji tego, że jesteśmy kobietami – jak w moim przypadku – nie mamy potrzeby zaznaczenia słowem psycholożka, gościni czy chirurżka, że jesteśmy kobietami. Natomiast znam historie kobiet, które były pierwszymi członkiniami rady nadzorczej czy prezeskami i potrzebowały tych określeń. To, że dla ciebie coś jest ważne, nie oznacza, że jest ważne dla innej osoby. Nie zmuszajmy kobiet, żeby stawały pod naszym sztandarem. – Kobiecość ma wiele odsłon, nie jest jednowymiarowa. Jesteśmy tak różne, jak nasze typy urody, osobowości, pasje, zdolności, wybory życiowe, potrzeby. Ja się spełniam jako matka, moja najbliższa przyjaciółka spełnia się zawodowo i nie chce mieć dzieci. Dajmy sobie przyzwolenie na tę różnorodność, nie bójmy się jej. Cudza inność nie dewaluuje naszych wartości. Po tych latach, kiedy musiałyśmy walczyć o podstawowe prawa dla siebie, wciąż jesteśmy w trybie walki i oczekujemy od innych kobiet, że będą walczyły z nami. Dziewczyny, więcej luzu, spokoju. Są obszary, gdzie nadal musimy być konsekwentne i nieustępliwe, ale nie warto kłócić się o feminatywy. To nas przede wszystkim konfliktuje. – Też tak uważam. Wróćmy na chwilę do źródła – pamięta Pani moment, kiedy poczuła szczęście, że jest kobietą? Pamiętam. I przyznam, że było to stosunkowo niedawno. Patrząc na mój wiek – powoli zbliżam się do pięćdziesiątki – długo czekałam na ten moment. To jest chwila, w której zyskujemy pełnię kobiecej dojrzałości. Ja ją poczułam, dopiero gdy zostałam mamą. To była głęboko i sensualnie przeżywana mieszanka różnych emocji, która finalnie przyniosła mi spokój. Spokój wynikający z zaufania do samej siebie. Z pracy terapeutycznej z kobietami wiem, że ta kobiecość świadoma, celebracja tego stanu przychodzi właśnie w takich przełomowych chwilach: sukcesach zawodowych, zakochaniu, macierzyństwie, spełnieniu w swojej pasji. – Czyli potrzebujemy silnego bodźca, żeby kobiecość stała się ważnym elementem naszej tożsamości? Tak. Jeśli nie miałyśmy szczęścia być wychowywane przez spełnione, świadome swojej atrakcyjności mamy, to musimy trochę w życiu przejść, trochę doświadczyć, żeby zaufać sobie. Polubić stan bycia kobietą, cieszyć się nim. Kobiety przychodzą do mnie z różnych powodów: bolesne rozstanie, choroba, porażka, dotkliwa strata, czasem są to dylematy, rozterki życiowe, które długo w sobie tłumiły, ale zawsze pojawia się taki moment w procesie terapeutycznym, kiedy zaczynają czerpać ze swojego potencjału, który my, kobiety, mamy ogromny. Czują się bezpieczne same ze sobą. Wiedzą, że mogą na siebie liczyć, nie potrzebują mężczyzny, żeby czerpać radość z życia. To jest stan wewnętrznej niezależności. – Ja miałam dobry start, czułam miłość rodziców, ich wsparcie, ale mam wrażenie, że żadna z nas nie urodziła się i nie wychowała w idealnym domu. I ma pani rację. Jedne miały dzieciństwo spokojniejsze, bardziej beztroskie, inne smutne, trudne. Jedne miały kochających rodziców, inne rodziców nieumiejących okazać miłości. Jedne pochodzą z pełnych rodzin, inne z rozbitych. Każda z nas weszła w życie z jakimiś niedostatkami. Ja nie wyniosłam z domu pewności siebie. Przekonania o mojej kobiecej atrakcyjności. Akceptacji swojej cielesności, fizyczności, niedoskonałości. Naturalności w czuciu się kobietą. Te nasze deficyty są splotem różnych rzeczy, od których nie możemy uciec: domu rodzinnego, wychowania, szkoły, patriarchalnych kodów kulturowych, wpływu Kościoła. Od naszej decyzji, naszej dojrzałości zależy, czy zechcemy nad tym pracować. – Przez ostatnie lata dużo rzeczy zmieniłyśmy, wywalczyłyśmy, a jednak wiele kobiet wciąż źle się czuje w swoim ciele, związku, pracy, życiu. Dlaczego? Bo za te zdobycze zapłaciłyśmy wysoką cenę. Spełniając się w różnych rolach: pracując, robiąc karierę, realizując pasje, będąc żoną, partnerką, matką, córką, cały czas robimy dużo więcej niż mężczyźni. Czujemy się bardziej odpowiedzialne za dom i bliskich. Wystarczy sięgnąć po badania CBOS czy innych niezależnych instytutów badawczych, które mówią jednoznacznie, że kobieta przeciętnie zajmuje się obowiązkami domowymi cztery–pięć godzin dziennie. U mężczyzn jest to godzina… w tygodniu! Zaciskamy zęby i same sobie narzucamy priorytety w postaci obiadu z dwóch dań i lśniącej podłogi. Wiele kobiet przyjmuje z automatu, że to wciąż jeszcze jest nasz obowiązek, „powinność”. Jesteśmy tym wszystkim po prostu… – …zmęczone. Bardzo. Nie jesteśmy w stanie się multiplikować: być w pracy, bawić się z dzieckiem, gotować, zatroszczyć się o partnera, rodziców i zadbać o swoją atrakcyjność. Przechodzimy z trybu w tryb, odhaczając punkty na liście, która de facto nigdy się nie kończy, i pod koniec dnia wiele z nas nie wie, jak się nazywa. Padamy na twarz. Trudno w wycieńczeniu kontemplować swoją kobiecość. Gubi nas to, że nie potrafimy zagospodarować chwili wytchnienia. Kiedy tylko się pojawia, natychmiast znajdujemy kolejne zadania do wykonania. Idea, że miałybyśmy usiąść w ciszy same ze sobą i popatrzeć na drzewo za oknem, napełnia nas takim niepokojem, że natychmiast szukamy sobie kolejnego wyzwania. Uważam, że dopóki nasi partnerzy nie włączą się bardziej w codzienność, dopóty my będziemy się czuły wypalone, niezadowolone. – Jak przerwać to błędne koło? Odpuścić. Wykreślić ze słownika słowo „idealna”. Nie ma idealnego domu, idealnego partnera, idealnej kobiety, idealnego rodzica. Dążenie do bycia idealną mamą spala tak, że po roku macierzyństwa będziemy ze zmęczenia powłóczyć nogami. Odpuśćmy te wyśrubowane standardy. Wolniej, mniej, spokojniej. Nie musimy być perfekcyjną panią domu ani pracownikiem roku. Nie muszę szefowi udowadniać, że zasługuję na to stanowisko, podwyżkę, awans. Wiem, że zasługuję. Nie udowadniajmy wszystkim wokół własnej wartości. Budujmy ją w sobie. Jesteśmy wystarczająco dobre w tym, co robimy. Wystarczy sobie zaufać. – Można się tego nauczyć? Można. Małe kroki, drobne gesty, które będą wpływały na zmiany naszego sposobu myślenia. Jeśli zaczynasz o coś dbać, to „coś” zaczyna mieć dla ciebie wartość. Zaczynasz dbać o siebie, zaczynasz się szanować. Ja zaczęłam po prostu wygospodarowywać więcej czasu dla siebie: odpoczywać, dbać o zdrowie, odpuszczać sprzątanie, dwudaniowe obiadki, kolejne zlecenie. Po co mi dodatkowe pieniądze, skoro z przepracowania wyląduję w szpitalu? To mi pomogło być bliżej siebie, poprzyglądać się sobie, pozastanawiać się nad tym, co jest dla mnie tak naprawdę ważne. Czym jest dla mnie szczęście? Dopiero teraz, zbliżając się do pięćdziesiątki, mam poczucie pełności, spójności. Fenomenalnie czuję się ze swoją kobiecością. – Podoba mi się, że mówimy o tym głośno! Parę lat temu w reklamach pojawiły się kobiety różnych kształtów, wagi, urody. Carmen Dell’Orefice ma 90 lat i jest modelką, a na okładce „Vogue’a” widać pomarszczoną twarz 70-letniej Isabelli Rossellini bez grama makijażu. A jednak na Facebooku i Instagramie wciąż uprawiamy „grę w idealne życie”. Kiedyś nie było internetu, ale porównywanie się zawsze istniało. Pokusa kreowania idealnego życia również. Różnica jest tylko w skali. Media społecznościowe dają nieograniczone możliwości. Lukrujemy rzeczywistość, bo chcemy pobyć w iluzji, żeby złapać oddech. Ulegamy tej pokusie, żeby choć na chwilę uwierzyć, że moje życie tak wygląda: jest piękne jak sesja w luksusowym magazynie. Niestety lubimy też podziw, te lajki, ochy i achy pod postami cudownie łechcą nasze ego, łatwo się od tego uzależnić. Rozumiem te mechanizmy, sama czasami nie mogę się oprzeć, ale staram się zachować szczerość. O dojrzałe kobiety się nie martwię, one generalnie obserwują te profile społecznościowe, z których czerpią jakąś wiedzę, fajne pomysły, porady, inspiracje. Martwię się o młode dziewczyny, one nie mają narzędzi, żeby się przed tym obronić. To może być niebezpieczne. Zaburzenia odżywiania, depresja mogą być stymulowane przez tę „grę w idealne życie”. Dlatego potrzebują naszego wsparcia. – Ola Żebrowska, mama czwórki dzieci, pokazuje na Instagramie swoje ciało i swoje życie bez filtrów. Stawia na naturalność i dystans do siebie. Ma liczne grono wyznawców i mniejsze krytyków. Kiedy pewna młoda aktorka napisała, że na Instagramie woli pokazywać piękną stronę macierzyństwa, wylała się na nią fala hejtu. Ten temat wciąż budzi silne emocje, wywołuje antagonizmy, zupełnie niepotrzebnie. Kobiety, które są mocno zaangażowane i zainspirowane trendem naturalności, bardzo emocjonalnie reagują na upiększanie. Kobiety, które lubią upiększanie, bo same przywiązują ogromną wagę do swojego wyglądu, czują się dotknięte i wywołane do tablicy przez drugą stronę. Mam prawo lubić zdjęcia, na których wyglądam jak najlepsza wersja siebie. Jeśli lubię pokazać siebie naturalną, bez retuszu – też super. W mediach społecznościowych jest przestrzeń dla każdego: dla tych, które się prężą, wciągają brzuch i wysuwają do przodu nóżkę, żeby wyglądała na dłuższą, i dla tych, które potargane, ze spuchniętymi oczami robią rano zdjęcie z łóżka, życząc innym miłego dnia. Myślę, że jest coraz lepiej. Wierzę w kobiety… – …bardzo mi się podoba ta wiara. (śmiech) Powiem więcej, jestem optymistką, mam poczucie, że obie strony powoli spuszczają powietrze z tego napięcia. Pamiętam czas protestów kobiet, kiedy ograniczono nam możliwość decydowania o własnym ciele i naszej rozrodczości. Abstrahując od poglądów politycznych, szanując wybory kobiet, które nie dokonałyby aborcji – ich prawo – poruszyło mnie hasło, które pojawiło się na transparentach: „Nie będziesz szła sama”. O to chodzi! Nigdy nie powinnyśmy iść same. Zawsze obok nas powinna stać kobieta, która poda nam rękę. – Tak, wystarczy jedna. Czy dużo jeszcze mamy do zrobienia? Sporo. Ważne, żebyśmy mogły decydować o swoim ciele, wyborach, życiu: chcę rodzić dzieci czy nie chcę rodzić. Chcę pracować czy nie chcę pracować. Chcę być w związku czy singielką. Mamy do tego prawo bez oceniania, bez społecznego napiętnowania. Bez krytyki ze strony innych kobiet. Ważne, żeby na polu zawodowym kobiety miały te same warunki co mężczyźni. Różnica w zarobkach wciąż jest ogromna, co jest nieakceptowalne. Nie ma na to żadnego usprawiedliwienia! Potrzebujemy jeszcze wielu lat pracy, edukacji i zmian, żeby rodzinne partnerstwo było naprawdę partnerstwem. Kobiety, o czym już rozmawiałyśmy, wciąż biorą na siebie większość obowiązków. Z całą sympatią dla drugiej połowy ludzkości, mężczyzna nie ma problemu z tym, żeby być dla siebie ważnym. A my, kobiety – tak. Dziewczyny, musimy być dla siebie ważne! Od tego zaczynają się dobre zmiany w życiu.
„Nuda stymuluje kreatywność” mówi psycholog Maria Rotkiel
Dowiedz się, jak wychować małego człowieka ciekawego świata
Niektóre dzieci po szkole biegają z zajęć na zajęcia i nie mają chwili dla siebie. Inne w wolnym czasie siedzą z nosem w ekranie albo mówią: „Nudzę się, mamo!”. „Dziecku trzeba w ciągu dnia oczyścić przestrzeń, zapewnić chwilę ciszy na uspokojenie układu nerwowego i wyciszenie układu poznawczego. Zero ekranów, zero dźwięków, zero atrakcji. Nuda stymuluje kreatywność” – mówi psycholog Maria Rotkiel i tłumaczy, jak zachować w tym wszystkim zdrowy balans. Jak obudzić w dziecku kreatywność? Pamięta Pani z dzieciństwa uczucie dojmującej nudy? Nie. Nie pamiętam, bo wychowałam się w bloku, który miał duże podwórko, tam zbierała się osiedlowa dzieciarnia, więc nie było kiedy się nudzić. Poza tym miałam w domu zwierzęta: psa, kota, chomika i musiałam się nimi opiekować. Zawsze było coś do zrobienia. Moje dzieciństwo przypadło na początek lat 80. Była bida z nędzą, w sklepach świeciły puste półki, mieliśmy trzy zabawki na krzyż, więc spędzaliśmy czas na podwórku, chodząc po okolicy całą bandą i łobuzując. Nasz stróż – tak nazywano dozorcę – ciągle za nami ganiał, bo przez okno wchodziliśmy do piwnicy, wdrapywaliśmy się na drzewa, broiliśmy na ogródkach działkowych. Nie byliśmy najgrzeczniejsi (śmiech). Tylko łeb nam podskakiwał. Czasami żartuję, że cudem przeżyliśmy dzieciństwo, bo nie wydarzył się żaden poważny wypadek. – Spędziłam podobne dzieciństwo na moim podwórku. Zero nudy! Pamiętajmy o tym, że opowiadam o latach 80., kiedy dzieci nie były tak przestymulowane jak dzisiaj. W telewizji oglądało się dobranockę – pokazywali dwie bajki na krzyż, a jak puścili „Smerfy”, to było wielkie wydarzenie – a potem „5-10-15”. Nie siedzieliśmy z nosem przed telewizorem, bo nie było tam dla nas żadnych atrakcji. O komputerze czy komórce nawet nie marzyliśmy, nie te czasy. Nikt nas nie woził z zajęć na zajęcia. Wracało się ze szkoły i trzeba było samemu wymyślać sobie fajne zajęcie. Nasze pokolenie było raczej niedostymulowane, co rekompensowaliśmy sobie, na przykład szalejąc w ogródkach działkowych, za co przepraszam działkowiczów z tamtych czasów. – To była kompletnie inna rzeczywistość. Oczywiście. Teraz mamy pokolenie Alfa, dzieciaków i nastolatków, które żyją w świecie cyfrowym. To jest inna planeta. Po pierwsze, mają jeszcze więcej nauki, po drugie, dużo zajęć dodatkowych, a po trzecie, każdą wolną chwilę najchętniej spędzaliby przed ekranem. Współcześni rodzice intuicyjnie, tudzież czytając różne fachowe publikacje, słusznie wywnioskowali, że trzeba dziecku w ciągu dnia oczyścić przestrzeń, zapewnić chwilę ciszy na uspokojenie układu nerwowego i wyciszenie układu poznawczego. Zero ekranów, zero dźwięków, zero atrakcji. Wtedy u wielu dzieci może pojawić się poczucie nudy, ale nie ma w tym nic złego. Nuda stymuluje kreatywność, pobudza wyobraźnię. Chodzi o to, żeby dzieci przez chwilę odpoczęły, wyciszyły się i same pomyślały, jak ten wolny czas zagospodarować. – No właśnie, i tu jest kolejny problem, bo my, rodzice, od razu biegniemy z odsieczą: wymyślamy jakieś zabawy, zapraszamy kolegę, na tacy podsuwamy różne atrakcje. No i ciągle wozimy dzieci na dodatkowe zajęcia. To nie jest zły pomysł, mój synek też ma zajęcia dodatkowe. Tajemnica i sztuka tkwi w równowadze. Współczesna szkoła nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb dziecka. Jest za mało lekcji WF-u i języków obcych, więc to, że rodzice dbają o kondycję fizyczną – a przez to psychofizyczną – i zapisują dzieci na dodatkowe zajęcia sportowe: piłkę, judo czy taniec, to świetny pomysł. Tym bardziej że dziecko do zdrowego rozwoju codziennie powinno mieć co najmniej 60 minut wysiłku fizycznego. Jedna czy dwie lekcje WF-u tego nie zaspokoją. Dodatkowe zajęcia językowe też są super, bo otwierają okno na świat. Ale kiedy układamy dziecku grafik, warto pomyśleć o tym, jak my byśmy się czuli, gdyby ktoś nam codziennie zagospodarowywał każdą minutę? – Kiepsko! Zmęczeni, sfrustrowani, zniechęceni. Dlatego dzieciom trzeba grafik układać z głową, z pomyślunkiem. Na przykład w dni, kiedy dziecko nie ma WF-u, chodzi na dodatkowe zajęcia sportowe czy językowe. Ma zapewniony minimum jeden dzień w tygodniu, kiedy wraca ze szkoły i ma czas dla siebie. Szczególnie, że dzisiejsza szkoła bardzo przeciąża dzieci nauką. Od lat apeluję, że za dużo jest materiału do opanowania, i jestem ogromnym przeciwnikiem prac domowych. Nie może być tak, że dziecko kończy szkołę, pędzi na zajęcia dodatkowe, wraca do domu o godzinie 19, odrabia lekcje i pada ze zmęczenia. Czasami wśród rodziców pokutuje przekonanie, że im więcej, tym lepiej. Zapominają jednak albo nie zdają sobie z tego sprawy, że przeciążone i zmęczone dzieci nie korzystają z dodatkowych zajęć. Ani ich pamięć nie funkcjonuje dobrze, ani te zajęcia nie działają na dzieci kojąco, tylko rozdrażniająco i męcząco. – Są dzieci, które z różnych powodów nie mają żadnych dodatkowych zajęć. Jeśli mają podwórko, gdzie mogą biegać czy grać w piłkę, to super, bo mają zapewniony regularny wysiłek fizyczny. Jeśli mieszkają w domach, gdzie nie ma podwórek, placów zabaw ani rówieśników, to bardzo często siedzą z nosem w różnych ekranach. Dla rodzica to jest bardzo wygodna opcja. Dziecko, które siedzi z nosem w smartfonie, to jest dziecko, które z reguły nie wydaje dźwięków, jest cicho i niczego się od nas nie domaga. To jest pokusa. Niestety pokusa bardzo silna, zwłaszcza dla rodziców, którzy wracają zmęczeni z pracy i też mają prawo do odpoczynku. Nie ma w tym nic strasznego, jeśli dzieje się tak przez 15 minut raz na dwa dni. Natomiast jeśli to jest standard, że po powrocie ze szkoły od godziny 14 do 19 w ten sposób mamy dziecko z głowy, uznałabym to za powód do niepokoju. Zdecydowanie lepiej jest zawieźć dziecko na zajęcia, gdzie spotka się z rówieśnikami i będzie poddane bodźcom, które stymulują jego rozwój. – Pani syn Adaś mówi: „Nudzę się, mamo”? Słyszę to mniej więcej raz w tygodniu, szczególnie w weekendy. Wtedy odpowiadam: „To wymyśl sobie jakąś fajną zabawę”. Adaś dużo gra w piłkę, to jest jego pasja. W tygodniu praktycznie codziennie ma trening, więc po szkole odpoczywa, je obiad, a potem idzie na trening, gdzie spotyka się z kolegami. Natomiast w weekendy zdarza mu się ponudzić. Jak był młodszy, miał cztery, pięć lat, pomagałam mu. Na przykład razem bawiliśmy się klockami, wybierałam aktywności, do których potrzebował drugiej osoby, bo sam nie potrafił takiej zabawy sobie zorganizować. Teraz Adaś ma prawie dziewięć lat, więc mu mówię: „Masz czas, żeby pokombinować i wymyślić sobie fajną zabawę”. I rzeczywiście, z reguły sam sobie coś wymyśla. Ostatnio wraca do zabaw, w które nie bawił się od wielu miesięcy, albo wyjmuje z szafy zabawki spakowane do pudeł i od dawna nieużywane. Z przyjemnością patrzę, jak znowu bawi się samochodami, które zbierał kilka lat. Potrafi poczytać książeczkę, co mnie bardzo cieszy, pójść z psem na spacer i porzucać mu piłeczkę na placu zabaw. Uczy się sam moderować swój wolny czas. – Zamiast dzieci wyręczać, warto je do tego mobilizować. Oczywiście. Przede wszystkim Adaś czuje się odpowiedzialny za swój wolny czas, bo nie został mu odgórnie wymyślony i zorganizowany przez mamę. Czuje się decyzyjny, co jest bardzo ważne szczególnie u dzieci, które mają dodatkowe, trochę narzucone przez dorosłych zajęcia. To znakomite ćwiczenie na koncentrację uwagi, kreatywność, decyzyjność i samostanowienie. Moim zdaniem na wagę złota. – Ma Pani rację! Naukowcy dodają nawet, że „kreatywna” nuda uczy radzenia sobie z niepowodzeniem wzmacnia wiarę we własne możliwości. Dlatego, kiedy dziecko mówi: „Nudzę się, mamo”, zapytajmy: „A na co masz ochotę?”. Dajmy dziecku możliwość pomyślenia, wymyślenia, żeby poczuło się sprawcze. Natomiast pomogłabym tym dzieciom, które nie chodzą na dodatkowe zajęcia i codziennie sygnalizują, że nie mają na siebie pomysłu. Pamiętajmy, że my, rodzice, jesteśmy od tego, żeby pokazywać, podpowiadać i stopniować decyzyjność dziecka. Warto wtedy pomyśleć o zainteresowaniach artystycznych, które moglibyśmy wesprzeć. Dziecko samo nie wpadnie na pomysł, że lubi grać. Fajnie, gdyby dostało jakiś instrument i spróbowało. Żeby malowało, musi mieć farby, kredki i papier, żeby budowało domy, musi mieć klocki. Pomyślmy i poszukajmy czegoś, co może być narzędziem dla dziecka, żeby mogło ciekawie spędzić swój czas wolny. Ostatnią rzeczą, którą powinniśmy robić, to dawać mu jakiś ekran i cieszyć się, że mamy święty spokój. Oczywiście raz na jakiś czas sama się tym posiłkuję, ale to musi być jeden z elementów, plan Z, jak już nic innego nie wypali. – Często rodzice przy wyborze szkoły patrzą na ilość i jakość zajęć. Uważają, że „im więcej, tym lepsza szkoła”. Potem nasze dzieci żyją w tej szkolnym kieracie. Jak zachować zdrowy balans, o którym Pani mówiła? Sama kierowałam się zajęciami dodatkowymi przy wyborze szkoły dla Adasia. Przede wszystkim zależało mi, żeby szkoła oferowała ciekawe zajęcia sportowe, bo szybko się zorientowałam, że Adaś jest dzieckiem, które potrzebuje rozładowania emocji, energii. To było istotne kryterium. Poza tym prowadząc intensywne życie zawodowe, miałam świadomość, że nie będę w stanie młodemu człowiekowi w wieku 7, 8 czy 9 lat zagospodarować wolnych godzin i ich moderować. Szukałam więc szkoły, która ma bogatą ofertę, natomiast nie wyobrażam sobie, żeby dziecko siedziało do godziny 18 w szkole. Staję na głowie, żeby Adaś miał takie dni, kiedy wraca wcześniej i ma więcej wolnego czasu dla siebie – jest to bardzo trudne, nie ukrywam. To jest ta równowaga. Kiedy jestem w pracy, chcę mieć poczucie, że moje dziecko ma atrakcyjnie i wartościowo zagospodarowany czas. Adaś na przykład chodzi w szkole na szachy. Ja niestety nie umiem grać w szachy, więc go nie nauczę, a to jest doskonała gimnastyka dla młodego umysłu. Dla umysłu w każdym wieku de facto. Więc jak muszę zostać dłużej w pracy i wiem, że w tym czasie mój syn ćwiczy swój umysł w sposób, którego sama mu nie zapewnię, choćbym stanęła na głowie, to jestem spokojna. Ale staram się w mądry sposób dozować liczbę tych zajęć. Dziecko przestymulowane będzie przemęczone albo pobudzone, co zazwyczaj objawia się drażliwością, nerwowością i trudnościami w koncentracji. – Nastolatkowie się nudzą? (śmiech) Zdarza się. U nastolatków „nudzę się” bywa prowokacyjno-zaczepne, może oznaczać „zwróć na mnie uwagę”. To jest czas, kiedy rodzice myślą, że wreszcie mogą odetchnąć z ulgą, bo dziecko zajmie się sobą. Nic bardziej mylnego! Więc to może być sygnał, że dziecko potrzebuje od nas większego zainteresowania i intelektualnej stymulacji. Niestety w tym wieku dzieci mają tendencję do rezygnowania z zajęć sportowych. Jeśli przez całą podstawówkę były przyzwyczajone do regularnego wysiłku fizycznego, warto do tego wrócić. Czasami wystarczy zmienić zajęcia, oferta jest bardzo bogata. Brak zajęć sportowych w tym wieku może być początkiem wielu kłopotów, począwszy od nadwagi po nadmierne przywiązanie do świata cyfrowego, który… – …szybko przejmuje całkowitą kontrolę nad naszymi dziećmi, poświęciłyśmy temu naszą ostatnią rozmowę. No właśnie. Na pewno nastolatki mają więcej własnych narzędzi do organizacji swojego czasu, ale to nie zwalnia rodziców z czujności. Każdy, kto ma w domu nastolatka, wie, że jego pomysły bywają różne, czasami niebezpieczne. W tym wieku pojawia się wiele pokus. Młodym ludziom wydaje się, że są prawie dorośli i prawie wszystkiego mogą spróbować, więc trzeba być uważnym. Z drugiej strony w tym wieku pojawiają się różnorodne pasje, które mogą być zalążkiem późniejszych wyborów zawodowych. Warto o tym porozmawiać, żeby nastolatek czuł, że ma nasze wsparcie. Na pewno nie możemy się rozleniwiać, wychodzić z założenia, że jak nasze dziecko jest w stanie samo jeździć autobusem po mieście czy samo wrócić ze szkoły i zrobić sobie coś do jedzenia, to mamy święty spokój. Uważam, że dzieci do pełnoletniości wymagają naszej czujności. Bez niej łatwo przegapić moment, w którym nasze dziecko zaczyna eksperymentować z pomysłami na spędzanie wolnego czasu, a to może mieć fatalne konsekwencje. – Chyba każdy z nas popełnił z miłości jakieś błędy wychowawcze, ale można je naprawić. Zawsze Pani podkreśla, jakie to jest ważne, żeby obserwować własne dzieci. Punktem wyjścia do planowania czegokolwiek jest rozumienie naszego dziecka i świadomość jego indywidualnych potrzeb. Dzieci są bardzo różne i mają różne zainteresowania, zdolności, pragnienia. Synek Marii Rotkiel ma inne potrzeby niż dzieci naszych czytelniczek. Wiele dzieci uwielbia malować, mój Adaś tego nie znosi. Oboje mamy talent artystyczny na poziomie trzylatka. Trzeba dobierać zajęcia do zainteresowań dziecka. Przede wszystkim rozmawiać z nim. Już maluch w przedszkolu potrafi nam powiedzieć, że lubi tańczyć, ale malować nie. Albo odwrotnie. Podążajmy za swoim dzieckiem, wybierajmy mu zajęcia, które ono lubi, które je stymulują. Chociaż warto też podsuwać zajęcia, które są nowe i stanowią przeciwwagę do tego, co dziecko wcześniej robiło. Adaś kocha grać w piłkę, ale nauczył się też grać w szachy. Widzę różnicę w jego reakcjach. Po treningu piłkarskim – mimo że jest fizycznie zmęczony – potrafi być pobudzony, a kiedy odbieram go po szachach, jest w fajny sposób wyciszony i skoncentrowany, co dla Adasia jest na wagę złota. Poza tym dużo zależy od tego, czy nasze dziecko lubi spotykać się z rówieśnikami i jaki ma do nich dostęp. Są dzieci, które mieszkają w bloku, gdzie jest podwórko i wielu kolegów, więc potrzebują i chcą mieć więcej wolnego czasu, żeby móc go spędzać z kolegami. Jeśli nie ma wokół rówieśników, warto dziecku zapewnić zajęcia w grupie. Zabawa w grupie rówieśniczej jest warunkiem koniecznym do dobrego rozwoju dziecka. Jednym słowem powinniśmy rozmawiać i słuchać naszego dziecka, uwzględniać jego potrzeby i patrzeć na jego dobro. Chcesz wiedzieć więcej o wychowaniu dzieci? Sięgnij po najnowsze wydanie magazynu VIVA! Mama:
Maria Rotkiel: „Trzeba nauczyć dzieci, jak korzystać z nowych technologii w sposób mądry i zrównoważony”
Psycholożka i terapeutka o tym, jak wirtualny świat wpływa na dzieci
Uzależnienie od nowych technologii, internetu i wirtualnej rzeczywistości to jeden z największych problemów dzieci i młodzieży. W nowym wydaniu magazynu „VIVA!Mama” psycholog Maria Rotkiel opowiada Beacie Nowickiej, jak sobie z nim poradzić. „Nowe technologie stały się integralną częścią rzeczywistości naszych dzieci. Nie ma sensu się na to obrażać. Trzeba nauczyć dzieci, jak z tego korzystać w sposób mądry i zrównoważony”. ZOBACZ TAKŻE: Maria Rotkiel o tym, jak kształtować w dzieciach pewność siebie. – Kilka dni temu wracałam pociągiem do Krakowa. Obok mnie jechała mama z malutkim synkiem. Miał może dwa latka, całą podróż siedział ze wzrokiem przyklejonym do dużego smartfona. Nie oderwał oczu od ekranu, nawet kiedy mama karmiła go bananem czy poiła sokiem. Byłam porażona tym widokiem… Rozumiem, bo to jest widok, który może budzić różne emocje. Gdyby dziecko tę aktywność przerywało, gdyby miało od czasu do czasu kontakt wzrokowy z mamą, a przede wszystkim gdyby było starsze przynajmniej o dwa lata, usprawiedliwiałabym tę sytuację. Nowe technologie, które przez dzieci są absorbowane głównie przez ekran, mają nam pomagać, mają nam służyć. Podróż jest przykładem sytuacji, kiedy to się sprawdza. Każdy, kto ma dzieci, pamięta te chwile: dopiero ruszyliśmy samochodem, a dzieci już jęczą, że im się nudzi, i pytają, za ile będziemy na miejscu. – Oczywiście! Więc w podróży, w poczekalniach czy sytuacjach, kiedy rodzic naprawdę potrzebuje chwili wytchnienia, spokoju, danie dziecku na parę minut smartfona czy tablet, na którym może coś obejrzeć, jest usprawiedliwione. Natomiast w tej sytuacji jest kilka rzeczy niepokojących. Po pierwsze, zgadzam się z opinią, że dzieci do trzeciego roku życia nie powinny w ogóle korzystać z nowych technologii w rozumieniu ekranów. Starszym ta czynność powinna być przerywana, dawkowana, stopniowana i urozmaicana. Uzależnienie, o którym rozmawiamy, jest jednym z największych problemów dzieci i młodzieży, na dodatek bardzo złożonym, dlatego obecnie nie mówimy już o uzależnieniu od internetu czy wirtualnej rzeczywistości, tylko o zaburzeniach cyfrowych. – To znaczy? Używamy określenia „zaburzenia”, ponieważ jest wiele czynników pierwotnych leżących u podłoża tego problemu oraz wiele czynników wtórnych, które wynikają z tego problemu. Jest to dość skomplikowany obraz symptomów, objawów, przyczyn i skutków, który współcześnie w psychologii, psychiatrii nazywamy zaburzeniami cyfrowymi. W tym mieści się uzależnienie od nowych technologii, tego wszystkiego, co jest związane z ekranem. Wynika ono głównie z tego, że rodzice idą na łatwiznę. I ja ich trochę rozumiem, bo też mam takie momenty, na przykład chcę w restauracji zjeść w spokoju obiad i potrafię dać dziecku telefon do ręki. Problem w tym, że idziemy na łatwiznę zbyt często, w zbyt dużym zakresie i na zbyt długi czas, a dzieci bardzo szybko się uzależniają, ponieważ to są dla nich… – …szalenie atrakcyjne bodźce. No właśnie. Niestety jednocześnie są to bodźce, które bardzo szybko przeciążają układ nerwowy, dlatego tak ważna jest nauka zrównoważonego korzystania. Wpisana jest w nią świadomość, że nowe technologie mają nam pomagać, są źródłem wiedzy. Istnieje bardzo dużo fajnych aplikacji edukacyjnych, które uczą dzieci angielskiego, liczenia, pisania, czytania, logicznego myślenia. Mają nam, rodzicom, pomagać w tych trudnych momentach, kiedy chcemy dziecko czymś zająć. Niestety nauka zrównoważonego korzystania jest dla rodziców trudna. – Dlaczego? Ponieważ wymaga bardzo dużej uważności ze strony rodzica na treści, które dziecko ogląda, ciągłego monitorowania czasu i umiejętności przerywania tej aktywności w sposób jak najmniej frustrujący dla dziecka, żeby nie odczytało tego jako kary. Powinno to wyglądać w ten sposób: „Słuchaj, już pół godziny oglądałeś bajkę, grałeś czy bawiłeś się jakąś aplikacją na smartfonie, więc teraz czas na spacer, grę w piłkę na podwórku, zabawę z psem”. To jest tak naprawdę najlepsze podejście, ale dla rodzica najtrudniejsze. Dlatego my, dorośli, wpadamy w dwie skrajności: albo w ogóle nie dajemy dzieciom dostępu, co nie jest korzystne, ponieważ na nowych technologiach opiera się nauka zdalna. Dzieci nie mogą być z niej wykluczone. – Nie zapominajmy, że nowe technologie stały się integralną częścią rzeczywistości naszych dzieci, absurdem jest ich od tego odcinać. Oczywiście, dlatego nie ma sensu się obrażać czy denerwować, tylko korzystać z tego jak z kolejnego narzędzia w sposób mądry i zrównoważony. Druga skrajność jest taka, że rodzice dają dziecku wolną rękę, nie sprawdzają, jakie to są treści, nie uczą dziecka korzystania z internetu, a przede wszystkim nie zapewniają alternatywnych aktywności, które są dla niego na tyle fajne i atrakcyjne, że dziecko samo umie odłożyć smartfon czy tablet. – Mój dwuletni sąsiad z podróży tego nie potrafił. Wyglądał jak…minizombi. Dla tak małych dzieci ekran jest hipnotyzujący. Na ekranie bardzo dużo się dzieje, pojawia się mnóstwo kolorów, bodźców, dziecko próbuje skoncentrować się na tych treściach, co jest dla niego ogromnym wysiłkiem, dlatego dzieci tak wyglądają. W pewnym sensie aktywność poznawcza trochę przypomina stan hipnozy, transu, odrętwienia. Niepokojący jest wiek tego chłopca. Wiemy, że korzystanie z ekranów w tak wczesnym wieku może negatywnie wpływać na rozwój układu nerwowego. Są badania, które to potwierdzają. Poza tym niepokojący jest brak kontaktu z mamą, rozmowy, przytulenia, kontaktu wzrokowego. Intencja pewnie była taka, żeby mama i współpasażerowie mogli w spokoju odbyć tę podróż, ale to zostało nadużyte. – Niestety urządzenia elektroniczne tak silnie łaskoczą ośrodek przyjemności, że nasze dzieci są bezradne. Nawet nastolatki nie mają jeszcze dostatecznie wykształconej samokontroli. Ona się rozwija bardzo późno, koło 21. roku życia. Dlatego dzieci tak łatwo się uzależniają. A my jako rodzice mamy dużo dodatkowej roboty, której nasi rodzice z nami nie mieli, to jest cena, którą płacimy za bardzo szybki rozwój cywilizacji. Takiego tempa wcześniej nie było i my musimy wspierać nasze dzieci, żeby się w tym świecie nie pogubiły i były bezpieczne. – Kiedy Pani dała Adasiowi telefon komórkowy? W czasie pandemii, kiedy w przedszkolu zaczęła się nauka zdalna, Adaś miał sześć lat i wtedy kupiłam mu laptop. Dostał swój sprzęt, ponieważ w tym samym czasie, kiedy on miał zajęcia, ja musiałam pracować. W wieku siedmiu lat dostał swój pierwszy telefon. Pewnie nastąpiłoby to trochę później, ale cały czas mówimy o dwóch latach pandemii. Adaś tęsknił za kolegami, nie ze wszystkimi miał kontakt tak często, jakby chciał. Moja mama jest osobą przewlekle chorą, dopóki nie zaszczepiła się w pełni, trochę obawialiśmy się tych kontaktów, więc Adaś mógł rozmawiać z kolegami i dziadkami przez telefon. Pandemia przyspieszyła tę inicjację. – Ma Pani jego urządzenia elektroniczne pod kontrolą? Tak. Przyznam, że wkładam w ten temat bardzo dużo pracy i pochwalę się, że na razie osiągam sukces, bo Adaś faktycznie korzysta z nich, ale nie nadużywa. Nie jest to tylko i wyłącznie moją zasługą. Ogromnie pomocne jest to, że zanim Adaś wszedł w świat nowych technologii, był od dawna pasjonatem gry w piłkę. Dla niego najfajniejszą rzeczą jest gra w piłkę. Ta kolejność jest ważna. Na początku grał na podwórku, potem zaczął treningi w klubie, piłka stała się jego pasją, dzięki czemu atrakcyjność telefonu czy tabletu nie była aż tak duża, żeby Adaś nie mógł ich odłożyć czy w ogóle z nich zrezygnować na rzecz grania. Dziś ma codziennie treningi, uwielbia je i to nam tak organizuje czas, że Adaś korzysta z urządzeń elektronicznych dokładnie tyle, ile jest rekomendowane w podręcznikach do psychologii i pedagogiki. Gdybym to zliczyła, wyszłoby może 20 minut wszystkich ekranów w ciągu dnia. I to jest super. Adaś oczywiście wie, że monitoruję treści, które ogląda. – A co Adaś lubi oglądać? Teraz są bardzo atrakcyjne gry dla dzieci. Wiele z nich jest w wersji angielskiej, więc jednocześnie uczy się języka. Ma bardzo fajne gry strategiczne, gdzie trzeba rozwiązywać dość skomplikowane problemy logistyczne, strategiczne, coś wybudować, podejmować trudne decyzje. Ma też swoje ulubione kanały, na przykład kanał informacyjny o zwierzętach, pełen ciekawostek geograficznych i historycznych. Jeśli chodzi o geografię, jest już lepszy ode mnie. Muszę przyznać z ręką na sercu, że jego miłość do sportu bardzo mi pomogła. Udało nam się zachować równowagę, o której rozmawiamy. Adaś płynnie przechodzi z jednej aktywności w drugą. To jest najlepsza profilaktyka uzależnień, że robi się różne rzeczy, dzięki czemu siedzenie z nosem w telefonie nie jest naszą jedyną przyjemnością, jedyną odskocznią od problemów czy jedynym pomysłem na spędzanie wolnego czasu. Słowem kluczem jest „jedyne”. – Zaburzenia cyfrowe dotykają bardziej nastolatki czy dzieci w wieku Adasia? Kto ma gorzej? Moje doświadczenie pokazuje, że rodzice nastolatków mają zdecydowanie gorzej, ponieważ ja, jako mama ośmiolatka, mogę mu ten telefon wyjąć z rączki. I to się nam zdarzyło dwa–trzy razy. Mój wpływ jest silniejszy, bo ośmiolatek to wciąż maluch, który mnie słucha. Mam więcej możliwości kontroli i oddziaływania. Natomiast kiedy Adaś będzie ode mnie wyższy o głowę i – jak większość nastolatków – nauczy się odpowiadać tak, że rodzić musi policzyć do pięciu, to będzie dużo trudniejsze. Poza tym będzie miał większą wiedzę ode mnie, jeśli chodzi o nowe technologie. Proszę też pamiętać, że nastolatkowie są sprytni, jak nie ma czegoś w domu, znajdą u kolegi. U nastolatków wyrabiają się nawyki. Jeśli są to czynności powtarzane od kilku lat, dużo trudniej je wygasić. Każdy z nas o tym wie. Małe dziecko nie ma nawyków utrwalonych. Nie chcę tu zasmucać rodziców nastolatków, ale niewątpliwie kontrolowanie ich jest dużo trudniejsze. – Kiedy dociera do nas, że dziecko wymknęło nam się spod kontroli, siedzi całymi dniami z nosem w telefonie czy przed komputerem, co możemy zrobić? To już jest moment, kiedy trzeba poprosić o pomoc specjalistę. Uzależnienie jest poważną chorobą. Bez względu na to, czego dotyczy: alkoholu, narkotyków, hazardu czy internetu. Trzeba opracować plan detoksu, stopniowego zmniejszania ilości i częstotliwości korzystania z wszelkich ekranów, zastępując tę aktywność innymi, równie atrakcyjnymi. Podejście: od teraz zero dostępu nie sprawdza się. W odniesieniu do nastolatków jest po prostu nierealne. Przyniesie jeden skutek – nasz autorytet z dnia na dzień będzie coraz mniejszy. – Czyli potrzebny jest specjalista, powiedzmy to wyraźnie. Tak. Potrzebujemy specjalisty, żeby zrozumieć cały mechanizm i indywidualną sytuację dziecka. To musi być wsparcie terapeuty, który specjalizuje się w pracy z osobami uzależnionymi. Nadużywanie technologii często objawia się u nastolatków nadwagą, bo to są dzieci, które rezygnują ze sportu, ze spotkań ze znajomymi. Poza tym mogą mieć zaburzenia snu, apetytu, czują nieustający niepokój, nie potrafią nawiązać relacji w realnym świecie. Rówieśnicy zaczynają w nich budzić lęk. Pojawiają się różne fobie. To jest całe spektrum objawów, które trzeba znać, rozumieć i umieć opracować adekwatny do danej sytuacji i dziecka plan interwencji, który będzie dla niego akceptowalny. Z nastolatkami się negocjuje: ilość, czas, tempo ograniczania i co w zamian. To trzeba przegadać, wytłumaczyć, dlaczego warto podjąć taki wysiłek i użyć wszystkich argumentów, które będą dla nastolatka ważne. – Jaka jest Pani rada jako specjalistki i mamy, żeby ograniczyć szkody? Musimy być w stałym kontakcie z naszym dzieckiem, wiedzieć, co ono robi. Czy chodzi na zajęcia, czy przychodzą do niego koledzy. Dobry kontakt z dzieckiem daje pełny obraz jego życia: zajęcia, zainteresowania, aktywności, znajomości. Trzeba z dzieckiem rozmawiać: Co robiłeś, jak ci minął dzień, z kim go spędziłeś? Jeśli jesteśmy w bliskim kontakcie, bardzo szybko zauważymy niepokojące, ostrzegawcze sygnały, na przykład, że nasze dziecko przestało chodzić na zajęcia, które lubi, od miesiąca nikogo nie było w naszym domu, samo nigdzie nie wychodzi. Niby odrabia lekcje, ale godzinami siedzi w telefonie czy przed tabletem. Im szybciej zauważymy problem, tym łatwiej go rozwiązać. – Czy widzi Pani zasadniczą różnicę między dziećmi w wieku Adasia a 20-latkami? Nie wiem, czy nie jest za wcześnie na takie wnioski, ale jeśli mówimy o dzisiejszych 20-latkach, to są ludzie, którzy bardzo ciężko przeżyli pandemię. To był czas, kiedy oni powinni chodzić na pierwsze imprezy, pierwsze poważne randki. W wieku 17–19 lat człowiek wyrywa się spod skrzydeł rodziców, wykonuje skok rozwojowy, jeśli chodzi o samodzielność, dorosłość, dojrzałość, seksualność i społeczność. Dzisiejsze 20-latki przesiedziały ten ważny moment w domu. Moim zdaniem oni zapłacili najwyższą cenę za czas pandemii. Ośmiolatków, jeśli rodzice zadbali o to, żeby w czasie pandemii mieli różne aktywności i trochę kontaktów społecznych, udało się bardziej ochronić. Poza tym, patrząc na temat naszej rozmowy, czyli potencjał i zagrożenia wynikające z życia w świecie nowych technologii, czyli ekranów, uważam też, że te maluchy mają szansę mieć mniej kłopotów związanych z tym światem. Gdy obserwuję rodziców rówieśników mojego Adasia, widzę, że oni mają już na to większą wrażliwość, wyczulenie i uważność. Natomiast nastolatkowie uzależnieni od nowych technologii to młodzi ludzie, których rodzice trochę to zagrożenie przegapili, choć nie do końca ze swojej winy. Kiedy pięć czy siedem lat temu w rękach dzieci pojawiły się pierwsze smartfony, świadomość tego, jak poważny to może być problem, jak szybko można się uzależnić, nie była duża. Mało o tym wiedzieliśmy i mówiliśmy. Potem pandemia dołożyła swoje. – Czym Adaś pozytywnie Panią zaskoczył? Adaś, jak większość dzieci, zadaje fenomenalne pytania, na przykład: „Ile waży Ziemia?” albo „Ile wynosi odległość Ziemi od Marsa?”. Jak widzi moje wielkie oczy, mówi: „Sprawdźmy to w internecie”. Ma grę strategiczną, która polega na budowaniu różnych rzeczy. Tam trzeba liczyć, mierzyć, zrozumieć, na ile ukształtowanie terenu wpływa na rodzaj budowli. Jego wiedza wynikająca z tego, że używa edukacyjnych gier i aplikacji, jest w pewnych dziedzinach większa od mojej. Gra w grę piłkarską i doskonale wie, jakie kluby mają poszczególne kraje, zna flagi państwowe i stolice tych krajów. Ostatnio chciałam użyć jakiegoś skomplikowanego urządzenia, dwa razy przeczytałam instrukcję i naprawdę nie zrozumiałam, co tam było napisane. Adaś wtedy powiedział: „To zobacz sobie filmik instruktażowy na YouTubie” i… sam mi go znalazł (śmiech). Pod wieloma względami jest bardziej biegły ode mnie i szybciej potrafi korzystać z internetu jako źródła wiedzy. Bardzo mi się to podoba. Rozmawiała Beata Nowicka ZOBACZ TAKŻE: Robert El Gendy zdradza dlaczego zawsze chciał mieć dużą rodzinę… Właśnie zostałaś mamą, a może akurat czekasz na swoje maleństwo? Koniecznie zajrzyj do nowego numeru magazynu „VIVA!Mama”. W kioskach od 25 maja!
Maria Rotkiel: „Pandemia wiele problemów pokazała tak dobitnie, że nie możemy już udawać, że ich nie ma”
Psycholożka i terapeutka o tym, jak lockdown wpłynął na dzieci.
Pandemia dla dzieci i rodziców była poligonem doświadczalnym. Część rodzin wyszła z tego silniejsza, część poturbowana emocjonalnie. „Mieliśmy okazję lepiej poznać własne dzieci i jeżeli tę szansę wykorzystaliśmy, jest to paradoksalnie plus pandemii”, mówi psycholog Maria Rotkiel. Robi bilans zysków i strat oraz tłumaczy, jak wspierać dzieci w powrocie do normalności. ZOBACZ TAKŻE: Maria Rotkiel o tym, jak kształtować w dzieciach pewność siebie. - Jak pandemia zmieniła nas, rodziców? Myślę, że uczuliła nas na wiele trudności i wyzwań, które były obecne w życiu naszych dzieci, tylko my ich nie widzieliśmy. Albo nie chcieliśmy widzieć. Zauważyliśmy, z czym dzieci mają problem, jak naprawdę czują się w swojej grupie rówieśniczej. Jeśli tęsknią, to znaczy, że czuły się dobrze. Jeśli nauka zdalna przyniosła im ulgę, to znaczy, że w tej grupie miały kłopoty. Moim zdaniem mieliśmy okazję lepiej poznać własne dzieci i jeżeli tę szansę wykorzystaliśmy, jest to paradoksalnie plus pandemii. Tych plusów można znaleźć więcej. – Czego dowiedziała się Pani o swoim synu Adasiu? Przede wszystkim, że jest dużo bardziej samodzielny. Jestem – i przyznaję się do tego z ręką na sercu – typem mamy nadopiekuńczej. Zatrzymałam się na etapie pięcio-, sześciolatka i nie zauważyłam, czy raczej nie chciałam zauważyć, że mój syn jest bardzo zaradnym, zorganizowanym siedmiolatkiem. Nie musiałam go dyscyplinować, jeśli chodzi o siadanie do komputera i uczestniczenie w lekcjach, nie musiałam mu przypominać, że ma zadanie do zrobienia. Wszystko wiedział, pamiętał, kontrolował. W końcu dostrzegłam tę jego samodzielność, o której mówili mi nauczyciele i mamy jego kolegów. I muszę przyznać, że sprawiła mi wielką radość i satysfakcję. – Pamięta Pani momenty, w których syn Panią zaskoczył? Było dużo takich momentów, ponieważ dzieci są bardzo szczere, prawdziwe. Dzieci mówią to, co naprawdę myślą i czują. Poza tym zauważają takie elementy rzeczywistości, których my, dorośli, nie chcemy widzieć. Pamiętam chwile, kiedy zostałam zhejtowana za zdjęcie, na którym miałam maseczkę. Adaś usłyszał moją rozmowę na ten temat i było mu bardzo trudno zrozumieć, dlaczego kogoś zdenerwował fakt, że ja nosiłam maseczkę. Zadawał mi pytania, które pokazywały, w jak prostolinijny sposób dzieci patrzą na rzeczywistość. Pytał: „Mamo, dlaczego ktoś się na ciebie denerwuje za coś, co nie robi mu żadnej krzywdy?”. – Zdumiewające u siedmiolatka. Prawda? Nie mógł tego zupełnie zrozumieć. Tłumaczyłam mu, że większość lekarzy uważa, że maseczki są pomocne w walce z wirusem, więc w miejscach publicznych, zgodnie z obowiązującymi wszystkich ludzi zasadami, nosimy maseczki. Nie potrafił pojąć, dlaczego ktoś nie nosi. Mówiłam, że ludzie mają prawo do własnych wyborów, ale my nie musimy się z nimi zgadzać. W wieku siedmiu lat odróżnia dwie rzeczy: można szanować czyjąś decyzję, jednocześnie jej nie podzielając, mając inne zdanie, opinię. On swoim siedmioletnim rozumem to ogarnia. Natomiast nie ogarnia, że ktoś tego nie rozumie. To mi przypomniało, że dzieci czasami sprawniej operują pojęciami i lepiej je pojmują niż dorośli. – Tak, szczególnie takimi pojęciami, jak zdrowy rozsądek, przestrzeganie zasad i wzajemny szacunek. Przypomnijmy, że noszenie maseczek w miejscach publicznych jest obowiązkowe. Kiedy patrzy Pani na syna okiem profesjonalistki, psychologa z ogromnym doświadczeniem, jaki jest bilans zysków i strat po pandemii? Po pierwsze, trudno patrzy się na bliskich okiem profesjonalisty. Chirurdzy często mówią, że nie będą operowali bliskich, prawnicy rzadko reprezentują rodzinę. Pamiętajmy, że każdy specjalista jest człowiekiem. Ja nie jestem bezkrytyczna, tylko mocno zaangażowana w relację z synem, a zbyt duże zaangażowanie emocjonalne najczęściej wpływa negatywnie na profesjonalizm. Trzeba więc brać to pod uwagę. Natomiast gdy próbuję spojrzeć na synka z dystansu, to myślę, że na pewno zyskał jeszcze lepszy kontakt ze mną, bo wykorzystaliśmy ten czas bardzo dobrze. Zawsze byliśmy zżyci, Adaś jest wychowywany w dużej bliskości i ona się pogłębiła. Z drugiej strony ogromnie tęsknił za rówieśnikami i za uprawianiem sportu. Ma swoją pasję – piłkę nożną, którą uwielbia. W pandemii treningi albo się nie odbywały, albo odbywały rzadziej. Przez kilka miesięcy nie mógł grać z kolegami na podwórku i to było dla niego bardzo trudne. Jak większość dzieci stracił na relacjach rówieśniczych przez mniejszą ich intensywność i częstotliwość, a zyskał na relacjach z najbliższymi. W pandemii przygarnęliśmy kolejnego psa, chomika i kota. Jest nas więcej! (śmiech). – To kolejny z plusów, o których mówiłyśmy. A jakie problemy sygnalizowali Pani inni rodzice? Najczęściej, że dzieci w większym czy mniejszym stopniu zregresowały się, jeśli chodzi o relacje społeczne. Regres, czyli cofnięcie się do wcześniejszego etapu. Na przykład stały się ponownie nieśmiałe, wycofane, zawstydzone. Miały większą trudność z wejściem w grupę rówieśniczą. Zachowywały się jak przedszkolaki, które mocno przytulają się do mamy czy taty przed wejściem do szkoły. Jakby miały rok, dwa lata mniej, a to dużo, jeśli chodzi o dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Wyraźnie widać u nich większy poziom lęku przed nieznanym i nowym, czego nie obserwowałam przed pandemią. Dzieci były dużo bardziej samodzielne, śmiałe, aktywne. Na szczęście teraz wszystko się wyrównuje i przy dobrym wsparciu rodziców i otoczenia te zachowania ustępują. Trzeba mieć jednak na uwadze, że dla dzieci powrót do rzeczywistości, do normalności był i wciąż jest trudny. – Dlaczego? Dzieci cofnęły się do funkcjonowania domowo-rodzinnego, blisko mamy. Przez ponad rok miały mniej wyzwań, mniej stresów związanych z relacjami społecznymi. Mówię to z perspektywy mamy malucha, ale to dotyczy również nastolatków. Pamiętajmy, że świat zewnętrzny jest obszarem wielu wyzwań, prób, doświadczeń, które są dla dzieci bardzo rozwojowe. Stres na optymalnym poziomie też jest rozwojowy, bo pobudza, mobilizuje, motywuje do nauki. Ograniczenie tych bodźców sprawiło, że dzieci zatrzymały się w rozwoju pewnych kompetencji, a potem wróciły do rzeczywistości, w której wymagaliśmy od nich tych umiejętności. To my, dorośli, musimy pamiętać, żeby ich w tym powrocie wspierać. Gdy nasze dzieci znowu stały się nieśmiałe czy zapominają o pracy domowej, miejmy na uwadze, że dla nich te kilkanaście miesięcy przerwy w tak zwanym normalnym funkcjonowaniu to jest kawał życia. Ja mam 45 lat, dla mnie taki „wyjęty” rok nie ma dużego znaczenia. Ale jak ktoś ma lat siedem czy nawet 17, ten sam rok oznacza dużo większy odcinek czasu. – Wyobraźmy sobie, że cztery lata nie chodzimy do pracy, nie spotykamy się ze znajomymi, nie stajemy przed nowymi wyzwaniami. Nam wydaje się to aż nierealne, a dzieci z czymś takim musiały się zmierzyć. Dlatego nie mówmy tylko o wyzwaniach czasu pandemii i konsekwencjach, ale zwracajmy uwagę na to, że powrót do rzeczywistości też może być dla dzieci trudny i wspierajmy je. Nie pozostawiajmy ich samych ze sobą w tych lękach. – A którym dzieciom jest trudniej? Siedmiolatkom czy 17-latkom? Każda grupa wiekowa inaczej radzi sobie z różnymi obszarami. Nastolatkowie są bardziej biegli w obsłudze nowych technologii, więc mieli ze sobą łatwiejszy i częstszy kontakt. Dla nich spotkanie, rozmowa na Zoomie, Skypie, WhatsAppie czy innych platformach nie była problemem. Siedmiolatek, po pierwsze, nie jest taki biegły, poza tym nie zawsze ma dostęp. U nas w domu ten dostęp został otwarty dla Adasia właśnie po to, żeby mógł zadzwonić do kolegów, i miał takie aplikacje, żeby mogli na siebie patrzeć. Więc jeśli chodzi o kontakty społeczne, to moim zdaniem łatwiej miały dzieciaki starsze, ale też potrzeby kontaktu bezpośredniego są u nastolatków o wiele większe. Dla nich grupa rówieśnicza jest niezwykle ważna. Dla siedmiolatka też, ale dla niego każdy wieczór spędzony z mamą, która go przytula i czyta mu książkę, to jest superwieczór. Dla 17-latka – z całym szacunkiem dla literatury i macierzyństwa – niekoniecznie. Dla młodszych bliskość rodzinna była bardzo fajnym wynagrodzeniem deprywacji relacji rówieśniczych. Dla starszych bliskość rodziców była raczej uciążliwa. Nastolatkowie często mieli poczucie, że rodzice „siedzą” im na głowie. Co godzinę wchodzą do pokoju i sprawdzają, czy aby na pewno ich dziecko jest na lekcjach, czy nie gra. Raptem sobie przypomnieli, że warto dowiedzieć się, co syn przerabia z każdego przedmiotu, posłuchać, jak nauczyciele prowadzą lekcje. Dla nastolatków taka kontrola to była gehenna. Wyobraźmy sobie, że siedzimy przed komputerem w czasie naszej pracy, mamy liczne spotkania, rozmowy i konferencje, a ktoś co godzinę wsadza głowę do naszego pokoju, kontroluje, wchodzi, zagląda przez ramię, słucha naszych rozmów, wtrąca się, komentuje… – Koszmar! No właśnie. A to była rzeczywistość wielu naszych nastoletnich dzieci. Byli też rodzice, którzy w ogóle się nie interesowali, nawet tym, że internet w domu nie działa albo sprzęt jest zbyt stary. Niektórzy nie mieli na to funduszy i trzeba to uszanować, ale innym po prostu nie chciało się zainterweniować, bo na przykład byli pochłonięci własnymi problemami. – Ten czas był istną rewolucją dla wielu rodzin. Nie zawsze pozytywną. Życie w izolacji pod jednym dachem dla wielu z nas było prawdziwym wyzwaniem. Nagle wysypały się śmieci spod dywanu. To, co przez lata tam zamiataliśmy, czego nie chcieliśmy zauważyć, przepracować, wyjaśnić, zmienić… wszystko nagle wyszło. Im więcej tam zamietliśmy, tym większy bałagan mieliśmy. Chcąc nie chcąc, była to dla nas okazja, żeby się wreszcie za to zabrać. Wiem, że wiele rodzin to wykorzystało. Przegadali problemy, przepracowali emocje, zbliżyli się do siebie i mają poczucie, że ten czas był potrzebny i wartościowy. Niestety, dla wielu rodzin był to okres potwornie trudny i konfliktowy. Dzięki mojej współpracy z Instytutem Matki i Dziecka przy jednym z projektów mam dostęp do badań, które są dla mnie ważne, ponieważ mogę je skonfrontować z doświadczeniem własnym i moich kolegów po fachu. – Co Panią najbardziej zaniepokoiło? Po pierwsze, mnóstwo młodych ludzi czuło się samotnych. Pomimo tego, o czym rozmawiałyśmy, czyli zbliżenia się do siebie, wielu nastolatków mówiło o samotności, opuszczeniu, niezrozumieniu. Rodzice byli bardziej kontrolujący i absorbujący domowymi obowiązkami niż wspierający czy zaspokajający poczucie bliskości, czułości, ciepła. Nastolatkowie czuli się osamotnieni, bo nie było pani ze szkoły, której ufają i z którą mogą pogadać, ani trenera, który jest autorytetem. Mamy dużo większy odsetek dzieci z zaburzeniami nastrojów, stanami lękowymi, duży wzrost zachowań agresywnych i przemocowych w obrębie rodziny. Dzieci sygnalizują, że rodzice mieli mniej cierpliwości, krzyczeli, kłócili się ze sobą, niestety też bili. Dzieci odpoczęły od przemocy rówieśniczej bezpośredniej, ale nie od tej w internecie, ona przybrała większą skalę. Wzrost przemocy, której świadkami albo bezpośrednimi uczestnikami lub ofiarami są dzieci, jest alarmujący. – A z drugiej strony to, co dzieje się w polskich szpitalach psychiatrycznych, jak dużo dzieci potrzebuje szybkiej, profesjonalnej pomocy, jest zatrważające. Stan polskiej psychiatrii jest dramatyczny, od wielu lat o tym wiemy, rozpaczamy i alarmujemy. Tak naprawdę tu są potrzebne rozwiązania systemowe. Chodzi nie tylko o dofinansowanie oddziałów psychiatrycznych, ale też o wypuszczenie na rynek pracy większej ilości specjalistów psychiatrii dziecięcej. Zwiększenie dostępu do profesjonalnych gabinetów pomocy psychologicznej i terapeutycznej, ze wskazaniem na dostęp do konkretnych specjalistów z psychologii klinicznej dzieci. W tej chwili na każdą wizytę strasznie długo się czeka. Płatne są potwornie drogie. Sama jestem w podbramkowej sytuacji, mam tak długą kolejkę oczekujących pacjentów, że coraz więcej osób zaczyna mieć do mnie pretensje, bo ja nie zawsze mam czas, żeby odpisać, że teraz nie mam już wolnych terminów. Odkąd zamknęłam swój gabinet, zostałam własną sekretarką i po prostu czasami nie daję rady. – Z jakimi problemami najczęściej dzieci trafiają do specjalistów? Przede wszystkim coraz młodsze dzieci mają myśli samobójcze. Obserwujemy u nich coraz cięższe postaci depresji, specyficzne fobie. Gdy patrzę wstecz, kiedy ponad 20 lat temu kończyłam studia, to moim zdaniem ta sytuacja wyglądała inaczej. Może w jakimś stopniu była niedodiagnozowana, rozpoznawalność chorób była mniejsza, ale uważam, że te problemy narastają i są coraz poważniejsze i coraz cięższe. Mam taką konkluzję, że pandemia wiele problemów i trudności pokazała tak dobitnie, że już nie możemy odwracać głowy i udawać, że ich nie ma. One są, istnieją, a pandemia je tylko wyostrzyła. – Przed nami być może czwarta fala wirusa i kolejne wyzwania. Jak się uzbroić, żeby razem z naszymi dziećmi ją przetrwać? Przede wszystkim nie nastawiajmy się, że coś trzeba przetrwać. Już przetrwaliśmy i zobaczyliśmy, że to nie jest koniec świata. Szczęście w nieszczęściu jest takie, że jeśli znowu nam przyjdzie wrócić do nauki i pracy zdalnej, my już to znamy. Mamy to oswojone, a jak coś znamy, mniej się boimy. Druga ważna sprawa – przez ostatnie półtora roku wiele dowiedzieliśmy się o sobie. Warto na ten czas spojrzeć pozytywnie: czego się nauczyłem, co zmieniłem, nad czym jeszcze warto popracować. A co będzie? Nieważne. Damy radę! Jesteśmy przygotowani. Nie wyobrażajmy sobie przerażającej przyszłości. Ona będzie trudna, pełna wyzwań, ale zamiast się martwić, zastanówmy się, jak krok po kroku wprowadzać dobre zmiany, uczyć się sobie radzić, a wyjdziemy z tego wszyscy mądrzejsi i silniejsi. Rozmawiała Beata Nowicka ZOBACZ TAKŻE: Robert El Gendy zdradza dlaczego zawsze chciał mieć dużą rodzinę… Właśnie zostałaś mamą, a może akurat czekasz na swoje maleństwo? Koniecznie zajrzyj do nowego numeru magazynu „VIVA!Mama”. Już w kioskach!
Maria Rotkiel: „Dziecko, które jest otoczone intensywnymi bodźcami, niekoniecznie będzie się świetnie rozwijać…”
Psycholożka i terapeutka o tym, jaki wpływ na dzieci mają kolory!
Jaki wpływ na nasze samopoczucie i wybory mają kolory? Psycholożka Maria Rotkiel tłumaczy, jak dobierać kolory w otoczeniu dziecka. „Niezależnie, czy ktoś ma 12 miesięcy, 12 lat czy 42 – kącik do spania i wypoczynku zawsze powinien być stonowany”, mówi w rozmowie z Beatą Nowicką ekspertka, która ma sześcioletniego syna. ZOBACZ TAKŻE: Maria Rotkiel o tym, jak kształtować w dzieciach pewność siebie. - Wierzy Pani w moc kolorów? Oczywiście. Istnieją naukowe badania, które udowadniają, że kolory mają wpływ na nasze samopoczucie, nasze wybory, wzorce zachowań oraz że te preferencje kolorystyczne dużo o nas mówią. Zainteresowanych odsyłam do publikacji Jennifer Aaker, psycholog społecznej i profesor marketingu na Uniwersytecie Stanforda. Bardzo ciekawie o tym pisze. Ogólna zasada jest taka, że barwy ciepłe działają pobudzająco, a zimne wyciszają i relaksują. – Jaki jest Pani ulubiony kolor? Niebieski. Jestem i mało oryginalna, i konformistyczna, ponieważ z badań wynika, że jest to kolor najbardziej popularny. Budzi zaufanie. Znamy około 111 odcieni niebieskiego. Podobno osoby, które go wybierają, cechuje pewność siebie. Niebieski zmniejsza apetyt. Nie powinno się go używać w restauracjach czy w reklamach i promocji produktów żywieniowych. Za to można go wykorzystać w warunkach domowych, gdy chcemy zapanować nad apetytem. Jest również kojarzony z równowagą, lojalnością i empatią, a także – co ciekawe – mimo że jest to barwa zimna, z duchowością. – A jaki kolor najbardziej lubi Pani synek? Też niebieski (śmiech). Ale pokój mojego synka urządziłam na zielono. Lubię psychologię koloru i traktuję ją poważnie. Uważam, że stylistyka naszego otoczenia ma ogromny wpływ na nasze samopoczucie. Od ponad 20 lat i prywatnie, i w swojej pracy stosuję bardzo proste narzędzia zarządzania nastrojem, bo wiem z własnego doświadczenia, że prostymi sposobami jesteśmy w stanie w znacznym stopniu wpływać na własny nastrój, kondycję psychiczną. Ważny jest kolor, zapach, a nawet struktura tkanin. – Skąd ta zieleń w pokoju synka? Gdybyśmy poszperali w badaniach, okazałoby się, że zieleń najbardziej kojarzy się z relaksem, wyciszeniem. Jest kolorem spokoju, odnowy i odrodzenia. Zielony jest symbolem zdrowia psychicznego i fizycznego, bo jest kolorem dominującym w przyrodzie. Na indywidualne preferencje kolorystyczne składają się między innymi nasze doświadczenia. Jeśli pozytywnie kojarzymy jakąś kolorystykę, będziemy ją preferować. Mój synek lubi zielony, bo lubi swój pokój, swój dom. Natomiast gdy sam coś wybiera, są to również rzeczy w kolorze niebieskim. – Co konkretnie w pokoju Pani synka jest zielone? Fronty mebli, szafki, biureczko, ma również zielone dodatki oraz szare tło. Nasz salon ma barwy szaro-niebieskie, a w mojej sypialni dominuje szary, srebrny i niebieski. – Ten szary nieco mnie zdziwił, kojarzy mi się ze smutkiem. Niesłusznie. W marketingu i biznesie szary często używany jest do podkreślenia sukcesu i doświadczenia. To kolor związany z elegancją. Jest często wybierany przez marki, które reprezentują klasyczne wartości, na przykład marki samochodów, biżuterii. Szary jest kolorem dość neutralnym, dlatego świetnie sprawdza się jako tło w pomieszczeniach czy baza w garderobie. Lubię szarość jako dodatek, ale trzeba z nią uważać, bo przez swoją neutralność może stać się nudna. Szary jest doskonałą bazą do tego, żeby w zależności od samopoczucia i potrzeb uzupełniać ją i uatrakcyjniać kolorowymi dodatkami. Można się tym świetnie bawić, zwłaszcza przy urządzaniu wnętrz. Raczej nie będziemy co roku wymieniać kanapy i foteli, no chyba że ktoś jest milionerem, ja, niestety, nie jestem (śmiech). Mam szare kanapy, fotele i krzesła, natomiast gram kolorowymi dodatkami: poduszkami, kocami, obrusami, zasłonami. Pamiętajmy o tym, że mocno kolorowe ubrania i pomieszczenia w dłuższej perspektywie mogą nas przeciążać emocjonalnie. – Ja uwielbiam różowy i czerwony. Mam jednak wątpliwości, czy różowy nie jest kolorem infantylnym? Absolutnie nie. Różowy to jest kolor związany z uprzejmością. Z naturalnością, wdziękiem i romantycznością. Ta barwa kojarzy się z pierwotną witalnością. Czyli energią życia, spontanicznością. Róż symbolizuje radość życia. To bardzo sympatyczny, przyjazny kolor. Ja uwielbiam pudrowy róż, mam mnóstwo stylizacji w tym kolorze, bo daje mi dużo energii i pozytywnego nastawienia do rzeczywistości. – A czerwony? Czerwony z kolei jest kolorem dojrzałym. Obok niebieskiego jest najczęściej używany w marketingu. Czerwień skutecznie przyciąga wzrok, uwagę. Badania pokazują, że przyśpiesza tętno. W związku z tym wpływa na szybkość podejmowania decyzji, co jest bardzo ciekawe. Czerwony jest uważany za sygnał alarmowy. Czerwone światło znaczy „stój”, zwróćmy uwagę. To jest kolor, który nas ostrzega przed niebezpieczeństwem. Ma nas uchronić, zmobilizować, sprężyć do działania w chwili zagrożenia. – Powiedziała Pani, że kolory są dla nas sygnałem. Sygnałem, który może uruchomić jakieś skojarzenia, pewne schematy zachowań. Kolory są komunikatem wychodzącym od otoczenia. My te komunikaty mamy zakodowane kulturowo. Na przykład w naszym kręgu kulturowym czerń kojarzy się z żałobą. W innym z żałobą kojarzy się biel. To, w jaki sposób wpłynie na nas konkretny kolor, zależy od czynników kulturowych, od naszych skojarzeń oraz dziedzictwa. A także od naszych osobistych preferencji związanych z osobowością i temperamentem. – Czyli to, jak wyglądamy, jakie mamy kolory na sobie, jest dla naszego otoczenia konkretnym komunikatem? Jak najbardziej. Proszę sobie wyobrazić, że jest pani na wykładzie osoby, która jest bardzo bogato, ciekawie i kolorowo ubrana. Zamiast skupiać się na tym, co ona mówi, to pani studiuje jej wygląd. Nasza podzielność uwagi to jest mit. Nasza uwaga działa trochę jak snop światła w ciemności. Możemy skoncentrować się w danym momencie na jednej czynności poznawczej. Albo kogoś uważnie słuchamy, albo wnikliwie badamy wzrokiem jego wygląd. Stąd logiczny wniosek, że jeśli chcemy się wyciszyć i skoncentrować, należy zadbać o harmonię w naszej sypialni i gabinecie do pracy. A dla osób, które występują publicznie, polecane są proste stylizacje w stonowanych kolorach: błękitnym, niebieskim czy szarym, które nie mają zbyt wielu elementów. – Nasze dzieci mają naturalną skłonność do wybierania żywych, radosnych kolorów? Te preferencje są indywidualną sprawą. Pamiętajmy, że tuż po urodzeniu nie widzimy dobrze kolorów. Ta umiejętność pojawia się z czasem. Dopiero między 3. a 6. miesiącem życia dziecko zaczyna rozróżniać kolory. Dla wystroju pokoików malutkich kilkutygodniowych czy kilkumiesięcznych dzieci sugeruje się spokojniejsze tonacje. Natomiast kiedy dziecko kończy 12 miesięcy, stymulacja otoczenia ma większe znaczenie i kolory zaczynają odgrywać bardzo ważną rolę. Zawsze jednak kącik do spania czy miejsce do wypoczynku, niezależnie, czy ktoś ma 12 miesięcy, 12 lat czy 42 lata, powinny być stonowane. Ważna jest ściana, na którą patrzymy. Jej kolor powinien uspokajać oczy. – A miejsce do zabawy? Miejsce zabawy, która jest aktywnością bardzo rozwojową, powinno być kolorowe. Dzieci uwielbiają intensywne bodźce. Wszystko, co miga, wydaje dźwięki, ma soczyste barwy, będzie atrakcyjniejsze. – W kolorze szarym czy białym dziecko szybciej zacznie się nudzić? Dzięki doświadczeniom pracy w systemie Montessori wiemy, że uboga stymulacja mobilizuje dzieci do tego, że stają się aktywniejsze w eksploracji otoczenia. Dziecko, które jest otoczone intensywnymi i bogatymi bodźcami, niekoniecznie będzie się świetnie rozwijać. Duża ilość bodźców może rozleniwiać. Moim zdaniem najlepsza jest równowaga. Dzieci znakomicie potrafią bawić się piaskiem, glinką, drewnianymi klockami w naturalnym kolorze, bo to wspaniale uruchamia wyobraźnię. To jak z telewizją i książkami. Kiedy dziecko czyta książkę, musi stworzyć ten świat w swojej głowie. Telewizja podaje dziecku gotowe obrazy. Podobnie jest z zabawkami. Zawsze starałam się, żeby mój syn miał również zabawki, które na swój użytek nazywam „zabawkami Montessori”: proste formy, faktury, barwy. Teraz pojawiły się fajne zabawki, które przypominają te z mojego dzieciństwa w latach 70.: gałganki, szmaciane laleczki, drewniane klocki. Oczywiście Adaś miał też zabawki kolorowe i piszczące. – Zawsze podkreśla Pani, że równowaga jest najważniejsza. Czym Adaś najbardziej lubi się bawić? Mój syn, który – nie ukrywam – ma dużo zabawek, mniej więcej rok temu, kiedy skończył 6 lat, przestał bawić się większością z nich. Teraz woli zabawki, które on sam nazywa „dorosłymi”. To są figurki superbohaterów, którymi odtwarza różne sceny z książek albo z filmów. Proszę zwrócić uwagę, że dzieci bawią się zabawkami, które odpowiadają ich zdolnościom. Mój synek, po mamusi, nie ma zdolności manualnych, w związku z tym mało maluje, rysuje i nie lubi bawić się drobnymi elementami. Nigdy mu nie narzucam, czym ma się bawić. – A co syn lubi robić z Panią? Zabawy, które moim zdaniem są pożyteczne dla obu stron, to zabawy, w których rodzic również bawi się dobrze. My dużo gramy: w warcaby, gry planszowe, gry zręcznościowe. Mój syn – i tu się pochwalę – uczy mnie grać w szachy! Co prawda uważa, że idzie mi to kiepsko (śmiech). Ostatnio usłyszałam: „Oj, mamo, nie jesteś zbyt zdolna”. Gry to doskonała alternatywa dla telewizora. Nie miejmy złudzeń, wszystkie dzieci ciągnie do ekranu, ja również pozwalam synowi oglądać bajki. Od kilku miesięcy Adaś ma też swój komputer. Jestem bardzo dumna, że sam potrafi wyważyć, kiedy i ile z tych mediów korzysta. Myślę, że to jest rezultat sześciu lat mojej pracy. – Czy dziecko można nauczyć gustu, dobrego smaku? Dzięki rozwojowi neurologii i badań genetycznych wiemy, że przychodzimy na świat z pewnymi preferencjami. One nakładają się na nasze wychowanie. Wychowanie w psychologii ma ogromne znaczenie. To, w jakim środowisku dorasta dziecko, jakimi kolorami jest otaczane, jakie są mu wpojone wartości, ma na nie niebagatelny wpływ. U mnie w domu jest czysto, panuje porządek, oczywiście z nielicznymi wyjątkami. Panuje w nim harmonia. Uczę syna, że dom w rozumieniu tego, co nas otacza, nasza przestrzeń ma dla nas znaczenie i widzę, że on już do tego przywiązuje wagę. Gust i umiejętność łączenia stylów to kwestia naszego wychowania. Ale poprzez wychowanie mam na myśli również oddziaływanie społeczne. Środowisko, do którego trafia nasze dziecko: przedszkole, szkoła, grupa rówieśnicza. I podróże, podczas których dziecko ma sposobność podziwiać różnorodność i piękno świata, ma kontakt z naturą. View Burdaffi on the source website – I ze sztuką? Oczywiście. Sztuka to są kolory, one będą miały ogromny wpływ na jego gust, preferencje. Człowiek wychowany w ubogim środowisku musi włożyć dużo wysiłku w to, żeby być poznawczo i intelektualnie otwartym na uczenie się. Ktoś, kto wychowuje się w bogatym środowisku, ma łatwiejszą sytuację, bo tylko dokonuje wyboru, co mu się bardzo podoba, a co nie. To z kolei jest uwarunkowane jego doświadczeniami i temperamentem. Z cechami temperamentu w dużej mierze się rodzimy. – Gdy Adaś poszedł do zerówki i zmierzył się z nowym środowiskiem, co miało na niego największy wpływ? Dużo rzeczy zaskoczyło mnie pozytywnie. Na przykład to, jak szybko się uczy. Nigdy nie wątpiłam, że to jest inteligentny i mądry chłopiec, natomiast szybkość rozumienia i przyswajania wiedzy przez mojego syna jest dla mnie urokliwym i bardzo przyjemnym do obserwowania mechanizmem. Na przykład fakt, że nauczył się grać w szachy, nauczył się pisać i czytać. Cieszę się ogromnie, że oprócz mamy znalazł nowe autorytety. To jest dla dziecka szalenie ważne, że otacza się innymi osobami, które mają na niego wpływ. Cieszę się, że tymi autorytetami są jego trenerzy, osoby ze świata sportu. Mój syn gra w piłkę, trenuje sztuki walki. Jego trenerzy mu imponują, są jego mentorami, osobami, którym ufa, od których dużo się uczy. To jest szalenie ważne, żeby umieć stopniowo oddawać dziecko światu. – Bo dziecko nie należy do nas? To jest raczej stwierdzenie, a nie pytanie. Oczywiście. Ten proces powinien zaczynać się już przy pierwszych kontaktach społecznych, kiedy w życiu dziecka pojawiają się ulubiona koleżanka, kolega, pierwszy przyjaciel, ukochana pani nauczycielka, trener. Dziecko z wnikliwością i uwagą wchodzi w ten nowy świat, potrafi z niego czerpać. Obserwowanie tego jest fenomenalnym doświadczeniem dla rodziców. Dla mnie osobiście bardzo ważnym, bo widząc Adasia w nowym środowisku, wiem, że nie przesadziłam z nadopiekuńczością, a przez moment miałam takie obawy. – Jak każda z mam. Pamiętam, jak pierwszy raz poszliśmy do szkoły Adasia. Chciałam, żeby zobaczył budynek, mógł się rozejrzeć w środku, i Adaś powiedział: „Mamo, jak tu jest ładnie i kolorowo”. Faktycznie szkoła Adasia jest przyjaznym miejscem: na ścianach wiszą rysunki, są kwiaty, ładne dekoracje, ale wszystko jest zrównoważone i spójne. W odcieniach niebieskości, błękitu, zieleni i różu. To ma ogromne znaczenie, bo takie otoczenie będzie bardzo pozytywnie wpływało na dzieci. Dzieci w tej przestrzeni będą czuły się bezpiecznie. – Jak tę harmonię wprowadzić w ich domowe życie? Starsze dzieci, ponaddwuletnie, bardzo często same nam podpowiadają. Na przykład same usuwają ze swojego otoczenia przedmioty, które je męczą, drażnią. Z pewnością każda z mam nieraz zaobserwowała, że jej dziecko nie lubi jakiejś zabawki. Pamiętam, że Adaś miał robota, który wydawał bardzo dużo głośnych dźwięków. Gdy mój synek był mały, przestraszył się tej zabawki, więc ją schowałam. Do tej pory jej nie lubi. Fajnym pomysłem jest schowanie części zabawek do pudełek. Raz na dwa miesiące możemy je wyjmować i wymieniać. Gdy zabawek jest za dużo, dziecko nie do końca wie, co wybrać, czuje się przytłoczone, znudzone. Dzieci przestymulowane bodźcami, kolorami są rozdrażnione, zaczynają płakać. To łatwo zauważyć. Najważniejsze to obserwować swoje dziecko, ono wiele rzeczy nam podpowiada, nawet jak jeszcze nie potrafi mówić. Rozmawiała Beata Nowicka ZOBACZ TAKŻE: Robert El Gendy zdradza dlaczego zawsze chciał mieć dużą rodzinę… Właśnie zostałaś mamą, a może akurat czekasz na swoje maleństwo? Koniecznie zajrzyj do magazynu „VIVA!Mama”.
Maria Rotkiel: „Nasze błędy nie stanowią o naszej wartości”
Psycholożka i terapeutka o tym, jak kształtować w dzieciach pewność siebie…
Nieśmiałość może wynikać z braku pewności siebie, ale też z lęku przed światem. Największy problem mają osoby, które nie wierzą w siebie, bo nigdy nie usłyszały, że są w czymś dobre i jednocześnie boją się świata. „W wychowywaniu dzieci warto dążyć do równowagi: »Ty jesteś ok i świat jest ok«”, radzi psycholog Maria Rotkiel. Zamiast mówić dziecku: „Uważaj” i „Nie rób”, rodzic może powiedzieć: „Spróbuj, powiem ci, jak to zrobić przyjemnie i bezpiecznie”. – Była Pani dziewczyną pewną siebie? Wręcz przeciwnie. Musiałam zbudować poczucie własnej wartości, nauczyć się, że mam prawo do swoich potrzeb. Doszłam do tego metodą prób i błędów, ponieważ nie wychowywałam się w domu, w którym chwalenie dziecka uznawano za wychowawcze. Raczej był to dom, w którym kładło się nacisk na to, co można zrobić lepiej. Cały czas starałam się doskonalić, co oczywiście miało swoje plusy, ale z drugiej strony nie wiedziałam, co robię naprawdę dobrze. – Niestety, dotyczy to większości z nas. W szkole miałam przydomek „Mimoza”. Byłam nieśmiała, bałam się ludzi. Kiedy ktoś nie zna swoich mocnych stron i wątpi w siebie – mówimy o braku pewności siebie. Oprócz tego można jeszcze bać się świata. Największy problem mają osoby, które nie wierzą w siebie, bo nigdy nie usłyszały, że są w czymś dobre, i jednocześnie boją się świata. U nich może rozwijać się wiele psychologicznych trudności, na przykład fobia społeczna czy nerwica natręctw. W wychowywaniu dzieci warto dążyć do równowagi: „Ty jesteś ok i świat jest ok”. Lękowość wynika z obawy z przed zagrożeniami, które były wyolbrzymiane. Ale może również pojawiać się jako skutek nadopiekuńczości. – Co chciałaby Pani usłyszeć od rodziców w dzieciństwie? Bardzo brakowało mi przyzwolenia na to, żeby czasami sobie odpuścić. Teraz mam 44 lata i świadomość, że jak nie chcę czegoś robić, to nie muszę. – Na przykład? Na przykład nie muszę pisać kolejnej książki, kiedy nie czuję weny albo uważam, że w tym momencie nie mam światu nic szczególnego do opowiedzenia. Nie biorę dodatkowych prac, bo już nie muszę sobie udowadniać, że jestem w czymś dobra. Kiedy z kimś polemizuję, nie mam potrzeby przekonywania tej osoby do swoich racji za wszelką cenę. Gdy ktoś się ze mną nie zgadza, mówię, że jego opinia jest ciekawa, ale ja mam inne zdanie na ten temat. Potrafię w spokoju postawić kropkę. To jest bardzo miłe doświadczenie. Żyję w świecie, który jest dla mnie wystarczająco dobry i jestem wystarczająco szczęśliwa. Cieszę się z drobnych rzeczy. Już nie czekam, aż świat padnie mi do stóp i obwieści, że jest mną zachwycony. Wystarczy mi miłość w oczach mojego dziecka, moich najbliższych i moich zwierząt. – Celnie to Pani ujęła. Na początku swojej pracy zawodowej, kiedy byłam na studiach doktoranckich, oczekiwałam, że zrobię coś tak spektakularnego, że wszyscy będą oszołomieni, jaka jestem mądra i zdolna. Teraz wystarczy mi satysfakcja z mojej wiedzy, która sprawia, że czuję się użytecznym członkiem społeczeństwa. – Co Pani przekazuje swojemu synkowi? To, czego sama nie dostałam w dzieciństwie – przyzwolenie. Jeśli moje dziecko mówi, że coś jest nieciekawe, odpowiadam: „Dobrze, nie musisz tego robić. Zajmij się tym, co się interesuje”. Powtarzam synkowi, że nie musi być w każdej dziedzinie najlepszy, a nawet dobry. Zachęcam, żeby skupiał się na rzeczach, które go pasjonują. Moje dziecko, podobnie jak ja, nie ma zdolności manualnych. Rysuje, mówiąc delikatnie… ciekawie (śmiech). – Dyplomatyczna mama. Charakter pisma również ma oryginalny, podobnie jak ja. Kiedy pani w przedszkolu po raz kolejny zwróciła mu uwagę, że powinien bardziej się starać, przeprowadziłam z nią poważną rozmowę. Wytłumaczyłam, że on się stara, po prostu ma charakter pisma, który nie jest najładniejszy. Sama brzydko piszę i maluję. Podobnie ma mój synek. Natomiast fenomenalnie liczy i ma bardzo szeroki zakres słownictwa. Mówię: „Adaś, zobacz, jak dobrze liczysz, potrafisz dodawać, odejmować. Dobrze czytasz. Zobacz, jak ładnie mówisz, o ilu ważnych i trudnych tematach potrafisz porozmawiać”. Razem czytamy książki, nie tłuczemy godzinami szlaczków i pisania literek w linijce. On tego nie lubi i ja mu powiedziałam: „OK. Nie musisz tego lubić i nie musisz tego robić najlepiej. To nie jest problem”. – Rewelacja. Nasze pokolenie było wychowane w przekonaniu, że musimy równać do średniej. Za wszystko wystawiano nam oceny. Kiedy coś nam nie wychodziło, słyszeliśmy, że jesteśmy w tym kiepscy. A przecież nasze pomyłki, błędy czy potknięcia wcale nie stanowią o naszej wartości. Staram się tak wychowywać syna, żeby koncentrował się na tym, co lubi, w czym jest dobry. Ważne, żeby lubił się uczyć. – Jak nauczycielka przyjęła Pani uwagi? Mamy narodową cechę – nie lubimy, kiedy ktoś zwraca nam uwagę. Bardzo fajnie, ale wiem, co pani ma na myśli. Rodzice muszą mieć odwagę rozmawiać z pedagogami. Mówić o tym, że nie widzą problemu w tym, że ich dziecko nie lubi jakiegoś przedmiotu lub czymś się nie interesuje. Podkreślać zainteresowania dziecka i wymagać, aby nauczyciel go w tym wspierał. Kiedy nauczyciele słyszą taki komunikat, wiedzą, że nie muszą wymagać od dziecka rzeczy, które leżą poza jego zasięgiem. Oczywiście nie oznacza to, że dziecko ma się nie uczyć jakichś dziedzin, tylko że nie musi być bardzo dobre w tym, co go nie interesuje. – Mam wrażenie, że kiedy jesteśmy pewni siebie i pewni swoich oczekiwań w stosunku do naszego dziecka, tym spokojniej je wychowujemy. Użyła pani ważnego słowa – oczekiwania. Uważam, że nie powinniśmy mieć specjalnych oczekiwań w stosunku do dzieci. Powinniśmy im raczej nie przeszkadzać w nauce i rozwoju. Dziecko jest indywidualnym, samodzielnym człowiekiem, rozwija się w swoim tempie, ważne, żeby go wspierać w tym rozwoju, a nie męczyć czymś, co jest dla niego nudne. Staram się wprowadzać mojego synka w świat w taki sposób, żeby był zaciekawiony, otwarty. Pokazuję mu, że nauka jest fascynującą przygodą i przyjemnością, a szkoła fajnym miejscem. Rozmawiamy o tym, że są dzieci, które bardzo chciałyby się uczyć, a nie mogą. Staram się przedstawiać naukę jako przywilej. Robię wszystko, żeby otoczyć go wsparciem i zapewnić mu środowisko, które myśli podobnie do mnie. – Nieśmiałość jest produktem ubocznym braku pewności siebie? Nieśmiałość może wynikać z braku pewności siebie i z lęku przed światem, właśnie o tym rozmawiałyśmy na początku. Wtedy jest największa trudność. Takie osoby nie mają oparcia w sobie, ale też nie wierzą, że można mieć oparcie w otoczeniu. W dzieciństwie odebrały komunikat, że świat nie jest miejscem bezpiecznym i nic dobrego ich tam nie spotka. Ktoś może wierzyć w siebie, mieć poczucie, że robi coś ciekawego, ale boi się zakomunikować światu, co ma do powiedzenia, bo czuje strach przed reakcją. – Zalewamy swoje dzieci negatywnymi komunikatami. Często z miłości i nadopiekuńczości. Jednym z najczęstszych komunikatów, które słyszę to: „Uważaj” i „Nie”. Zamiast tego rodzic może powiedzieć swojemu dziecku: „Spróbuj, powiem ci, w jaki sposób można to zrobić, żeby to było przyjemne i bezpieczne”. Dzieci mogą doświadczyć wielu fajnych rzeczy, tylko muszą robić to w określony sposób. Jeśli dziecko chce się huśtać wysoko na huśtawce, niech się huśta, ale na huśtawce, gdzie można się zapiąć i mocno trzymać. Jak w sporcie, warto próbować, ale w sposób, który zapewnia nam bezpieczeństwo. Zachęcam, żeby nie wyręczać dzieci. – Tak, to też zbyt często robimy. Prosty przykład. Dziecko chce sobie zrobić kanapkę. Nie musimy mu dawać najostrzejszego noża w kuchni, pokrójmy mu chleb, ale niech on go sobie sam posmaruje na przykład rączką od łyżki. Rodzice są od tego, żeby dziecko wspierać. W tym wspieraniu mieści się czuwanie nad bezpieczeństwem, ale rozsądne, takie, które dziecku pozwala badać i eksplorować otoczenie. Ono wtedy testuje swoją sprawczość – potrafię coś zrobić, bo mogę to zrobić. Dajmy dzieciom tę możliwość. – Pani synek w porównaniu z Panią ma dużo więcej pewności siebie? Oczywiście. W porównaniu ze mną ma większą śmiałość w komunikowaniu światu tego, co myśli i co czuje. Kilka dni temu dorosła osoba, widząc, jak mój syn płacze, powiedziała z lekką przyganą w głosie: „Dlaczego płaczesz? Przecież jesteś już dużym chłopcem”. Adaś popatrzył na nią i odpowiedział: „Płaczę, bo jest mi smutno”. Bardzo mi się to podobało. Ma odwagę mówienia tego, co czuje. – Prosto i celnie. Zaimponował mi. A ja czuję satysfakcję jako mama, że on jest jednocześnie bardzo empatyczny, jeśli chodzi o uczucia i potrzeby innych. Jest czuły w stosunku do siebie samego, ale tak samo traktuje bliskich. Pamiętam, jak jego kolega w pierwszych dniach szkoły bał się trochę do tej szkoły pójść i płakał. Adaś go przytulił i powiedział: „Rozumiem, że się boisz. Chodź, pójdziemy razem, ja będę przy tobie”. To było takie fajne, poczułam taką dumę… Przyznam się pani, że popłakałam się ze wzruszenia (śmiech). – Nie dziwę się. Jeden mały krasnal, który obejmuje drugiego zapłakanego krasnala i razem maszerują do szkoły, gdzie my, rodzice, nie mogliśmy wejść z powodu pandemii. Musieli sami się z tym zmierzyć: wkroczyć do wielkiego obcego budynku, gdzie było dużo starszych dzieci. Adaś nie powiedział: „Przestań płakać” ani „Nie ma się czego bać”. Powiedział: „Rozumiem, że się boisz, i jestem przy tobie”. – Sześciolatek dał koledze przyzwolenie do tych emocji. Dlaczego my mówimy dziecku: „Nie płacz. Bądź dzielny”? Jeśli komuś jest smutno czy źle, ma prawo sobie popłakać. Możemy zapytać: „Co się stało? Dlaczego jest ci smutno? Mogę ci jakoś pomóc? Porozmawiajmy o tym”. To jest komunikat. Jak można człowiekowi, który ma lat 5, 15 czy 50, mówić: „Nie płacz”. To tak, jakbyśmy komuś, kto kaszle, bo jest chory, mówili: „Nie kaszl”. – Jedni specjaliści twierdzą, że pewność siebie to cecha, z którą człowiek się rodzi. Inni uważają, że dzięki odpowiednim ćwiczeniom można ją wypracować. Na pewno można to wyćwiczyć. Pracuję z ludźmi, którzy mają 50 lat, szczególnie z kobietami, które wreszcie mają czas dla siebie. Dzieci żyją już własnym życiem, mężowie siedzą całymi wieczorami w garażu i przykręcają 40. śrubkę. Te kobiety mogą w końcu zająć się sobą. Natomiast faktycznie przychodzimy na świat z pewnymi predyspozycjami, to są nasze cechy temperamentalne, uwarunkowania działania naszego układu hormonalnego i nerwowego. Na przykład nasza lękowość jest związana z funkcjonowaniem układu nerwowego. Dzieci bardziej lękliwe reagują większym napięciem na hałas i gorzej śpią. Mniej lękliwe śpią lepiej. – Warto zdawać sobie z tego sprawę. Tak, ponieważ pewne predyspozycje można wzmacniać, inne tłumić. Bardzo dużo zależy od wsparcia środowiska, szczególnie we wczesnym dzieciństwie i okresie dojrzewania. Chociaż w dorosłym życiu też może wydarzyć się wiele rzeczy, które wpływają na nasze schematy zachowań. Można wychować się w cudownym domu, dającym duże poczucie bezpieczeństwa i odwagi w odkrywaniu świata, a potem związać się z osobą przemocową, która w dużej mierze odbierze nam tę pewność siebie. Na pewno okres dzieciństwa jest fundamentem, który nas buduje. – Co Pani mówi tym dojrzałym kobietom? Zajmij się sobą. Zacznij dzień od myśli: Co dzisiaj mogę zrobić dla siebie. Przede wszystkim uczę je, że są ważne, że ich przyjemności i potrzeby są ważne. Że mogą mówić „Nie” i stanowczo odmawiać. Mogą postawić siebie na pierwszym miejscu. Czasami jest to praca u podstaw, ale ogromnie ją lubię. Śmieję się, że najbardziej lubię pracować z małymi dziećmi i kobietami, których dzieci wyprowadziły się już z domu. Moje ulubione grupy wiekowe to 5 lat i 50 (śmiech). – Ciekawa jestem, jak te kobiety wychowywały swoje dzieci? Z reguły trochę je rozpieszczały, ale były na nich bardzo skupione. Dawały im dużo ciepła, miłości, poświęcały swoją uwagę, więc ich dzieci rosły w przekonaniu, że są kochane, doceniane i ważne. Są pewne siebie i ufne w stosunku do świata, bo doświadczyły akceptacji. Ale czasami są również rozpieszczone i roszczeniowe. Mają postawę: „Należy mi się”. Kiedy mama w końcu tupie nogą i mówi: „Słuchaj, masz już 25 lat, możesz pracować, już nie będę dawała ci kieszonkowego”, to te dzieci są zdumione i urażone. Tak samo, gdy przyjeżdżają do mamy na obiad z siatką brudnych ubrań, a mama mówi: „Już czas, żebyś kupił sobie pralkę i sam prał swoje rzeczy”. Ale to można wypracować, trzeba odbudować równowagę: jeśli bierzesz, to też dawaj. Wystarczy, że mama kilka razy powie: „W ten weekend jadę z koleżankami w góry, nie ma stołówki u mamy. A za tydzień chętnie wpadnę do ciebie na obiadek” (śmiech). – Sprytne. Kiedy synek Panią zdumiewa? Codziennie są takie sytuacje. Na przykład, gdy sam zakłada buciki, a manualnie naprawdę nie jest zbyt zdolny. Zawiązanie sznurówek na kokardę, kiedy paluszki nie są zbyt sprawne, jest prawdziwym wyzwaniem. Cały czas chce sam coś robić. Czasami muszę mu odmówić. Na przykład chciałby już wychodzić sam z psem na spacer. Tłumaczę, że jeszcze będziemy wychodzili razem, bo ulica jest ruchliwa, a nasz pies urósł i silnie ciągnie smycz. Szukam z nim kompromisu: „Dobra, ty będziesz pieska prowadził, a ja będę szła obok”. W kuchni pomaga w przygotowaniu posiłków. Oczywiście krojenie ostrym nożem nie jest jeszcze dla niego, tak samo jak stawianie garnków na rozgrzanej płycie. Ale wrzucanie do garnka warzyw z odpowiedniej odległości – jak najbardziej. Samodzielność – tak jak wolność – wiąże się z odpowiedzialnością. Tej odpowiedzialności mały człowiek musi się nauczyć, żeby w przyszłości pomógł nam. To jest dla rodzica wielkie wyzwanie. – Rodzicom często łatwiej jest zrobić coś za dziecko. Brakuje nam cierpliwości, bo jesteśmy przemęczeni. Brakuje nam czasu, bo mamy złe priorytety. Uważam, że jeśli ma się dzieci, trzeba znaleźć dla nich czas, nawet kosztem pracy. Ja nie muszę kupować nowego samochodu co trzy lata, mogę 10 lat jeździć tym samym. Wolę mieć więcej czasu dla synka. Musimy być świadomi swoich decyzji. rozmawiała: Beata Nowicka MARIA ROTKIEL: psycholog, terapeutka rodzinna, terapeutka par, trenerka biznesu, trenerka motywacyjna rozwoju zawodowego i osobistego, dydaktyk, doradca zawodowy i osobisty, publicystka. Od 20 lat prowadzi praktykę psychologiczną, terapeutyczną i trenerską, prowadząc warsztaty, szkolenia i wykłady z zakresu rozwoju zawodowego i osobistego, treningi kompetencji zawodowych, szkolenia z zakresu między innymi mediacji i negocjacji, psychologii biznesu, zarządzania zespołem, interwencji kryzysowej w biznesie oraz work-life balance. Więcej informacji na stronie mariarotkiel.pl. Właśnie zostałaś mamą, a może akurat czekasz na swoje maleństwo? Koniecznie zajrzyj do nowego numeru magazynu „VIVA!Mama”. Już w kioskach!
Maria Rotkiel: „Każda rodzina jest indywidualnym organizmem. Musi się ułożyć jak puzzle”
Psycholożka i terapeutka o drodze do partnerstwa w rodzicielstwie…
Rośnie popularność związków partnerskich. Psycholożka Maria Rotkiel tłumaczy, dlaczego to jest takie trudne i co zrobić, żeby nam wyszło. „Z partnerstwem jest jak z równowagą w życiu. bardzo rzadko udaje się osiągnąć stan idealny”, mówi ekspertka. – Zapytam przewrotnie: czy Pani wierzy w partnerstwo rodziców w wychowywaniu dziecka? Wierzę, że warto dążyć do równowagi. Wierzę, że można iść w kierunku tego partnerstwa. Natomiast z partnerstwem jest jak z równowagą w życiu – bardzo rzadko udaje się osiągnąć stan idealny. W partnerstwie jest to o tyle trudne, że mamy różny potencjał, różne narzędzia i zawsze któryś z rodziców będzie tym rodzicem przewodzącym. Śmieję się i trochę z przymrużeniem oka mówię, że to taki „rodzic alfa”. Na pewno pani wie, jakie słowo najczęściej słyszymy w domu… – Mamo. Jeszcze z tą charakterystyczną intonacją: „Mamoooooo…” (śmiech). „Mamo, pić; mamo, pomóż; mamo, boli; mamo, gdzie jest moja ulubiona piłka; mamo, boję się; mamo, przytul”… Ten prosty przykład pokazuje, że nie istnieje partnerstwo w rozumieniu idealnego podziału 50 procent na 50 procent. Ja zawsze mówię do mojego dziecka: „Masz tatę. Idź do taty. Zapytaj tatę” (śmiech). – Bardzo rozsądnie. Ten podział od samego początku jest nierówny, bo to my nosimy dziecko pod sercem, my je rodzimy, my je karmimy. Już choćby z tego względu to nas bardziej dziecko absorbuje i my poświęcamy dziecku więcej czasu. Zresztą badania udowadniają, że płacz dziecka szybciej i częściej w nocy słyszy matka niż ojciec. Badania jednoznacznie pokazują, że matki lepiej rozpoznają, co dziecko komunikuje przez płacz – mówimy oczywiście o malutkich dzieciach. Jest szereg przykładów na to, że natura predysponuje matkę do opieki, wyposażając ją w pewne umiejętności – instynktowne, to są nasze atawizmy – w większym stopniu niż ojców. – To jest mit: „synek mamusi”, „córeczka tatusia”? Uważam, że te określenia są trochę nadużywane, natomiast faktycznie często spotykam taką konfigurację w systemie rodziny: silną więź między matką a synem, w której ojciec czuje się troszkę wykluczony. I silną więź między ojcem a córką, w której matka czuje się czasami zagrożona, a czasami wykluczona. To są bardzo różne relacje i często skomplikowane. – Partnerstwo też nie wygląda na łatwe… Lubimy powoływać się na partnerstwo, bo ono jest takim atrakcyjnym pojęciem, jak równość, wolność, niepodległość. Przedstawia dla nas wartość. Natomiast osiągnięcie tego w codziennym życiu jest bardzo trudne. – Dlaczego? Ja partnerstwo porównuję do pewnej drogi, warto do niego dążyć, choć łatwo nie będzie. Po pierwsze dlatego, że kobieta – de facto od momentu poczęcia – ma więcej obowiązków w stosunku do dziecka, a drugi aspekt jest kulturowy. Wciąż bierzemy na siebie większość prac domowych. Wystarczy sięgnąć po niedawno robione badania CBOS czy innych niezależnych instytutów badawczych, które pokazują jednoznacznie, że kobieta przeciętnie zajmuje się obowiązkami domowymi cztery–pięć godzin dziennie. U mężczyzn jest to godzina… w tygodniu! Więc o czym my tu mówimy? – O tym, że rośnie popularność związków partnerskich, ale problem polega na tym, że deklaracje nie przekładają się na rzeczywistość. Jedno mówimy, drugie robimy. I to obie strony. Kiedy więcej robi się przy dziecku, to dziecko więcej potrzeb kieruje w stronę tego rodzica, który je zaspokaja, czyli tego, który karmi, utuli do snu, wykąpie, poprzytula, poczyta, wysłucha miliona pytań… Rodzi się błędne koło. – Jest z tego jakieś realne wyjście? Moim zdaniem w niewielu domach partnerstwo funkcjonuje tak jak należy. Dlatego ja nie definiuję partnerstwa jako równego podziału obowiązków, bo to jest mit, chociaż chylę czoło przed tymi nielicznymi, którym się to udaje. Partnerstwo staram się definiować jako pewną postawę, gdzie mamy wspólny system przekonań i wartości, gdzie oboje dziecko szanujemy, oboje staramy się wygospodarować dla niego czas, mamy świadomość, że jedno z nas poświęca go więcej, bo umie go poświęcić, drugie mniej, ale oboje się staramy. Więc bardziej na poziomie pewnej postawy i przekonań próbuję to odnaleźć i wtedy faktycznie taka zgodność rodziców co do systemu wartości, dbałości o atmosferę panującą w domu sprawia, że częściej udaje nam się powiedzieć: „Jestem w partnerskiej relacji”. – Mam wrażenie, że część kobiet czuje się specjalistkami w wychowywaniu dzieci. Tak naprawdę niechętnie oddają to pole ojcom. Niestety, tak, wiele kobiet tak robi. Mówię „niestety”, ponieważ jest to deprecjonujące dla mężczyzny jako ojca, człowieka. Ja to w pewnym sensie rozumiem z poziomu kobiety, która też ma partnera, dziecko i zajmuje się domem. Rozumiem, bo sama mam takie przekonanie, że są pewne zadania, które wykonam lepiej, czyli dokładniej. Dam się pokroić za to, że ja dokładniej sprzątam. Jak mój partner sprząta, to ja nie widzę różnicy między stanem przed i po (śmiech). Nie wiem, czy naprawdę posprzątał. Z całym szacunkiem, ale tego nie dostrzegam. Natomiast jeśli chodzi o opiekę nad dziećmi, trzeba bardzo uważać, żeby tego nie werbalizować, nie okazać swoją postawą. Bo to, że ktoś robi coś mniej dokładnie, nie może oznaczać, że on jest gorszym człowiekiem czy gorszym ojcem. – Ale to jest trudne – to pilnowanie się, żeby czegoś nie palnąć w złości. Bardzo trudne. To jest często ważny obszar w terapii par, żeby nie deprecjonować drugiej osoby. Jeśli on robi coś inaczej niż ty, a ty uważasz, że robisz to lepiej – w sensie szybciej, dokładniej – nie deprecjonuj go w tym, co on robi. Możesz powiedzieć: „Dobra, słuchaj, tym zajmę się ja, a ty zacznij robić coś innego”. W ogóle w domu powinno się szukać takich podziałów zadań, żeby te zadania pasowały do domowników. Ja w ogóle staram się unikać klasyfikowania: lepszy – gorszy. Można mówić „efektywniejszy w działaniu” i tym kluczem szukać podziału obowiązków, a nie „po równo”. Po równo zazwyczaj po prostu się nie da. – Przecież każdy z nas ma inne predyspozycje, talenty. Od początku mojego małżeństwa to mąż gotuje. Ja kroję, mieszam – jak mi pozwoli – i myję gary. I to działa, choć jest wbrew silnemu schematowi. No właśnie o tym rozmawiamy. W ogóle schematy, wzorce, które próbujemy naśladować czy przyjąć a priori, są bardzo krzywdzące. Jesteśmy tak różni, że wielu z nas nie pasuje do tych szufladek. Pchając tam na siłę siebie i swoich partnerów, wyrządzamy wszystkim krzywdę. Każda rodzina jest indywidualnym organizmem, musi się ułożyć jak puzzle. Każdy musi znaleźć swoje miejsce, każdy ma swój potencjał, coś innego jest dla niego trudniejsze czy łatwiejsze niż dla partnera. Jak dobrze ułożymy te elementy, to wtedy związek, rodzina dobrze funkcjonuje. Ale nic na siłę. Nie pchajmy się w miejsca, do których nie pasujemy. – Bo to zwyczajnie nie zadziała. Z mojego zawodowego doświadczenia wiem, że obu stronom zależy na partnerstwie, tylko że każdy z nas patrzy na to z własnej perspektywy. Ludziom zależy na tym, co dla nich jest ważne, dlatego mają tendencje do definiowania pewnych pojęć z perspektywy własnej sytuacji. – To dlatego tak trudno nam się dogadać? Kiedy zapytamy kobietę, na czym jej zależy w partnerskiej relacji, odpowie na to pytanie inaczej niż jej partner. Kobiety zazwyczaj domagają się, żeby mężczyzna robił w domu więcej. Natomiast mężczyzna powiedziałby – często to słyszę w moim gabinecie – że partnerstwo polega na szanowaniu indywidualności i intymnej przestrzeni. Czyli jak się zajmuję czymś swoim, to dajcie mi święty spokój (śmiech). Ale często mężczyźni mówią też o szacunku. Spotykam się z tym, że w sytuacjach napięć i kłótni, przy wysokim poziomie trudnych emocji, mężczyźni odbierają te żale, które kobiety starają się wyartykułować, jako atak na nich. Bardzo często czują się wtedy deprecjonowani… – …a tego nie lubią. Zresztą nikt nie lubi być lekceważony. No właśnie. Kiedy mężczyźni słyszą na przykład: „Tobie nie zależy na rodzinie”, dla wielu z nich jest to cios i ja to rozumiem. Bo to, że oni nie potrafią albo trochę przed tym uciekają, żeby bardziej zaangażować się w życie domowe, wcale nie oznacza, że im mniej zależy. Zresztą musimy pamiętać, że w rodzinie może być tak, że każdy z członków: dziecko pięcioletnie, 15-latek, mama i tata mogą pewne pojęcia inaczej rozumieć. – Na przykład? Bardzo często w terapii rodzin, którą się zajmuję, zaczynamy od pytania: „Co rozumiesz przez…?”. Na przykład: „Czym jest dla ciebie partnerstwo, wzajemne wspieranie się? Podaj przykłady. Wytłumacz mi, co dla ciebie znaczy wspierać kogoś?”. – I co Pani słyszy w odpowiedzi? Że dla jednej osoby kogoś wspierać znaczy umówić się, kto rano zawozi dzieci do szkoły, a kto je po południu odbiera, a dla drugiej – dostać czas na to, żeby po powrocie z pracy móc chwilę odpocząć, nie zajmując się żadnymi obowiązkami. Niestety, pewne rzeczy się wykluczają. – Czyli trzeba zacząć od zdefiniowania tego, o co nam chodzi? W moim gabinecie spędzam z parami długie godziny na określaniu na przykład: „W jaki sposób okazujesz drugiej osobie, że ją kochasz?”. W psychologii jest ciekawe pojęcie, nazywamy je „językiem miłości”, które oznacza, że ludzie różnie wyrażają miłość, inaczej ją komunikują. Są osoby, które okazują miłość przez zadaniowość, to jest to słynne wymienianie opon dwa razy w roku. On kocha, bo na wiosnę i jesień pamięta, że trzeba wymienić opony w jej samochodzie. – Robi to od 20 lat, więc kocha. Oczywiście, przecież to pokazuje, więc po co o tym gadać w kółko. A potem okazuje się, że ona od tych 20 lat ani razu nie usłyszała słów: „Kocham cię”, na które czekała. Bo ona, zamiast tych opon, chciałaby być przytulona, chciałaby usłyszeć: „Kochanie, ty sobie w sobotę pośpij dłużej, ja wezmę dzieci na spacer”. A najlepiej dzieci i psa, bo jak nie dzieci, to pies nas budzi. No więc skoro on jest zadaniowcem, niech na to postawi… – …ale? Może mieć z tym wszystkim problem. To, o czym teraz opowiadam, jest częstym tematem rozmów w moim gabinecie, kiedy pracuję z parami. Uważam, że my się nie rozumiemy. Mówimy często różnymi językami. Nie wiemy, że jeśli twój partner coś robi, to on ci przez to mówi, że cię kocha. Ty uznajesz, że skoro on nie mówi: „Kocham cię”, to przestało mu zależeć. A kiedy mu to wypominasz, jego to bardzo dotyka i rani. Bo po pierwsze, zależy mu, a po drugie, on to komunikuje, tylko w języku, którego ty nie poznałaś i nie chciałaś zrozumieć. Dlatego zaczynam od ustalenia, o czym my do siebie mówimy? Kiedy słucham par w swoim gabinecie – a wiem, że muszę najpierw ich wysłuchać, żeby zobaczyć, gdzie tkwi problem – jest to wielka próba dla mojej cierpliwości. Generalnie słyszę w kółko to samo. Ona mówi: „Jemu już nie zależy. On mnie nie wspiera, czuję się niekochana”. On: „Nie wiem, o co jej chodzi, przecież jestem z nią. Ja się staram, a ona tego nie dostrzega”. No i mamy pakiet. – Powiedziałabym żartobliwie: „ładny pasztet”. (śmiech) Ja mam w pewnym sensie codziennie „dzień świstaka”. Oczywiście mówię to z przymrużeniem oka, bo każda para jest inna, ale wspólny mianownik polega na tym, że zaczynamy od wyjaśnienia sobie, o czym mówimy. – A teraz na poważnie pytam: czy „idealna mama” istnieje? Nie! Wykreślamy z naszego słownika słowo „idealna”. Nie ma idealnego domu, idealnego człowieka, idealnej kobiety, idealnego rodzica… Dążenie do bycia idealną mamą spala tak, że po roku macierzyństwa będziemy ze zmęczenia powłóczyć nogami. Nie ma to kompletnie sensu. Uważam, że dziecko daje nam szansę bycia lepszym człowiekiem. Rodzicielstwo jest okazją do wydobycia z nas naszego najpiękniejszego i najbardziej wartościowego potencjału. Z drugiej strony jest ogromnym wyzwaniem, bo czeka nas wiele trudnych sytuacji. Rodzicielstwo konfrontuje nas z naszą największą siłą, ale też z największą słabością. My się w rodzicielstwie przeglądamy jak w lustrze. Widzimy swoje piękno jako człowieka, ale też brzydotę. – Co wobec tego jest najważniejsze w wychowywaniu dzieci? To jest trudne pytanie… Na pewno szacunek. Trzeba szanować siebie jako człowieka, dziecko jako człowieka. Uważam, że umiejętność okazywania czułości jest bardzo ważna. Czułe słowa, gesty, dotyk, spojrzenie. U dzieci budulcem poczucia bezpieczeństwa, pewności siebie i stabilności psychicznej jest przede wszystkim czułość, jaką otrzymują od mamy i taty. Istotne jest też podążanie za potrzebami dziecka. Żeby go nie ograniczać, na przykład nadopiekuńczością, żeby pozwalać mu odkrywać świat, uczyć się, doświadczać. – Od wielu tygodni jesteśmy zamknięci na kwarantannie. Chciałam zapytać, jak Pani dziecko odnalazło się w tej wyjątkowej sytuacji? Moje dziecko odnalazło się zaskakująco dobrze, choć miałam różne obawy. Jemu jest w tej sytuacji dobrze do tego stopnia, że nawet zaczęło mnie to trochę zastanawiać (śmiech). Spodziewałam się, że bardziej będzie mu brakowało przedszkola, a tak nie jest. Nie nudzi się, może dlatego, że mamy zwierzęta w domu: kota i od niedawna trzeciego psa, więc jest wesoło. Czuje się przeszczęśliwy. Nigdy nie pomyślałam, że dom jest dla niego aż tak ważny. Oczywiście trochę tęskni za rówieśnikami, a przede wszystkim za dziadkami, to jest dla nas obojga trudne. – A Pani? Bardzo brakuje mi bezpośrednich relacji, spotkań z moimi pacjentami, teraz prowadzę konsultacje on-line. Tęsknię za prowadzeniem grup terapeutycznych, warsztatów i szkoleń, które są spotkaniami na żywo, gdzie można kogoś dotknąć, podać rękę. Brakuje mi przytulania się z przyjaciółmi, buziaków. Bywają takie dni, że łezka kręci mi się w oku. Próbuję to obracać w żart, że teraz mamy erę łokietka czy kolanka, ale brakuje mi czułego, ciepłego dotyku. Nie posądzałam się o to, że jestem taka dotykalska (śmiech). Rozmawiała Beata Nowicka Właśnie zostałaś mamą, a może akurat czekasz na swoje maleństwo? Koniecznie zajrzyj do nowego numeru magazynu „VIVA!Mama”. Już w kioskach!
Co robić, żeby w czasie pandemii pozostać w dobrej formie? Mówi psycholog Maria Rotkiel
Planuj, ćwicz, nie karm swoich lęków. Naucz się żyć w nowej rzeczywistości
Planuj każdy dzień, żeby mieć poczucie kontroli nad swoim życiem. Gdy jest źle, włącz tryb „działam”. To uspokaja. Nie bój się nowej rzeczywistości. Tak naprawdę wiesz o niej więcej, niż ci się wydaje. O tym, jak walczyć z własnymi lękami, przeżyć izolację i nie zwariować psycholog i coach Maria Rotkiel opowiada Katarzynie Sielickiej. Sytuacja jest trudna, źle znosimy izolację, boimy się, że zachorujemy, że stracimy pracę. Bombardują nas głównie złe wiadomości. Jak w tym wszystkim nie zwariować? Maria Rotkiel: Jest kilka uniwersalnych podpowiedzi, które warto w tym czasie zastosować. Pierwsza zasada, która pomoże w codziennym życiu to planowanie. Inaczej teraz pracujemy, inaczej się komunikujemy, inaczej układamy nasze relacje, więc ważne – szczególnie jeśli mamy jakieś obowiązki zawodowe – żebyśmy starali się każdy dzień planować. Chodzi o to, żeby się nie wkradł chaos i rutyna i żebyśmy mieli poczucie kontroli. Bo na to, co się dzieje - że jest epidemia, że są obostrzenia - wpływu nie mamy. A właśnie ten brak kontroli i wpływu nas bardzo stresują. Codzienne planowanie – co dziś zrobię, kiedy to zrobię – wyznaczanie sobie celów krótkoterminowych daje nam poczucie sprawstwa, które na chwilę mogliśmy utracić. Planowanie pomaga też nam się dobrze zorganizować i być efektywnymi w tej nowej i zmieniającej się rzeczywistości. Druga ważna zasada dotyczy naszej kondycji fizycznej. To jest po prostu zadbanie o siebie. Jak zrobiliśmy zapasy to nie znaczy, że mamy wszystkie zjeść. Jeśli dużo czasu spędzamy w domu, to nie znaczy, że mamy się nie ruszać, nie gimnastykować się, nie dbać o ciało. Powinniśmy dbać o dobry, efektywny sen. Jeżeli nie chodzi o małe dzieci lub seniorów w słusznych wieku, nie róbmy sobie drzemek w ciągu dnia, bo one wcale nam nie służą. Nie obniżajmy poziomu stresu alkoholem. Teraz szczególnie powinniśmy dbać o kondycję fizyczną. To jest trudne w trybie, w którym żyjemy, bo jesteśmy trochę rozleniwieni i mamy dużo usprawiedliwień, wymówek, żeby sobie odpuszczać. Kolejna kwestia, z mojej perspektywy niezwykle istotna, to dbanie o kondycję psychiczną. Warto odróżniać to, czego się boję – na przykład: „boję się, że zachoruję” – od lęku, który jest wyolbrzymieniem i antycypowaniem zagrożenia. Mam prawo się bać, że zachoruję i to dobrze, że się boję, bo nie bagatelizuję zagrożenia. Właśnie dlatego, żeby nie zachorować, lub żeby zminimalizować ryzyko zakażenia, podejmuję wszystkie niezbędne działania, stosuję się do obostrzeń. Jeżeli mam świadomość, że to robię, powinnam czuć się spokojniej. Ważne, żeby nie karmić w sobie lęku, który jest tylko „gdybaniem”, wyobrażaniem sobie najgorszych scenariuszy. Szczególnie, kiedy w tym momencie nic nie wskazuje na to, że ten scenariusz się spełni. Jeśli teraz czuję się dobrze i stosuję się do wszystkich zasad, to nie muszę myśleć o tym, co to będzie, jak zachoruję. Robię wszystko, żeby tak nie było i kropka. Koncentruję się na tu i teraz. To samo dotyczy kwestii zawodowych. Jeżeli obawiam się o swoją sytuację, to powinnam sobie zadać pytanie: „czy coś w tej chwili świadczy o tym, że tę pracę stracę”. Nie. W tym momencie ją mam, szef nie zapowiada zwolnień, więc nie ma sensu przewidywać najgorszego. View Burdaffi on the source website Jednak są takie sytuacje, że to się dzieje. Szefowie zapowiadają zwolnienia i zwalniają. To dotyczy wielu branż. Jeżeli to się dzieje, trzeba sobie dać czas, żeby się pozłościć, popłakać, rozładować te emocje, bo one są naturalne. Ich się nie leczy i nie udajemy, że wszystko jest dobrze. A gdy trochę rozładujemy emocje, trzeba przejść do konstruktywnego działania. Na początek wypisać listę rzeczy, które mogę zrobić już w tym momencie. Na przykład odświeżyć swoje cv, zrobić listę firm, do których to cv mogę wysłać. Dzwonić codziennie do kilku, kilkunastu znajomych czy znajomych znajomych i mówić wprost: „jest trudna sytuacja, gdybyście wiedzieli, że gdzieś szukają ludzi do pracy, to będę bardzo wdzięczna, jeżeli mnie wesprzecie”. Naturalne, że się stresujemy w sytuacji, kiedy się dzieje coś, co jest dla nas trudne, co jest wyzwaniem. Natomiast żeby ten stres nas nie dekoncentrował, nie paraliżował, musimy działać. W kryzysie, kiedy się obawiamy, że coś się wydarzy lub to się faktycznie dzieje, najgorsze dla psychiki jest uczucie bezradności, braku kontroli, braku wpływu i beznadziei. Włączenie trybu „działam” zawsze działa uspokajająco. View Burdaffi on the source website Zaczynamy wychodzić z pandemii, obostrzenia są stopniowo zdejmowane, ale boimy się tego, jak będzie wyglądała rzeczywistość. Bo nie ulega wątpliwości, że się bardzo zmieni. Na pewno będzie inna, bo część z nowych wzorców zachowań i reguł życia społecznego z czasu pandemii z nami zostanie. Ale kiedy myślimy „inna”, to zastanówmy się, co już poznaliśmy, czego się dowiedzieliśmy i czego możemy się spodziewać. Żeby pojęcie „inna” trochę oswoić. Najprawdopodobniej będziemy chodzili w maskach. Jak często i w jak wielu miejscach, tego jeszcze nie wiemy, ale już to znamy. Wiemy, że jest nam trochę duszno, że to jest niewygodne, ale znamy to. Najprawdopodobniej część naszej aktywności przeniesie się do internetu. I już wiemy, jak to robić. Kto nie korzystał, już potrafi korzystać z komunikatorów, babcia, która nie potrafiła włączyć kamerki podczas rozmowy przez telefon, nauczyła się tego. To są pozytywne zmiany. Myśląc „inna rzeczywistość”, spróbujmy się zastanowić, na ile ona jest dla nas nieznana. Bo to nieprawda, że jest w stu procentach niewiadomą. Mniej więcej możemy przewidzieć, co z czasu epidemii z nami zostanie, a do czego z czasów przed nią będziemy mogli wrócić. To ważne, bo lęk karmi się uogólnieniami. Dlatego psychologia poznawcza, którą uprawiam, coaching, pomagają nam te przewidywania uściślać, konkretyzować, żeby nie były „gdybaniem”, które wprowadza w nas niepokój. Maria Rotkiel: psycholog, terapeutka rodzinna, terapeutka par, trenerka biznesu, trenerka motywacyjna rozwoju zawodowego i osobistego, dydaktyk, doradca zawodowy i osobisty, publicystka. Od dwudziestu lat prowadzi praktykę psychologiczną, terapeutyczną i trenerską, prowadząc warsztaty, szkolenia i wykłady z zakresu rozwoju zawodowego i osobistego, treningi kompetencji zawodowych, szkolenia z zakresu między innymi mediacji i negocjacji, psychologii biznesu, zarządzania zespołem, interwencji kryzysowej w biznesie oraz work-life balance. Więcej informacji na stronie: www.mariarotkiel.pl.