Jonasz Kofta w latach 70. zasłynął jako wybitny autor tekstów piosenek. Zmarł w wieku 46 lat na oczach przyjaciół
„Historia wypadku w SPATiF-ie jest mroczna i dziwna"
Jego wiersze stały się ponadczasowymi przebojami. Któż nie zna tekstów takich piosenek, jak „Wakacje z blondynką”, „Śpiewać każdy może”, „Jej portret” czy „Pamiętajcie o ogrodach”? Wraz z Agnieszką Osiecką i Wojciechem Młynarskim Jonasz Kofta miał należeć do „trójcy wieszczów polskiej piosenki” – tak twierdził Jeremi Przybora. A jaki wybitny i wszechstronny artysta, która przedstawiał się po prostu jako „tekściarz”, był prywatnie? W kwietniu 1988 zmarł tragicznie na oczach przyjaciół... [Ostatnia aktualizacja treści na VUŻ i Viva Historie 28.11.2024 r.] Kim był Jonasz Kofta? Zagubiony nastolatek, artystyczna dusza Urodził się jako Janusz Kafta 28 listopada 1942 roku w Mizoczu na Wołyniu. To właśnie tu uciekli przed Niemcami jego rodzice w czasie wojny. Ojciec Janusza był Żydem, po wojnie został współorganizatorem rozgłośni Polskiego Radia we Wrocławiu. Matka artysty była z wykształcenia germanistką, później będzie wykładać na uniwersytetach kolejno w Łodzi i Poznaniu, gdzie się przeprowadzą. Decyzję o zmianie nazwiska podjęli rodzice jeszcze w czasie okupacji, ale co do samego imienia, to Janusz był inicjatorem tej zmiany. Jonasz stał się jego pseudonimem artystycznym. Już jako młody chłopak bardzo szybko odnalazł ścieżkę, którą chciał podążać zawodowo. Pomogło mu w tym liceum plastyczne w Poznaniu, którego został uczniem w latach 50. Jak podkreślił w wywiadzie z Anitą Zuchorą dla "Twojego Stylu" syn Jonasza Kofty, Piotr, "stanowiło ono enklawę koloru w bardzo mało kolorowych czasach". Jonasz Kofta był wówczas zagubionym nastolatkiem przeżywającym rozstanie rodziców. Poczucie przynależności i akceptacji odnalazł właśnie w murach szkoły, a przy tym odkrył, że chce być artystą. W tym samym czasie przekonał się też, że ma duże powodzenie u dziewczyn, a pewność siebie może sobie podnieść alkoholem. Zaczął pić już w wieku 18 lat. O mały włos nie został przez to wyrzucony ze szkoły. Na szczeście talent obronił się sam. W 1961 roku dostał się do Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie kontynuował swoją edukację. ASP pomogło mu rozkwitnąć. Ujawniła się jego natura literata, a także ekstrawertyka, który kocha przebywać wśród ludzi i wspólnie z nimi tworzyć. Rok po dostaniu się na studia, razem z Adamem Kreczmarem, Janem Pietrzakiem, Janem Tadeuszem Stanisławskim, Stefanem Friedmanem i Wojciechem Młynarskim, powołali do życia kabaret "Hybrydy". Pięć lat później ta formacja przekształciła się w popularny Kabaret Autorów "Pod Egidą". W 1966 roku tygodnik "Szpilki" opublikował fraszki Kofty: "Warsztat filozoficzny", "O smutnych ludziach" i "Hasło" - był to jego literacki debiut. W duecie z Janem Pietrzakiem stworzył cykl "Duet liryczno-prozaiczny" dla Polskiego Radia, a ze Stefanem Friedmanem pisał satyryczne programy znane pod nazwami "Dialogi na cztery nogi" i "Fachowcy". Zobacz także: To była trudna miłość. Jadwiga Staniszkis u boku Ireneusza Iredyńskiego dowiedziała się, ile potrafi przetrwać Jonasz Kofta i Jan Pietrzak w kabarecie Pod Egidą, 1974 r. Jonasz Kofta: żona, rodzina Agnieszka Osiecka mówiła o Jonaszu Kofcie, że był egocentrykiem, który potrafił dzielić się miłością (cytat za polskieradio.pl). Rzeczywiście, gdziekolwiek się pojawił, zjednywał sobie ludzi. Był równie mocno kochany przez publiczność, co przez bliskich i przyjaciół. Otwarty, bezpośredni, nie udawał nikogo. Uwielbiał skupiać na sobie uwagę ludzi, ale wykorzystywał te chwile sławy w dobrym celu. Krystyna Kofta, szwagierka poety, wspominała, że ciężko było skomplementować jakiś element jego ubioru, bo kiedy usłyszał, że ładne, to z miejsca zdejmował i oddawał osobie prawiącej miłe słowa. "Lubił się czuć jak czarodziej, który coś fajnego wyciąga z kapelusza", podkreślał syn Jonasza Kofty dla "Twojego Stylu". "Jonasz Kofta był jak tęcza, bo każdy, kto go spotkał, zapamiętał inną barwę" – mówiła o nim z kolei Jaga, ukochana żona poety. Poznali się jeszcze w czasach studenckich, w 1962 roku na wakacjach w Sandomierzu, on był tam ze swoją ówczesną partnerką, a ona ze swoim chłopakiem, ale kolejne spotkanie było im pisane. Tym razem w Warszawie, na schodach SPATiF-u. Znowu każde z nich przyszło w towarzystwie innych znajomych, ale tym razem pochłonęła ich długa rozmowa. "Zawsze nam się dobrze ze sobą rozmawiało - do samego końca" - podkreślała Jaga. W 1970 roku zamieszkali w fińskim domku na tyłach Parku Ujazdowskiego i jak wyznała żona artysty, był to najszczęśliwszy okres w ich życiu. W ich związku to Jaga była tą, która sprawowała kontrolę nad wieloma rzeczami, organizowała, dopilnowywała, była kierowcą, powiernikiem, a także pierwszą odbiorczynią jego twórczości. Jonasz Kofta miał do niej pełne zaufanie. Umówił się z nią kiedyś, że jeśli uzna, że napisał coś fantastycznego, to obudzi ją w środku nocy, żeby poznać jej opinię. Pisał głównie w nocy i zdarzało się, że rzeczywiście budził żonę o drugiej czy trzeciej, a rano sprawdzał, czy pamięta, co jej czytał. Kto wie, prawdopodobnie gdyby nie Jaga, jedna z najsłynniejszych piosenek pt. "Jej portret" mogłaby nigdy nie powstać, a na pewno byłaby w innej formie. "Ja mu mówię, że jeżeli tytuł jest "Jej portret" to wie chyba jakie są kobiety. A on mówi, że nie wie. No to mówię mu: "Napisz o tym, że nie wiesz po prostu". I tym sposobem wreszcie usiadł i napisał tę piosenkę", opowiadała w jednym z wywiadów. Czytaj też: Znajomi nie dawali im szans, oni kochali się do szaleństwa. Po latach utarli wszystkim nosa Jaga i Jonasz Kofta Jonasz Kofta: narodziny syna Pobrali się 3 maja 1973 r. Jaga spodziewała się wtedy drugiego dziecka, podczas pierwszej ciąży poroniła, oboje bardzo to przeżyli. Kolejna również była zagrożona, przez pół roku musiała bardzo o siebie dbać, głównie leżała w łóżku, a we wrześniu na świat przyszedł syn Jagi i Jonasza - Piotr. Z tej okazji powstał piękny wiersz Kofty o stawaniu się ojcem. Na początku był tą rolą bardzo podekscytowany. Dużo opiekował się synem, wziął na siebie obowiązki kąpania i przewijania, co jak skomentował po latach sam Piotr, było jak na tamten okres podziału ról w rodzinie dość nietypowe. Ale z czasem przyszedł też moment tradycyjnego modelu, w którym Jonasz zarabiał pieniądze, a cała reszta działa się bez jego udziału. "Miał momenty, kiedy przypominał sobie, że powinien być ojcem, i próbował być stanowczy. Zaczynał się wtedy interesować, do której klasy chodzę… Albo kiedy zasiedziałem się u kolegi na osiedlu, szedł mnie zgarnąć. Zbliżał się zamaszystym krokiem wściekły, że został oderwany od ważnych spraw. Już podchodził do mnie, żeby mnie zbesztać, nabierał powietrza i… rezygnował", wspominał w rozmowie z "Twoim Stylem" Piotr Kofta. Syn zapamiętał go jako tatę wiecznie obłożonego książkami. Czytał dużo i właściwie wszystko, co wpadło mu do ręki, nie był wybrednym czytelnikiem. "Absolutnie wszystko go interesowało. To taki stan, w którym, jeśli pod ręką nie ma książki, czyta się etykiety na słoikach, napisy na papierosach i skład pasztetu podlaskiego", opowiadał. A w nocy pracował, zazwyczaj w szlafroku narzuconym na ubranie. Zdarzało się, że wychodził z domu i nie wracał przez dwa, trzy tygodnie. Kolejną nietypową rzeczą, która odróżniała życie rodzinne Koftów od innych, był brak telefonu, co sprawiło, że każdego dnia dostawali nowe telegramy pocztowe. "Codziennie przyjeżdżał jakiś facet małym fiatem i przywoził całe naręcze telegramów, na których było napisane mniej więcej tak: +Jonasz odezwij się+, +Jonasz obiecałeś, że napiszesz+, +Jonasz termin minął miesiąc temu+. On korzystał z tego, że nie miał telefonu, chował się" - wspominał syn Jonasza Kofty. Jonasz Kofta - choroba, schyłek kariery Rok 1981 przyniósł stan wojenny, sytuacja polityczna w Polsce ogromnie przytłoczyła artystę, ucieczki szukał w alkoholu. Jak wyznał jego syn, "pił wtedy, kiedy było mu źle". Problem powracał do niego falami. Wypłynął na wierzch, na krótko po tym jak zamieszkał z Jagą. Partnerka postawiła mu ultimatum, zagroziła odejściem i wtedy poeta zadecydował, że wszyje sobie esperal. Podziałało na siedem lat. Na jesieni 1982 r. lekarze zdiagnozowali u Jonasza Kofty nowotwór ślinianek. Poddał się intensywnemu leczeniu, po operacji przechodził radioterapię. Udało się opanować chorobę, ale naświetlania spowodowały, że artysta miał spaloną skórę z jednej strony twarzy, co blokowało go przed wystąpieniami na scenie. Lata 80. przyniosły Jonaszowi Kofcie dramatyczne wydarzenia w życiu prywatnym, ale także zawodowym. Artystyczne środowiska opanowała rewolucja rockowa i stawianie na pierwszym planie niedoskonałości, a to nie było dla niego. On wciąż był tym Jonaszem, któy w latach 70. odniósł wielki sukces, ale później już nigdy go nie powtórzył. Jego występy zawęziły się do kilku chałtur poza Warszawą. Zobacz także: Poznali się w pociągu, musieli zmierzyć się z hejtem. U boku drugiej żony Apoloniusz Tajner przeszedł sporą metamorfozę Jonasz Kofta: umierał na oczach przyjaciół W tym trudnym czasie napisał tekst piosenki „Czekamy na wyrok”. "Kiedy usłyszałam po raz pierwszy 'Czekamy na wyrok' – zamurowało mnie. Przecież to tekst o przeczuciu śmierci!", wyznała Małgorzata Terlecka-Reksnis. Mimo że po ukończonym leczeniu lekarze zapewniali artystę, że nawrót choroby jest raczej mało prawdopodobny, on przewidywał najgorsze. Znajomym mówił, że znowu jest chory. "On szukał śmierci, a sam nie potrafił rozwiązać tej sprawy. Opowiadał, że ma przerzuty, chociaż ich nie miał", wyznał syn Kofty, Piotr. W tamtym czasie bardzo mało jadł, przez gardło przechodziły mu tylko zupy i koktajle, za to pił bardzo dużo alkoholu. Nie powstrzymywał się już przed nałogiem. Znikał z domu na wiele tygodni. Kiedy na przełomie stycznia i lutego w 1988 roku powrócił do mieszkania, do żony, był pełen wyrzutów sumienia. "Po kolacji usiedliśmy przy stole z herbatą. Powiedział wtedy: «Jaguśka, a może zaczęlibyśmy wszystko od nowa?»", opowiadała Jaga. Obiecał sobie, że się zregeneruje, zbierze siły. Miał nie wychodzić z domu przez tydzień, ale wtedy przypomniał mu o sobie Jerzy Hoffman, który jakiś czas temu zaproponował artyście napisanie scenariusza do filmu, mieli go kręcić we Francji. Ta propozycja była dla Kofty wielkim wyróżnieniem, schlebiało mu to, jednocześnie nie umiał się zabrać do pracy. Po telefonie od reżysera "Potopu", wyszedł z domu i znowu przepadł na kilka dni. 4 lutego 1988 roku Jonasz Kofta zjawił się w SPATiFie, miał tu umówiony wywiad z dziennikarką Martą Sztokfisz, ale sam pojawił się godzinę wcześniej. Przez krótką chwilą znowu był dawnym Jonaszem, opowiadającym anegdoty wśród znajomych, wznoszącym toasty i bardzo towarzyskim. „Tego dnia postanawia, że zje wreszcie coś, na co od dawna ma ochotę. Ludzie opowiadali potem, że była to golonka. Ktoś inny, że to nie była golonka, tylko że Kofta zakrztusił się ziemniakami. Ktoś inny pisał z kolei, że była to skórka chleba. To nie ma przecież żadnego znaczenia. Dość, że połyka kęs, którym się zakrztusza. Kęs, który okazuje się śmiertelny”, przytacza w książce „Jego portret. Opowieść o Jonaszu Kofcie” Piotr Derlatka. Sytuacja w SPATiFie stała się na tyle tragiczna, że krztuszącego się Koftę znajomi ze stolików obok początkowo zignorowali, uznając, że stroi sobie z nich żarty lub po prostu za bardzo się upił. Dopiero gdy ktoś zauważył, że poeta zaczyna sinieć na twarzy, wezwano pogotowie. „Historia wypadku w SPATiF-ie jest mroczna i dziwna. Zmieniła się w anegdotę, choć tak naprawdę jej kluczowych elementów nigdy nie udało się potwierdzić. Nie ma świadków. Był tam tłum ludzi, ale nikt niczego nie widział”, opowiadał w wywiadzie dla „Twojego Stylu” Piotr Kofta. Artystę poddano reanimacji, ale na miejscu w szpitalu okazało się, że Jonasz Kofta ma uszkodzony pień mózgu. Lekarze przekazali rodzinie, że nawet jeśli się obudzi, będzie rośliną. „Czekamy”, słyszeli bliscy poety. „Sytuację mógł zmienić jedynie cud, a te, jak wiadomo, zdarzają się rzadko. Nie byłem w stanie myśleć w kategoriach nadziei”, mówił syn artysty. Jonasz Kofta zmarł 19 kwietnia 1988 roku. Czytaj także: Piotr i Robert Glińscy, czyli bracia na dwóch krańcach. Jeden publicznie upokarzał drugiego Źródła: twojstyl.pl, ksiazki.wp.pl, dzieje.pl, culture.pl, plejada.pl, polskieradio.pl
Krystyna i Mirosław Kofta: „Szczęśliwym w małżeństwie się bywa”
Pisarka wyznała, że to, co najlepsze w jej małżeństwie, zaczęło się po 30 latach od ślubu
Od ponad 50 lat jest żoną profesora psychologii, Mirosława Kofty. Podkreśla, że szczęśliwym w małżeństwie się bywa i dziękuje losowi, że jej mąż nie jest terapeutą, bo z takim by nie wytrzymała. Kiedy na świat przyszedł ich syn, pisarka była zdana na siebie. Partner był zajęty pracą, długie godziny spędzał na uczelni i czuła, że podział opieki nad wychowaniem dziecka jest bardzo niesprawiedliwy. Momentem zwrotnym w ich relacji była jej choroba. Gdy usłyszała od swojego lekarza diagnozę, jej rodzina bardzo dojrzała. Scaliło ich to. Krystyna Kofta: dzieciństwo, rodzice Krystyna Kofta, rodowita poznanianka, pisarka, publicystka. Wychowała się w dzielnicy Jeżyce, pod okiem bardzo opiekuńczych rodziców. Po wojnie jej rodzice stracili fabrykę, a całą rodzinę utrzymywała mama. "Tata był po zawale, chorował, matka zajmowała się nim, domem i jeszcze szyła, żeby zarobić na nasze życie", wspominała Krystyna Kofta w wywiadzie dla "Urody Życia". Tata pisarki bardzo często z nią rozmawiał, poświęcał jej dużo uwagi, była z nim bardzo związana. W przeciwieństwie do innych ojców rówieśników z podwórka nigdy nie podniósł na nią ręki. Żartowała, że zawsze tylko z nią dyskutował i czasami miała tego tak dosyć, że już wolałaby dostać lanie. Ale dzisiaj jest wdzięczna swoim rodzicom, że dzięki nim wiedziała, jak wychować swoje dziecko. Pisać zaczęła bardzo wcześnie, bo już w wieku 8 lat dostała pierwszą nagrodę za historyjkę opublikowaną w "Świerszczyku". Jak sama podkreślała, dorastanie w PRL-u nie podobało jej się w ogóle, wobec czego wraz ze swoją przyjaciółką Małgosią w czasach licealnych obmyśliły plan wyjazdu do Francji i studiowania na Sorbonie. Wydawało się, że młoda Krystyna miała wtedy wszystko przemyślane. "Miałam wtedy, nazwijmy to romans, z pewnym Francuzem, który był bardzo bogaty. Wymyśliłam sobie, że wyjdę za niego za mąż, zamieszkam we Francji, wkrótce potem się rozwiodę, zyskam już jakieś pieniądze i wówczas będę sobie mogła spokojnie studiować na Sorbonie". Gdy wspomina siebie z dzieciństwa, to mówi, że była chuda, ostra i złośliwa. Wołali za nią „kaczka podżegaczka”, ale w liceum zyskała popularność, zwłaszcza wśród płci przeciwnej. "Byłam dość ładną dziewczyną i z chłopakami dużo łatwiej nawiązywałam relacje", opowiadała. Przyjaźniła się z Januszem Głowackim, z Janem Komolką, z Tomaszem Łubieńskim. Z tym pierwszym niektórzy spekulowali, że miała romans, ale Krystyna Kofta stanowczo zaprzecza. Udało im się nawiązać serdeczną przyjaźń, w której zawsze mogli na siebie liczyć. "Kiedy byłam w rozpaczy, miałam depresję, pokłóciłam się z Mirkiem, to dzwoniłam do Janusza i zawsze mnie pocieszał, radził. Znał stany depresyjne, bo sam je miał". Gdy w późniejszych latach pisarka narzekała na zachowania swojego męża, Janusz Głowacki zawsze go bronił. „Owszem, nie powinien zrobić tego, czy powiedzieć tamtego, ale cię kocha”, mówił jej. Czytaj też: Janusz i Zuzanna Głowaccy: pisarski talent, autoironię i... refleks odziedziczyła po tacie [WYWIAD] Krystyna Kofta, 1990 r. Krystyna Kofta: studia, poznanie przyszłego męża Etapem poprzedzającym Sorbonę miały być studia na toruńskiej Akademii Sztuk Pięknych, które dawały duże szanse na nostryfikowanie dyplomu we Francji. Jednak po kilku miesiącach uczęszczania na różnego rodzaju zajęcia plastyczne przyszła pisarka zrozumiała, że to nie dla niej i że strasznie tęskni za czytaniem książek. Zabarykadowała się na jakiś czas w akademiku wraz ze współlokatorkami i pasjami "pochłaniały" literaturę. Wtedy pomyślała, że może odpowiedniejszym kierunkiem studiów byłaby dla niej polonistyka. Na egzaminy wstępne poszła już ze swoim przyszłym mężem. Mirosława Koftę, brata poety Jonasza Kofty, poznała, gdy była jeszcze nastolatką. "Chodziłam z Jonaszem do liceum plastycznego w Poznaniu. Poznał mnie ze swoim bratem Mirkiem, który został moim mężem", opowiadała (cytat za weekend.gazeta.pl). "Najpierw się »tylko przyjaźniliśmy«, potem rozeszliśmy. I w końcu do siebie wróciliśmy", wspominała Krystyna Kofta. W murach Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu pojawili się już jako narzeczeni. Mirosław Kofta dodawał wystraszonej Krystynie otuchy. Kiedy ona pytała samą siebie, do czego jej to studiowanie potrzebne, on wyrzucał jej, że nie ambicji i nie pozwolił zrezygnować. "Gdy miałam egzamin komisyjny z gramatyki opisowej, nie tylko poszedł tam ze mną, ale wepchnął mnie do sali, w której się on odbywał. Następnie zamknął drzwi, a potem przytrzymał, żebym nie mogła uciec", wspominała Krystyna Kofta w rozmowie z uniwersyteckie.pl. Gdy zdawała egzamin magisterski, była już w siódmym miesiącu ciąży. Profesor, który był promotorem Krystyny Kofty, nic nie zauważył. Ocenił jej pracę na bardzo dobrą i skomentował, że pochłonął ją jednej nocy, bo czyta się to jak powieść. Kilka tygodni później, gdy zobaczył swoją studentkę z wózkiem na spacerze, zdziwił się tym widokiem ogromnie i zapytał, dlaczego przemilczała ciążę. Zobacz również: Stanisław Barańczak był wybitnym poetą, latami walczył z chorobą, zmarł przedwcześnie Krystyna Kofta, 1990 r. Krystyna i Mirosław Kofta: historia miłości, syn Kiedy na świecie pojawił się syn Krystyny i Mirosława Koftów, Wawrzyn, pisarka była zdana głównie na siebie. Jej mąż, dziś psycholog, profesor nauk humanistycznych, skupiał się na rozwijaniu swojej kariery i rzadko bywał dla swojej żony pomocą przy dziecku i zarządzaniu domem. "Pracowałam w rzadkich, wolnych chwilach, »w szczelinach czasu« – stąd tytuł mojej książki. Znalazłam w swoich dziennikach z tamtych lat taką notkę: »Pracuję tylko w szczelinach czasu, gdy obiad gotowy, pranie się suszy, mieszkanie wysprzątane, a dziecko śpi, wtedy siadam do pisania»", mówiła w wywiadzie dla "Urody Życia" Krystyna Kofta. Wielkim wsparciem w tym czasie był dla niej jej przyjaciel, wcześniej wspomniany Jan Komolka, również pisarz, który pomagał Krystynie Kofcie w opiece nad Wawrzynem. Pisarka nie ukrywa, że między nimi zawsze "iskrzyło", pisała nawet o nim w dziennikach, że zatrzymali się „na skraju łóżka”, ale jak sama przyznała, dało się nad tym zapanować. Przyjaźń była wtedy dla niej równie ważna, co miłość i dzięki niej przetrwała pierwsze trudne lata bez obecności męża. Na początku lat 70. Krystyna Kofta zdobyła się na szczerą rozmowę z partnerem i zapytała się, czy to dziecko jest jej, czy ich. "Dziś syn jest dorosły, nie mieszka już z nami, a my staramy się być partnerami. Nawet gotujemy razem. Codziennie. W tym mamy porozumienie. I jeszcze w paru innych rzeczach. To, co najlepsze w moim małżeństwie, zaczęło się po 30 latach od ślubu", wyznała w rozmowie z Magdaleną Żakowską. Czytaj też: Emilian Kamiński i Justyna Sieńczyłło: poznali się, gdy była nastolatką. Dekadę później rozpoznał ją po oczach Ewa Błaszczyk, Janusz Głowacki i Krystyna Kofta Warszawa, 1994 r. Krystyna i Mirosław Kofta: choroba Moment zwrotny w małżeństwie Krystyny Kofty zapoczątkowała bardzo przykra diagnoza. W 2002 roku pisarka dowiedziała się, że choruje na raka piersi. W wywiadach dodawała, że to z jej winy, bo nigdy się nie badała. To właśnie od tamtego momentu wszystko się w jej relacjach z mężem zmieniło. "Przez pierwsze pół roku chemii ani razu się z mężem nie kłóciliśmy. Jaki on był dobry, jaki łagodny! Gdy pierwszy raz po przerwie nagle podniósł głos, mówię: »Co, uważasz, że już jestem zdrowa?«. A on na to: »Tak«", mówiła w wywiadzie z Angeliką Swobodą. Krystyna Kofta przyznała, że w czasie jej choroby zarówno jej mąż, jak i syn bardzo dojrzeli. Ten trudny czas umocnił ich relacje, cała trójka stała się sobie bliższa. "Wiem, że wielu mężczyzn odchodzi od chorujących kobiet. Nas łączy jednak, co się okazało, silne uczucie, na dobre i złe", przyznała. Mimo scalających jej relację z mężem doświadczeń pisarce daleko jest do idealizowania swojego małżeństwa. O Mirosławie Kofcie mówi dziś, że jest "modelem mężczyzny, który jeszcze nie wyrósł z patriarchatu, mimo że wie, że powinien i że mówi o sobie, że jest feministą". Krystyna Kofta, sesja dla magazynu Viva! 17/2021 Po wygranej walce z nowotworem Krystyna Kofta musiała zmierzyć się z udarem. Opowiedziała o nim w prasie w 2021 roku. "Udar jest zemstą za zaciskanie zębów, za milczenie, gdy powinno się krzyczeć", wyznała. Jej mąż i syn ponownie stanęli na wysokości zadania. Kiedy tylko pierwsze poważne objawy zaczęły być u pisarki widoczne, mąż wezwał pogotowie, czemu zresztą na początku bardzo się opierała. Nie wiedziała, że sprawa jest bardzo poważna i liczy się czas. Chwilę później zjawił się syn, który starał się być z mamą cały czas w kontakcie. "Bardziej niż śmierci bałam się, że będę, jak mówimy w domu, , że będę wisieć na rodzinie, wolałabym już strzelić samobója. Jednak w tym momencie byłam absolutnie skupiona na tej chwili, nie wyprzedzałam czasu. Mocno byłam tu i teraz. Moim zadaniem było PRZETRWAĆ", opowiadała w wywiadzie z Aliną Mrowińską dla VIVY. Czytaj również: Krystyna Kofta o nagłej chorobie i wszystkim tym, co w życiu jest najważniejsze [WYWIAD] Krystyna i Mirosław Kofta, Warszawa, 2003 r. Szczęśliwe małżeństwo? Krystyna Kofta niejednokrotnie uczyniła męża tematem swojej literatury, chociaż on zawsze dowiaduje się o tym po fakcie, gdy już trzyma gotową książkę z dedykacją. Pisanie jest dla niej także formą komunikacji z mężem i rozwiązywania konfliktów. Gdy sama się na niego wścieka, a on nie chce jej wysłuchać, to pisze do niego mail albo koresponduje z nim w felietonach. Podkreśla, że szczęśliwym w małżeństwie się bywa i ważne jest, aby mieć wspólną bazę. Dla niej to rozmawianie z partnerem, wspólne wystawy, koncerty, dyskutowanie o przeczytanych książkach, a także poczucie humoru. "My się bardzo dużo śmiejemy. Kiedyś pokłóciliśmy się przy gościach o to, jak pokroić ser: w kostkę czy w pałeczki… No kompletna bzdura. Podzieliłam ten kawał sera na pół. »Masz swoją część, ja mam swoją, niech każdy kroi, jak chce, a goście wybiorą, co wolą«, mówię. Spojrzeliśmy na siebie i zaczęliśmy się śmiać, nie mogliśmy przestać i wszyscy goście z nami. Przykład bezsensownej zapiekłości, bo i takie głupie bywają przyczyny kłótni". Krystynie Kofcie i jej mężowi życzymy wszystkiego, co najlepsze! Krystyna i Mirosław Kofta, 2018 r.
„Szczęśliwym w małżeństwie się bywa”, mówi Krystyna Kofta, pisarka i feministka
Krystyna Kofta opowiada o tym, czym jest prawdziwa miłość
Jest jedną z najbardziej popularnych polskich pisarek, plastyczką i działaczką społeczną. Od wielu lat współpracuje z organizacjami zajmującymi się profilaktyką raka piersi, na którego sama chorowała. Dwa lata temu po czternastu latach Krystyna Kofta zdecydowała się wznowić jedną ze swoich książek. Nie bez przyczyny. Dopisała do niej kilka ważnych rozdziałów. Rozdziałów w książce i w historii współczesnej. Tak powstała publikacja „Gdyby zamilkły kobiety. #Nigdy”. Mimo formalnego równouprawnienia my, kobiety wciąż musimy o siebie walczyć. O równą płacę, za równą pracę, o prawo do decydowania o sobie i o swoim ciele. Jeszcze nigdy głos kobiet, głos nas wszystkich nie był tak ważny. Nie dajmy go sobie odebrać. Poniższa rozmowa z Krystyną Koftą ukazała się w magazynie „Uroda Życia” 9/2019. Magdalena Żakowska: Wznowiłaś książkę sprzed kilkunastu lat. Dlaczego teraz? Krystyna Kofta: Bo jest dziś potrzebna i wciąż aktualna. Książka „Gdyby zamilkły kobiety. #Nigdy” była w pierwotnej wersji o tym, dlaczego nie jesteśmy słuchane, mimo że nasz głos jest ważny. W nowym wydaniu uzupełniłam ją o kilka nowych rozdziałów, m.in. dotyczących konwencji antyprzemocowej, Czarnego Poniedziałku i akcji #MeToo. Kobiety nie zamilkną nigdy, a czasem muszą krzyczeć. I to jest właśnie ten moment. Krystyna Kofta o #MeToo Świat kobiet bardzo się zmienił przez te kilkanaście lat od pierwszego wydania? Na pewno pod względem obyczajowym. Kobiety bez problemu się dziś rozwodzą, nie piętnuje się singielek ani kobiet, które nie chcą mieć dzieci. Zawdzięczamy to w dużej mierze temu, że należymy do Europy. W nowej wersji książki znajduje się też moje #MeToo, które zdarzyło się lata temu i dziś już chyba nie mieści się w głowie. Czy poczujesz się urażona, jeśli powiem, że jesteś literacką ekshibicjonistką? Nie, bo to po części prawda. Nie ma literatury bez obnażania się. Piszę z siebie, choć jestem skryta. Dlaczego Szprycha? Bo w dzieciństwie byłam chuda, ostra i złośliwa. Miałam także ksywę „kaczka podżegaczka”. Wtedy jeszcze „szprycha” nie kojarzyła się z „laską”. Ale miałaś powodzenie. Miałam, dopiero po podstawówce. I wtedy mogłam w chłopakach przebierać. „Chodziłam” z przystojniakami. Jednak, gdy jeden taki, idąc ze mną ulicą, przeglądał się w oknach wystawowych i powiedział, patrząc cały czas na siebie, „Widzisz, jaką jesteśmy piękną parą?” – zrozumiałam, że to nie to. Dużo miałaś takich „to nie to”, zanim poznałaś męża? Pewnie. Wszystkie dziewczyny próbowały. Z reguły kończyło się to na macaniu po ciemku. To były takie czasy, kiedy trzeba było udawać, że jest się do ślubu dziewicą. Dziś kobiety mają większą ciekawość kolejnych mężczyzn i to nie kojarzy się już z puszczalstwem. Wtedy – mąż, dzieci i koniec. Jak u Balzaca. „Kobieta trzydziestoletnia” to była matrona. Miałaś 16 lat, kiedy straciłaś dziewictwo. Wcześnie. To była nieudana, traumatyczna inicjacja. Nazwałam to „gwałtem z przyzwoleniem”. Może to wydać się dziwne, ale nie miałam pojęcia, że to tak wygląda. Coś słyszałam od koleżanek. Miałam potem przeszło trzyletnią przerwę w temacie seksu. Uciekałam od mężczyzn, gdy miało dojść „do czegoś więcej”. Paradoksalnie dzięki temu moja relacja z Mirkiem, moim mężem, miała ciekawszy przebieg. Poznaliśmy się właśnie w tym czasie. Najpierw się „tylko przyjaźniliśmy”, potem rozeszliśmy. I w końcu do siebie wróciliśmy. Wtedy już „poszliśmy na całość”. Zobacz też: Feministka, miłośniczka ekologii, walcząca o prawa mniejszości. Wszystko, co wiemy o Oldze Tokarczuk Mąż, czyli feminista Mąż jest częstym tematem twojej literatury. Pytasz go o zgodę? No coś ty! Myślisz, że bym ją dostała? Nigdy nie pokazuję tego, co napisałam. Dostaje dopiero gotową książkę z dedykacją. Mówię, że mogę płacić mu tantiemy. Jest dla mnie modelem mężczyzny, który jeszcze nie wyrósł z patriarchatu, mimo że wie, że powinien i że mówi o sobie, że jest feministą. W twoim dzienniku feministą jeszcze nie był. Kiedy urodził się nasz syn, Wawrzyn, nagle zostałam z dzieckiem w domu sama. Mąż zajmował się swoją karierą, nie pomagał mi. Pracowałam w rzadkich, wolnych chwilach, „w szczelinach czasu” – stąd tytuł mojej książki. Znalazłam w swoich dziennikach z tamtych lat taką notkę: „Pracuję tylko w szczelinach czasu, gdy obiad gotowy, pranie się suszy, mieszkanie wysprzątane, a dziecko śpi, wtedy siadam do pisania”. Pamiętam dokładnie, jak w 1971 roku zapytałam w końcu męża, czy to dziecko jest moje, czy nasze. Dziś syn jest dorosły, nie mieszka już z nami, a my staramy się być partnerami. Nawet gotujemy razem. Codziennie. W tym mamy porozumienie. I jeszcze w paru innych rzeczach. To, co najlepsze w moim małżeństwie, zaczęło się po 30 latach od ślubu. Kiedy zachorowałaś na raka piersi. W czasie mojej choroby zarówno mój mąż, jak i syn nagle dojrzeli. Staliśmy się sobie bliżsi. A wiem, że wielu mężczyzn odchodzi od chorujących kobiet. Nas łączy jednak, co się okazało, silne uczucie, na dobre i złe. Miałaś do męża pretensję, że zostawił cię w domu samą z małym dzieckiem, ale to były inne czasy. Panowało przekonanie, że przez pierwsze cztery lata życia dziecko powinno być przede wszystkim z matką. Nikt nie słyszał jeszcze o urlopie tacierzyńskim. To prawda, chociaż ja czułam te nierówności od dziecka. Byłam taką feministką naturalną. Moja mama bardzo ciężko pracowała. Zaraz po wojnie rodzice stracili fabrykę, tata był po zawale, chorował, matka zajmowała się nim, domem i jeszcze szyła, żeby zarobić na nasze życie. Bolało mnie to. Miałam sześć lat, gdy dostrzegłam niesprawiedliwość. W niedzielę na dziewiątą całą rodziną chodziliśmy do kościoła, a potem ja z tatą, bratem i siostrą na spacer, a mama wracała do domu przygotować obiad. Czułam, że to nie jest w porządku. A jednocześnie byłaś bardzo związana z ojcem. Ojciec dość schorowany, po zawałach, był cały czas w domu, wychowywał mnie. Nie był typem macho. Poświęcał mi dużo uwagi, był czuły, opiekuńczy, tak jak w tamtych czasach potrafiły być tylko matki. Większość moich rówieśników z podwórka była karana biciem. Ja nigdy. Mój tata zamiast bić, rozmawiał. Miałam czasem tego gadania powyżej uszu i wolałabym już dostać lanie. Jednak jestem wdzięczna rodzicom, dzięki nim wiedziałam, jak wychować swoje dziecko. Czytaj także: „Większość życia spędziliśmy bez seksu”. Wojciech Karolak zdradził intymne szczegóły związku z Marią Czubaszek Krystyna Kofta o seksie: „Nie ma jednej recepty” Porozmawiajmy o seksie. To częsty wątek w twoich książkach. W twoim domu rozmawiało się o „tych sprawach”? Istniała domowa edukacja seksualna? A skąd! U mnie w domu słowo seks nie padło nigdy. Nie istniała też masturbacja. Wiarę traktowało się wtedy poważnie, a Bóg cały czas na nas patrzył. Kiedyś ludzie wierzyli w Boga, ale musieli przed władzą udawać, że nie wierzą, a dziś jest odwrotnie – często nie wierzą, ale chodzą do kościoła i udają, że wierzą. Twoi rodzice godzili się seksem. To też, ale oni po prostu lubili seks. Mieliśmy małe mieszkanie. Między moim łóżeczkiem i łóżkiem rodziców stał chiński parawan, który na co dzień służył klientkom w trakcie przymiarek. Na początku był strach, nie rozumiałam, co rodzice robią. Ale po jakimś czasie zrozumiałam, że skoro po tych jękach następuje chichot i pogaduszki, to znaczy, że nic złego się nie dzieje. Ciekawe było to, że o ile w ciągu dnia matka była podporządkowana ojcu, to w nocy zamieniali się rolami. Na ile takie doświadczenie „współudziału” w seksie rodziców zdeterminowało twoje wyobrażenie o seksie w ogóle? To nie miało na mnie złego wpływu. Zorientowałam się, że to świat ich potajemnych przyjemności, straciłam zainteresowanie. Miałam bardzo mocny sen. To dar od losu. Wiele lat później wylądowałam w podobnej sytuacji jak rodzice, tyle że w małym łóżeczku obok był syn, a przez ścianę teściowa. Jak wyglądała droga od „piczki zasadniczki”, jak samą siebie w czasach liceum nazywałaś, do kobiety wyzwolonej? Taką klasyfikację przyjmowaliśmy w podstawówce i w liceum. Kiedy w 1978 roku wyszła książka Michaliny Wisłockiej, byłam już młodą mężatką. Wydawało mi się, że wszystko „w tym temacie” wiem. Mój pierwszy chłopak szalenie mi się podobał, był mężczyzną starszym ode mnie o 10 lat. To była prawdziwa namiętność. Po wszystkim – a jak już wiesz, mój pierwszy raz był wyjątkowo nieprzyjemny, wylądowałam u ginekologa – przyjechał do moich rodziców i się oświadczył. Powiedziałam: „Nigdy!”. Matka go wyprosiła i tyle. Ile razy świadkami takich oświadczyn byli twoi rodzice? Poważnych? Dwa razy. Przed mężem byłaś zaręczona z prawnikiem. Tak. Ale wcześniej poznałam faceta w Toruniu, gdzie wyjechałam na studia. To jemu zawdzięczam powrót seksu do mojego życia. Czy w seksie każdy powinien wszystkiego w życiu spróbować? Nie ma jednej recepty ani na seks, ani na miłość. Ja poprzez pisanie o seksie spróbowałam znacznie więcej, niż doświadczyłam w życiu. Czasem wymyślałam scenę, która wydawała mi się bardzo drastyczna, niemożliwa. W „Pawilonie małych drapieżców” opisałam sytuację, w której bohaterka nie może zdradzić męża. Bardzo chce, ale nic z tego nie wychodzi. Wreszcie trafia do niepełnosprawnego kaleki o dziwnych rozbuchanych potrzebach seksualnych, którego matka płaci jej za seks. Na spotkaniu autorskim ktoś zapytał, czy to moje przeżycie. Wtedy mówię, że pisarz nie musi polizać wszystkiego, by poczuć smak. W życiu byłaś mniej ciekawska niż w literaturze? Ciekawska byłam, ale nie robiłam z tego laboratorium. Goły seks, odarty z uczuć, jest przereklamowany. Przynajmniej dla mnie. Wiele się o seksie mówi, oglądamy coraz śmielsze sceny w filmach i serialach, a wokół nieszczęśliwych, niespełnionych ludzi przybywa. Zwłaszcza kobiet. Mam wrażenie, że w swoich książkach przechodzisz taką niekończącą się edukację, odkrywasz coraz to nowe pola, nowe słowa. Na przykład „ch.j” pojawił się w twoim słowniku bardzo późno. W moim rodzinnym domu nie było przekleństw ani „wyrazów”. Nigdy. W liceum plastycznym przeklinaliśmy – trochę dla szpanu. A dzisiaj zdarza mi się puścić wiązankę i wcale się tego nie wstydzę. Znam badania, z których wynika, że ci, którzy przeklinają, są nie tylko szczęśliwsi, ale dłużej żyją! Język dotyczący seksu też ewoluował. Bardzo trudno jest stworzyć słownik intymny. Bo jest intymny. Nigdy nie użyłabym w literaturze słownika intymnego, którego używam w relacji z mężem. On należy tylko do nas. Dlatego nie czuję ekshibicjonizmu w tym, co piszę. W powieści dla każdego bohatera tworzę inny język. To ważne, ale też niebywale trudne. Dlatego, że polski język dotyczący seksu jest tak ubogi? W literaturze w zasadzie nie istnieje. Trochę u Witkacego, ale też pośrednio. Dzisiejsze polskie powieści erotyczne nie nadają się do czytania. Ale bardzo cenię na przykład opowiadania Anaïs Nin. Nazywam je podniecaczami. Z jednej strony Nin pisze odważnie, a z drugiej delikatnie. Nie używa wulgarnych słów. Jest penis, wagina i opisy każdej możliwej konfiguracji seksualnej. „Małe ptaszki” i „Delta Wenus” to były pierwsze powieści erotyczne, którymi się zachwyciłam. I jeszcze Henry Miller. Anaïs Nin pisała za niego te opowiadanka, a on odpalał jej kasę. Byli z pewnością bardziej wyzwoleni niż my. Moje najbardziej erotyczne książki to romans „Ciało niczyje” i powieść „Chwała czarownicom”. Niewidomy żebrak uczy młodą dziewczynę miłości, poznając razem z nią jej ciało. Gdyby ktoś powiedział ci, że piszesz dobre podniecacze, to byłby komplement? Jasne, że tak. Bo to coś znaczy. Po to jest scena erotyczna, żeby ją poczuć. Seks w literaturze musi czytelnika brać. Tak samo jak rozpacz – wzruszać, opis zwłok z robakami wzbudzać wstręt, a scena jedzenia – pobudzać apetyt. „Prawdziwa miłość to bliskość, nie namiętność” Seks jest ważnym spoiwem małżeństwa? To się z biegiem czasu zmienia. Dla nas kiedyś był ważny, jeśli nie najważniejszy. Zdarzało się, że tak jak moi rodzice, godziliśmy się w łóżku. Ale w moim wypadku to się nie sprawdzało. Ja muszę najpierw przegadać wszystko, uspokoić się, wypłakać. Mijają lata, mija ta wczesna namiętność. Ważna staje się bliskość. Wspólna sypialnia. Pisałam o wyciągniętej ręce, która w nocy szuka głowy męża na poduszce. To jest piękne i nie tylko moje. Znam to z relacji innych kobiet. I to się nazywa miłość. Czy masz taką swoją granicę, kiedy wiesz, że o czymś nigdy nie napiszesz? Nie mam. Bo wiem, że to nie jest tak, że jak napiszę, to opublikuję. Mnóstwo rzeczy mam w szufladach niepublikowanych. Teraz piszę dzienniki, które nie ukażą się nigdy. Czasami piszę coś i niszczę. Mam dużą potrzebę prywatności, dlatego tak strasznie mnie bolało, że kiedy przeprowadziliśmy się do domu, w którym do dziś mieszkamy, mąż miał gabinet, syn miał swój pokój, a ja nic, tylko wspólną sypialnię. Walczyłam o własny kąt długo, wygrałam dopiero, kiedy postawiłam ultimatum, że wynajmę sobie jakiś kąt do pracy na mieście. Krystyny Kofty przyjaźń damsko-męska Przyjaźniłaś się z Januszem Głowackim, z Janem Komolką, z Tomaszem Łubieńskim. Głównie z mężczyznami. To prawda. Byłam dość ładną dziewczyną i z chłopakami dużo łatwiej nawiązywałam relacje. W liceum to było zwykłe koleżeństwo. Dopiero na studiach poznałam Jacha Komolkę, mojego pierwszego i największego przyjaciela. Przyjaźnię się z nim do dziś. Z Głowackim zaprzyjaźniłam się później, już w Warszawie. Przysiadł się do mnie w Czytelniku i się przedstawił. W pewnym momencie wyjął z kieszeni pocztówkę, coś na niej napisał i mi podał. To był jego numer telefonu, a na odwrocie zdjęcie małego dziecka. Oddałam mu je i powiedziałam: „Nie chcę pana z dzieckiem”. Chyba mu się to spodobało. Udało się nam zbudować i zachować przyjaźń. Gdy byłam po operacji, przyjechał do mnie do Obór, żeby mi było raźniej, bo Mirek wyjechał na konferencję. Kiedy byłam w rozpaczy, miałam depresję, pokłóciłam się z Mirkiem, to dzwoniłam do Janusza i zawsze mnie pocieszał, radził. Znał stany depresyjne, bo sam je miał. Ale zawsze bronił Mirka: „Owszem, nie powinien zrobić tego czy powiedzieć tamtego, ale cię kocha”. O Janie Komolce napisałaś w dziennikach, że zatrzymaliście się „na skraju łóżka”? To trudne, aby być ze sobą blisko i nie przekroczyć tej granicy? Różnie bywa. Wątek erotyczny często gdzieś tam krąży, coś tam iskrzy, ale da się nad tym zapanować. Zresztą uważam, że takie iskrzenie jest fajne. Przecież jesteśmy tylko ludźmi. Mój mąż też z pewnością takie iskrzenie w relacji z inną kobietą poczuł. Ale wspaniałe jest w nim to, że nigdy nie miał mi za złe moich przyjaźni. Nie oczekiwał ode mnie, że zerwę relacje z innymi mężczyznami tylko dlatego, że jestem jego żoną. Lubi moich przyjaciół. Jest z nimi też zaprzyjaźniony. Kiedy urodziłam Wawrzyna, Jachu pomagał mi w jego wychowaniu, w dużej mierze dzięki temu przetrwałam te trudne pierwsze lata. Przyjaźń bywa równoważna miłości. W którym momencie zaczyna się zdrada? Napisałam kiedyś, że grzech zaczyna się tam, gdzie się kończy przyjemność. Ale to tylko taki sobie „bon mot”. Hedonizm w czystej postaci. Hedonizm nie jest niczym złym! Z pewnością jest lepszy niż wyrachowana cnota. Jeśli między dwojgiem ludzi wybucha namiętność, to nie można tego nazwać grzechem. Moim zdaniem grzechem jest utrzymywanie relacji seksualnej, za którą nie kryją się żadne namiętności, żadne uczucia. Ale to zdrada względem siebie. A zdrada wobec partnera? Ja tego nie rozdzielam. Uważam, że kobiety, jeśli można tak powiedzieć, zdradzają z większą odpowiedzialnością niż mężczyźni. Kobieta zdradza i często ratuje w ten sposób małżeństwo. Czuje się opuszczona, samotna i chce, żeby ktoś poświęcił jej uwagę, dostrzegł ją. Mężczyzna częściej bagatelizuje swoją zdradę: „To tylko numerek!”. Jednak częściej to facet doprowadza do rozpadu małżeństwa. Te słynne żarty o zamianie starszego modelu żony na młodszy. Albo jeszcze gorzej – porzucenie w chorobie, albo gdy dziecko okazuje się niepełnosprawne. Dla mnie zdrada zaczyna się wtedy, kiedy kończy się lojalność. Byłabym wściekła, gdybym się dowiedziała, że mój mąż mówi o mnie źle w rozmowie z inną kobietą. Nie bałam się nigdy zdrady rozumianej jako pójście z kimś innym do łóżka. Ale może dlatego, że mój mąż to zdeklarowany monogamista? Chociaż, kto to może wiedzieć? Dziś są nowe możliwości. Siedzisz w domu, w sieci i wchodzisz w relację wirtualną. Zdrada to, czy nie zdrada? O tym też piszę w „Gdyby zamilkły…”. Pytam o to wszystko, bo wyglądacie na bardzo szczęśliwe małżeństwo. Wszyscy wyglądają. Mąż zabił żonę, a sąsiedzi mówią, że wyglądali na takie szczęśliwe małżeństwo. On się zawsze kłaniał… No więc szczęśliwym w małżeństwie się bywa. Gdy się wściekam, a mąż nie chce mnie wysłuchać, to piszę do niego mail. Tłumaczę, o co chodzi. Albo koresponduję z nim w felietonach. Prawie całe życie miałam głód czułości. To mnie wkurza, bo zdaję sobie sprawę, że sama też nie potrafię wylewnie okazywać uczuć. Czasem mijam się z mężem w korytarzu, on mnie obejmuje, a ja łapię się na tym, że odruchowo wyrywam się z objęć. To chyba wynika z wychowania. Moi rodzice bardzo się kochali, ale nie okazywali sobie czułości gestami. Tylko w uroczystych chwilach. Łamanie opłatkiem, wyjazd, powrót. Choroba. Jest coś wyjątkowego w relacji z psychologiem? Mój mąż to na szczęście psycholog społeczny. Dlaczego na szczęście? Bo nie jest terapeutą. Pracuje na wielkich grupach ludzi. Badania nad uprzedzeniami, statystyka, te rzeczy. Dużo wie, możemy porozmawiać o tym, co robimy. Podobne poglądy polityczne też się liczą, z zakutym łbem nie dałoby się żyć. Te setki przeczytanych książek, wysłuchanych koncertów, obejrzanych wystaw to nasza baza, ważna dla nas. Z terapeutą bym nie wytrzymała. Jak czasami mąż próbuje podsumować i nazwać moje zachowanie, to szlag mnie trafia. I vice versa. Co oprócz lojalności cenisz w swoim małżeństwie? Poczucie humoru. My się bardzo dużo śmiejemy. Kiedyś pokłóciliśmy się przy gościach o to, jak pokroić ser: w kostkę czy w pałeczki… No kompletna bzdura. Podzieliłam ten kawał sera na pół. „Masz swoją część, ja mam swoją, niech każdy kroi, jak chce, a goście wybiorą, co wolą”, mówię. Spojrzeliśmy na siebie i zaczęliśmy się śmiać, nie mogliśmy przestać i wszyscy goście z nami. Przykład bezsensownej zapiekłości, bo i takie głupie bywają przyczyny kłótni.
Krystyna Kofta o nagłej chorobie i wszystkim tym, co w życiu jest najważniejsze [WYWIAD]
„Słyszę, jak pani doktor mówi do męża i syna: »Udar«"
Pragnęła ciszy i spokoju. Nagłe, poważne problemy zdrowotne zmieniły wszystko. „Zapisałam sobie w dzienniku, że »udar jest zemstą za zaciskanie zębów, za milczenie, gdy powinno się krzyczeć«”. Dzięki temu doświadczeniu przypomniała sobie, co jest w życiu najważniejsze. Czego najbardziej się obawiała, gdy trafiła do szpitala? Przypominamy przejmującą, niezwykle szczerą rozmowę pisarki z Aliną Mrowińską, która ukazała się w magazynie VIVA! 9 września 2021 r. Krystyna Kofta o nagłej chorobie i wszystkim tym, co w życiu jest najważniejsze Twoja ostatnia notatka w dzienniku dzień przed udarem: „Gdzie można kupić trochę ciszy? Chcę kupić ciszę, nie musi być absolutna, może być złamana przez szum wiatru, szumiące drzewa, śpiew ptaków. Gdyby w pobliżu było morze, to wzięłabym szum fal. Niestety, słyszę tylko szum w uszach. Hałas mnie atakuje”. Mam wrażenie, że byłaś na granicy wytrzymałości psychicznej? Może nie aż tak, ale bardzo pragnęłam spokoju. Zauważyłam też zmianę w odbiorze hałasu. Jakbym dotknęła nieprzekraczalnej granicy… Zawsze miałam bardzo wyostrzone zmysły. Czasami było to cudowne, zapach kwiatów czy świeżego chleba, a czasami w duszny dzień w autobusie trudne do zniesienia. Tamtego dnia, w pamiętny dla mnie feralny poniedziałek, czułam, że jestem na skraju. Rzadko pracuję wieczorem, ale chciałam skończyć poprawianie mojej sztuki „Para roku” – o kobiecych pismach, w których występują różne znane pary. Nam z mężem też się to przytrafiło. Nawet dostaliśmy Srebrne Jabłka jednego z magazynów, razem z Marią i Lechem Kaczyńskimi, oni dostali Złote. A sztuka jest prześmiewcza – jak to wspaniale wszystko wygląda w wywiadzie. Trochę się powie, że czasem się posprzeczamy, ale już się nie powie, że dochodzi do rękoczynów, do zdrady. Bo wtedy nie dostanie się nagrody (śmiech). Siedziałam bardzo zmęczona nad sztuką, żeby trochę się rozerwać, zaczynam przeglądać FB. I nagle świat w komputerze mi zawirował. Pojawiły się ciągi liter, cyfr… Zdenerwowana naciskam klawisze, ale nic nie pomaga. Okropne doznanie. Wołam męża, był akurat w pokoju obok. Przyszedł, mówię: „Zobacz, co tu się dzieje”. A on: „A co się z tobą dzieje?”. Ja nie mogę odpowiedzieć, bełkoczę bez sensu. Wziął mnie pod rękę, doprowadził do sypialni. Położył na łóżku. Dzwoni do doktora z osiedla, którego znamy od ponad 30 lat, i do naszego syna. Słyszę, jak mówi: „Wawrzyn dzwoni po pogotowie”. Bardzo chcę powiedzieć, że się nie zgadzam, ale już nie mogę mówić. Tylko rękami daję znaki, że nie chcę pogotowia. Na szczęście nie posłuchali. Na szczęście… Jeżeli ktoś zauważy, że matka, ojciec, ktokolwiek przestaje mówić z sensem, pogotowie należy wzywać natychmiast. Czas jest tu szalenie ważny. To jest ta pierwsza złota godzina! Ani na chwilę nie straciłam przytomności. Mąż siedzi na łóżku i trzyma mnie za rękę. Widzę, że jest przerażony. Patrzę na niego, różne myśli ostateczne przelatują mi przez głowę. Pomyślałaś, że to pewnie udar? Nie. Myślę tylko, że nie chcę iść do szpitala. Bo covid, bo się boję. Bardzo szybko jest pogotowie z lekarką i dwoma ratownikami. Jednocześnie przyjeżdża syn. Leżę na łóżku w naszej małej sypialni i oni wszyscy wydają mi się olbrzymi, ich głowy sięgają sufitu. Sufit wirował? Nic mi już nie wirowało, tylko nadal nie mogłam mówić. Ratownicy w czerwonych strojach wyglądali jakoś tak filmowo, profesjonalnie. Przez cały czas mówią: „Szybko, szybko, czas, czas”. Bałaś się? W ogóle. Nie mogłaś mówić, to Cię nie przerażało, że dzieje się coś złego? Przerażało mnie to, że nie mogę wypowiedzieć tego, co chcę. Wściekam się. Myślę: O kurwa, jestem pisarką, myślę logicznie, muszę mówić. Próbuję cały czas, ale nikt mnie nie rozumie. Mówię jakieś słowa obok. Brzmią podobnie, ale nie mają sensu. Jakbym zgubiła logiczny klucz, a został brzmieniowy… Słyszę, jak pani doktor mówi do męża i syna: „Udar”. Wtedy pomyślałam: Tak, czas jechać do szpitala. Pojawił się lęk: A jak będę sparaliżowana, a jak umrę? Bardziej niż śmierci bałam się, że będę, jak mówimy w domu, „adziabadzia”, że będę wisieć na rodzinie, wolałabym już strzelić samobója. Jednak w tym momencie byłam absolutnie skupiona na tej chwili, nie wyprzedzałam czasu. Mocno byłam tu i teraz. Moim zadaniem było PRZETRWAĆ. Wszystko dzieje się bardzo szybko, jakbym oglądała przyspieszony obraz w filmie. Był 1 marca, chłodno. Mąż z synem ubierają mnie w kurtkę. Rozglądam się za torebką. No bo jak to, kobieta bez torebki? Syn mi ją podaje, ratownik nie pozwala zabrać, mówi: „Dowód, komórka, ładowarka”. Wawrzyn wkłada mi dowód i ładowarkę do kieszeni. Już leżę na noszach. Mąż, syn stoją przy mnie. Poczułam się taka zaopiekowana. Na ulicy widzę naszego pana doktora, też przyjechał. Nie chcę jechać sama, pokazuję na męża i syna, żeby wsiedli ze mną do karetki. Pani doktor, że nie ma mowy, covid, nie wpuszczą ich. Ruszamy na sygnale do Szpitala Bródnowskiego. Tam z SOR-u chciałam napisać SMS-a do syna, ale palce mnie nie słuchają. Prawa ręka spuchnięta i ciężka, nie moja, jakby ktoś mi przyszył cudzą. Cudem klikam foto, jednak nie udaje mi się wysłać. Kładą mnie na łóżku, natychmiast podłączają pod jakiś aparat i podają lek rozpuszczający skrzep. To tak zwana tromboliza. Nie udało się w pełni rozpuścić skrzepu. Słyszę, jak pani doktor woła: „Zagrożenie życia, natychmiast do Grodziska”. Co wtedy działo się w Twojej głowie? Przemknęła mi myśl o śmierci, na sekundę. Jeszcze nie chcę odejść. Myślę, że gdyby nic już nie można było zrobić, to nie przewoziliby mnie do innego szpitala. Żelazna logika zwycięża. I tego się chwyciłam. Jest już noc, jedziemy do Grodziska – rajdowo! Komórkę nadal kurczowo trzymasz? Cały czas. Trzymam ją i myślę: Muszę dać znać synowi, oni tam odchodzą od zmysłów. SMS-a nie mogę napisać. Udaje się kliknąć foto wnętrza karetki. Widać, że jestem przywiązana i moje nogi w czarnych butach. Udało mi się wysłać! Co za radość. Wawrzyn natychmiast odpisał: „Zaraz będziesz na miejscu. Tam ci pomogą”. Zobacz też: Zbigniew Zamachowski o 40-leciu pracy artystycznej. Czego dowiedział się o sobie samym? Cały czas byłaś przytomna? Tak i bardzo się starałam nie zamknąć oczu nawet na chwilę. Czułam, że nie mogę zasnąć. Może był to lęk przed śmiercią… Pilnuj się, nie śpij, jak zaśniesz, to kosa cię trafi. Tempo niesamowite. Zawieźli mnie na salę operacyjną. Wielka, bardzo wysoka przestrzeń. Przynajmniej tak mi się wtedy wydawało. Każą mi zdjąć kolczyki, jeden gdzieś wpada, macham ręką, żeby nie szukać. Mam mieć tomografię głowy. Żadnego metalu. Cały czas trzymam komórkę. Sanitariusz chce mi ją wyjąć, nie chcę wypuścić, a łapy mam silne. Zaśmiał się i mówi: „Położę ją na widoku”. W końcu oddałam. Położył na jakimś blacie, cały czas mam ją na oku. Jeden lekarz mówi, że zrobi mi dziurę w pachwinie, drugi wejdzie do mojego mózgu przez ten otwór i usunie skrzep. Pyta, czy może włączyć muzykę. Kiwam głową i przy dźwiękach jakiegoś szwedzkiego zespołu tłumaczy mi, co robi. Nie masz pojęcia, jak się cieszę, że przy mnie są ludzie – lekarze, a nie komputery. Piszę teraz dużo o sztucznej inteligencji, a pragnę ludzkiego dotyku! Doktor czyta w moim mózgu jak w książce, mówi, że już wcześniej przeszłam mikroudary. Słyszę: „O, tutaj jedna żyła jest niedrożna, ale pani mózg znalazł świetny sposób na obejście”. I w tym momencie ja mówię: „Czy to można porównać do obwodnicy?”. I rozumieją Cię? Tak. Mówię z sensem to, co chcę. Nie potrafię nawet opisać, jaką poczułam radość: „Ja mówię, ja mówię”, powtarzam. Byłam nawet w stanie żartować: „Dobrze, że nie musieliście rozłupać mi czaszki”. Wtedy przypomniałam sobie obraz, który wisi nad tobą. Ta kobieta z mózgiem na zewnątrz głowy? Tak, ten mózg to jej kapelusik. Obraz zatytułowałam „Nerwowy dzień”, namalowałam go 16 lat temu. Dotyczył kobiet, które mają nerwowe dni. Nazywam je dniami „zaciśniętych szczęk”, kiedy już nie możesz wytrzymać, zaciskasz zęby i mózg niemal ci eksploduje. Ciekawe, że kobieta z obrazu ma jeden kolczyk. Jakby wtedy Twój mózg już przeczuwał to, co się zdarzy. No nie wiem (śmiech). Zawsze miałam dużo przeczuć. Czasem jest to fajne, a czasem traumatyczne. Miałam sześć lat, kiedy nagle poczułam, że zmarła moja nauczycielka francuskiego, bo mimo biedy rodzice posyłali mnie na lekcje francuskiego. Ojciec mówi: „Ależ skąd, jest zdrowa, wczoraj u nas była”. Niedługo potem wpada jej siostra z wiadomością, że umarła. Zastanawiam się, jak to jest, gdy człowiek wraca do życia. Bardzo dotkliwe było to, że zero odwiedzin, bo covid. Kiedy pielęgniarka pogłaskała mnie po ręce, bo bardzo bolało wkłuwanie, moje żyły są sterane po operacjach, wykazała się empatią, byłam naprawdę szczęśliwa. Jak ważny jest w takiej chwili dotyk człowieka… Miałam rewelacyjną panią doktor Annę Z. Bardzo mnie podniosła na duchu. Trzeciego dnia, jak już odzyskałam siebie, mówię: „Boże, jak ja wyglądam, nawet grzebienia nie mam, ale na szczęście mam permanentny makijaż” (śmiech). A pani doktor na to: „Pani Krystyno, widziałam pani zdjęcia w pismach, ale pani bardziej mi się taka podoba”. Fajne to było. Mimo że jeszcze miałam ciężką rękę, zaczęłam pisać SMS-y. Nawet używałam polskich znaków. Przez pierwsze dwa dni napisałam chyba ze 100, do męża i syna, do przyjaciół, którzy spotykają się ze mną przy Stoliku w Czytelniku. Poprosiłam męża i syna, żeby przywieźli mi książkę Sally Rooney „Rozmowy z przyjaciółmi”. O tym, że muszę ją dokończyć, myślałam, jadąc karetką. Doktor Anna powiedziała mi, że to dobrze, że nie skupiam się na chorobie. Gdybym w szpitalu tylko leżała i patrzyła w sufit, „sufitowała” jak dzieci w sierocińcach, chybabym umarła. Czwartego dnia zadzwonił mój przyjaciel, pisarz z Poznania i słyszę: „Krycha, ty mówisz jak karabin maszynowy, nic się nie zmieniło, a straszyli mnie, że w ogóle nie mówisz. Dzięki Bogu”. Zastanawiałaś się, dlaczego to się wydarzyło? W ostatnich miesiącach wszystkiego było za dużo. Covid, sposób uprawiania polityki, te wielkie kłamstwa, izolacja. Od zawsze pracuję sama, w ciszy, tego pandemia nie zmieniła, jestem jednak przyzwyczajona do kontaktów z ludźmi. Bardzo mi ich brakuje. Nie było normalnego Stolika w Czytelniku, tylko on-line. A zwykle spotykam się regularnie w każdy wtorek od 13, od 1978 roku. Wtedy debiutowałam w Czytelniku i przy Stoliku załatwiałam sprawy zawodowe i towarzyskie. Mieliśmy niedościgły wzór: Stolik Konwickiego. Jego duch wciąż krąży pod sufitem. Nasz Stolik był wówczas „młody”. Przetrwał, choć czas nadgryzł wszystkich. Przez lata Stolik się rozrastał. Na każde spotkanie przychodzi 15–20 osób – pisarze, poetki, pisarki, kobiety biznesu, sędzia, prawnicy, prawniczki, wiek od 32 do 97. 97 to nasz Józek Hen, czekamy na niego, ale jest w grupie ryzyka. Są dwie aktorki i dziennikarki. Kilka lat temu na moich imieninach o 13 były 102 osoby. Janusz Głowacki napisał: „Rozpętałaś tornado, którego nie da się zatrzymać”. Przyszedł pod koniec. Martwimy się o siebie, pomagamy w sprawach ludzkich. W szpitalu cały czas czułam wsparcie Stolika. Ale zapytałaś, dlaczego udar się wydarzył… Zapisałam sobie w dzienniku, że „udar jest zemstą za zaciskanie zębów, za milczenie, gdy powinno się krzyczeć”. Męczyły mnie jakieś napięcia w domu. Jesteśmy pół wieku małżeństwem i nie zawsze jest słodko. Często się kłócimy. Nie mogłam znaleźć dojścia do mojego męża, żeby mu powiedzieć to, co chcę. I to się we mnie odkładało. Myślę, że męża nasze kłótnie mniej kosztowały. Dla mnie były okropne. Kiedy leżałam w szpitalu, syn wiele mu wytłumaczył. Zobacz też: Krystyna Kofta o nagłej chorobie: „Słyszę, jak pani doktor mówi do męża i syna: „Udar” Mąż zaczął lepiej Cię rozumieć? Zmienił się, jest czulszy. Okazało się, że można, a to są naczynia połączone, więc ja też się zmieniłam. Nasze kontakty jakby wróciły do tych sprzed lat. U nas spięcia są nieuniknione, uważam, że jesteśmy najbardziej niedobraną parą, która nie może żyć bez siebie. Wróciły rozmowy… Któregoś dnia powiedział: „Wiem, że powinienem częściej ustępować”. Ja na to: „Nie musisz ustępować, chodzi o to, żeby się wzajemnie słuchać”. Mąż zawsze był i jest skupiony na pracy. Kiedy wchodziłam do jego pokoju, od razu był wkurzony, że przeszkadzam. Do mnie wchodził, kiedy chciał, gdy pisałam. I nie byłam wkurzona. Mam wrażenie, że bardzo się przeraził, że mógł mnie trafić szlag. Jeżeli coś pozytywnego wyniknęło z mojego udaru, to właśnie zmiana naszych relacji. No może jeszcze to, że schudłam dwa kilo (śmiech). Jednak tej metody nie polecam. Kiedy kilkanaście lat temu chorowałaś na raka piersi, zaczęłaś znacznie bardziej o siebie dbać. To pomaga? To bardzo pomaga. Jeżeli kobieta lubi się malować, powinna to robić, w szpitalu też. Teraz trzeciego dnia myślałam, że jak wrócę do domu, codziennie będę się inaczej ubierać. Ale zwyciężyły dresy i wygoda (śmiech). Już kilka lat temu doszłam do wniosku, że mam za dużo wszystkiego. Ciuchów i butów. Pandemia i udar tylko to przypieczętowały. Postanowiłam każdego dnia czegoś się pozbywać. Oddać lub wyrzucić. Siedem worków papierzysk to efekt porządków w pandemii. Coś postanowiłaś zmienić w swoim życiu? Nie powinnam pić alkoholu, a lubiłam od czasu do czasu kieliszek wina przy kolacji albo naszej nalewki. Mężowi lekarz też zabronił, więc tylko od wielkiego dzwonu kieliszek pigwówki. Ja i tak piłam tylko dla towarzystwa. Pani doktor Anna zaleciła dietę śródziemnomorską. Mówię, że kupuję szynkę z tłuszczem u Włocha, więc to chyba też ta dieta? Pani doktor się śmiała: „No dobrze, ale bardzo rzadko!”. Muszę okiełznać swoją nadwrażliwość. Bardzo się przejmuję wszystkim, co się dzieje dookoła. Zawsze zdrowo się odżywiałam, miałam sporo ruchu, nie mamy auta, dużo chodzę. Poza tym ogród wymaga sporo pracy, sadzę, pielę, zamiast trawnika mamy łąkę. Podlewam wodą deszczową z beczki. Równie intensywnie pielęgnuję przyjaźnie i znajomości. A jednak żyłam w dużym napięciu. Teraz staram się tego unikać albo mieć pod kontrolą. Mam swoją metodę na uspokojenie – biorę nosem bardzo głęboki wdech, zatrzymuję powietrze na 7–10 sekund i wydycham ustami. Jakiś czas temu dałam sobie pozwolenie na głośne przeklinanie. Wyczytałam gdzieś ze zdumieniem, że ludzie, którzy przeklinają, żyją lepiej i dłużej. Tego dnia, kiedy wieźli mnie karetką i nie mogłam mówić, strasznie w myślach klęłam: Co za kurewskie życie, pierdolona komórka, nawet SMS-a nie mogę napisać. Ale gdy udało mi się wysłać zdjęcie, była „kochana komóreczka”. Kiedyś odkryłam, że w bardzo dużym napięciu pomaga kilkuminutowy głośny krzyk. Najlepiej w samochodzie. Ja nie prowadzę. Wiem, że w Stanach Zjednoczonych są takie specjalne betonowe miejsca, gdzie się jeździ, żeby się wykrzyczeć. Jak przeklinam, to wrzeszczę i trzaskam drzwiami. To oczyszczające. Dużo lepsze niż duszenie w sobie emocji. Bo wtedy odkładają się takie słoje niezałatwionych spraw. Po raku kobiety pisały do Ciebie, szukając rad, wsparcia. Teraz jest podobnie. Ostatnio jakiś pan w sklepie odezwał się do mnie: „Wiem, przez co pani przeszła, moja żona też”. Jest w Tobie lęk, że udar wróci? Ponad miesiąc temu napisałam duży tekst o moim udarze do „Wysokich Obcasów”. Poczułam oczyszczenie, że to już za mną, podzieliłam się z ludźmi, teraz będę spokojna. A w nocy obudziłam się ze strasznym poczuciem lęku, ciśnienie skoczyło mi do 180. Nie wiedziałam, co się dzieje, czy udar się nie powtórzy. Pomyślałam: Leżysz we własnym łóżku, obok śpi twój mąż, obudź go. Ale najpierw położyłam rękę na przeponie, zaczęłam oddychać. Po chwili zmierzyłam ciśnienie, spadło na 150. Obudziłam męża, chwyciłam go za rękę, chwilę porozmawialiśmy i zasnęłam. Spokojnie przespałam do rana. Następnego dnia pojechaliśmy do pani doktor Anny, która była moim Aniołem w Grodzisku. Zapisała mi lek na taki nagły stan lękowy i skok ciśnienia. Jeszcze nie musiałam brać, a minęło półtora miesiąca. Po raku napisałaś książkę „Lewa, wspomnienie prawej”. Będzie kolejna? Mam propozycje, ale na razie tego nie czuję. W szpitalu robiłam notatki. Taka opowieść bardziej o ludziach, których tam spotkałam, niż o mnie. Jest w niej historia 32-letniej kobiety, która chciała popełnić samobójstwo. Wyskoczyła z trzeciego piętra, spadła na gęstą kępę krzaków. Przywieźli ją na neurologię bardzo połamaną, strasznie krzyczała. Miała czwórkę małych dzieci i przemocowego męża. Jakaż rozpacz musiała być w jej głowie… Mówiłam mojej sąsiadce ze szpitalnego pokoju, że była w gorszym stanie psychicznym niż my po udarze. W chorobie, nawet ciężkiej, lepiej skupić się na innych niż na sobie. Robienie notatek pomagało Ci? Zawsze pomaga. Nie mogę być bezczynna i nie wyobrażam sobie, żebym mogła przestać pracować. Jestem szczęśliwa, że mogę pisać, co chcę i kiedy chcę. Teraz rysuję i piszę o sprawach życia, śmierci i miłości. Czyli o wszystkim tym, co najważniejsze. No bo co jest ważniejsze? Jak składam ludziom życzenia, to mówię: „Zdrowia, miłości i trochę kasy, żeby kupić resztę”.