„Dzięki rodzicom wyniosłem z domu absolutny szacunek do życia”. Grzegorz Religa we wspomnieniu o dzieciństwie i rodzicach
„Dzięki rodzicom wyniosłem z domu absolutny szacunek do życia. I przekonanie, że trzeba walczyć o to życie do końca. Bo wiadomo, że jak się poddamy, to potem już nic nie ma”, opowiada syn Zbigniewa Religi, kardiochirurg Grzegorz Religa. Przypominamy artykuł autorstwa Marzeny Rogalskiej, który ukazał się na łamach magazynu "Uroda Życia" 9/2017 r. Grzegorz Religa: wspomnienia o rodzicach Kiedy byłem mały, obojga rodziców często nie było w domu. Dużo pracowali i czasem nawet się zdarzało, że nie odbierali mnie z przedszkola. Mama pracowała naukowo – czasem przeprowadzała eksperyment i nie mogła go przerwać, więc dopóki on trwał, a czasami trwał do późnej nocy, to bywało, że nikt nie mógł po mnie przyjść. Ojciec najczęściej był przy tym eksperymencie razem z mamą. Czy oni zapominali, że jestem w przedszkolu, czy nie, tego nie wiem, ale świat się nie zawalał… (śmiech) I te panie w przedszkolu też jakoś luźniej to traktowały, chociaż musiały czekać… Czasem siedział ze mną jakiś cieć. Jakim ojcem był Zbigniew Religa? Od pewnego momentu mama pracowała już mniej w sensie czasowym, ale ojciec nadal pracował całymi dniami. A jak byłem w liceum, to on wtedy siedział już w Zabrzu. Przyjeżdżał na weekendy i można powiedzieć, żeśmy się nieco mijali, bo ja wtedy, jak każdy normalny nastolatek, wyfruwałem z domu. Bywało, że podczas tych weekendów on jakoś bardziej poczuwał się do roli ojca i do wychowywania mnie. Chyba chciał nadrabiać zaległości. Moja szkoła była koło Remontu i mocno wsiąkłem w ten klub. Wciągnął mnie też punk. Miałem dwa kolczyki w uchu – jeden założony przez kolegę siostry, a drugi przez koleżankę mamy. Uszy przekłuwali mi za pomocą zwykłej igły, więc już po pierwszym kolczyku wysłuchałem wykładu ojca, że mogę zginąć z powodu tego kolczyka, bo jeżeli dojdzie tam do zakażenia, które przejdzie na kość sutkowatą, a potem zapalenie opon… Na wywiadówki chodziła mama, a jak już było tak, że wisiała groźba, że mnie zaraz wyrzucą, to wtedy szedł tata. Wszystko cudownie załatwiał swoim wdziękiem i jakoś to szło… (śmiech) Przez jakiś czas stroiłem fochy z powodu ciągłej nieobecności ojca i próbowałem mu to wypominać. Byłem wówczas jeszcze niedojrzały, dopiero potem pojąłem, że to w ogóle nie miało znaczenia, że nie było go fizycznie. Bo on był taki, jaki ojciec powinien być: stanowił wzór do naśladowania. Nigdy nie usłyszałem: „Masz robić tak, a jak nie, to ci wleję”. Zobacz też: Zbigniew Religa i Anna Religa kochali się na zabój, ale to nie była miłość od pierwszego wejrzenia Anna Wajszczuk i Zbigniew Religa – lekarskie małżeństwo, w domu na warszawskim Powiślu, początek lat 70. Dlaczego syn Zbigniewa Religi wybrał medycynę? Kiedy byłem jeszcze w podstawówce, zaczęły się pojawiać na temat ojca pierwsze doniesienia prasowe. Jakiś tydzień chodziłem dumny jak paw. Potem przeszczep serca sprawił, że ojciec stał się naprawdę znany. Cieszyłem się, że o nim mówią, ale nie wgłębiałem się w jego pracę za bardzo. Medycynę wybrałem z automatu. Okazało się, że właściwie nie ma żadnej innej drogi. Matematyki nie umiałem w ogóle, humanistycznie niby nieźle, ale zdawałem sobie sprawę, że ani nauczycielem, ani pisarzem tym bardziej nie będę. Ojca nie zdziwiła moja decyzja, choć nigdy w życiu mnie nie namawiał na medycynę. Za pierwszym razem się nie dostałem. Zabrakło mi kilku punktów. Wtedy był jeden egzamin w całym kraju, ale na różnych uczelniach były różne limity punktów. W Warszawie się nie dostałem, ale na Śląsku mogło się udać – ojciec już wtedy był tam poważany. I w domu odbyła się dyskusja na ten temat, czy nie wykorzystać ojca, żeby przenieść moje papiery na Śląsk. Byłem równorzędnym partnerem w tej dyskusji i razem z ojcem doszliśmy do wniosku, że nie. Trudno, nie dostałem się, więc pójdę do roboty na rok, popracuję jako salowy w szpitalu i zdobędę dodatkowe punkty. Mama, mówiąc uczciwie, była za tym, żebym jednak studiował od razu, ojciec przeciw. Ja przez chwilę się wahałem, ale stwierdziłem, że zdam za drugim razem. Czytaj też: Czy łatwo mierzyć się z porównaniami do legendy? Grzegorz Religa w poruszającej rozmowie o ojcu Droga wolna Jak już byłem studentem, nie mieliśmy z sobą wcale więcej kontaktu, natomiast nasze relacje weszły na inny poziom, bo ojciec próbował pokazać mi różne rzeczy w medycynie. Przez miesiąc byłem na Śląsku w Ochojcu, ojciec pracował jeszcze w Zabrzu, a Ochojec był drugim ośrodkiem, nad którym sprawował pieczę. I tam zobaczyłem, jak zrobił wymianę zastawki mitralnej w 15 minut. (śmiech) Było widać, że to mu sprawia frajdę, że popisuje się przede mną. To było świetne! W czasie studiów szybko doszedłem do wniosku, że chirurgia i nic więcej. To jest kwestia mentalności. Wiedziałem, że nie będę ślęczeć w książkach i dzielić tabletki na pół. Wtedy ojciec był na topie, więc wymyśliłem, że pójdę na chirurgię ogólną, żeby nie być posądzanym o to, że mi wszystko załatwił. Zrobiłem staż i specjalizację, wszystko byłoby fajnie, gdyby nie to, że mnie to nie kręciło. Poddałem się i poszedłem do ojca: „Kurczę, może bym spróbował tej kardiochirurgii…”. Powiedział: „Dobrze”. Rozpocząłem pracę w Instytucie Kardiologii w Aninie. Po paru latach on tam przyszedł i pracowaliśmy razem. Było super, każdy mógł robić, co chciał, jeśli czuł się na siłach i brał za to odpowiedzialność. Ewentualne potknięcia ojciec brał na siebie. Nie tylko moje, ale całego zespołu. Opieprzał mnie najbardziej ze wszystkich. W końcu kiedyś zadałem pytanie podczas wspólnej kolacji: „Czemu ty mnie tak bez przerwy opieprzasz?”. Usłyszałem: „Bo ciebie opieprzyć mi najłatwiej”. Szczerze? Szczerze. (śmiech) Pamiętam jeszcze jedną historię z naszej wspólnej pracy. Mam taką wadę – teraz już w mniejszym stopniu – że się spóźniam, czego ojciec absolutnie nie akceptował. Kiedyś się spóźniłem, wszedłem w połowie obchodu i usłyszałem: „Panie doktorze, jeśli pan nie chce z nami pracować, to droga wolna”. Nastoletni Grzegorz Religa, zdjęcie z lat 80. On mnie wrobił Pamiętam mój pierwszy przeszczep, ja robiłem, on mi pomagał. Poszło super. To jest niesamowita operacja… Niestety, nie miałem szczęścia, żeby ojciec mnie czegoś uczył, bo on jak już u nas był, to nie miał na to czasu. Ale ten pierwszy przeszczep zrobiliśmy razem. Chociaż tyle i aż tyle! Często jest tak, że zanim dojdzie do operacji, chorzy mają wcześniej wszczepiony stymulator, bo ich stare serce jest chore i rutynowym postępowaniem jest to, że już po skończonej operacji się go usuwa. Byłem w takich emocjach, że o tym zapomniałem. Chory zjechał na salę pooperacyjną, a do mnie dotarło: „Boże, nie wyjąłem tego stymulatora!”. Poszedłem do ojca, a on na to: „Nie przejmuj się, jutro wyjmiemy”. W normalnej sytuacji by mnie opieprzył, a tu było widać, że jest szczęśliwy jako ojciec, że tak fajnie poszło – ten stymulator to już był drobiazg. Można też powiedzieć, że dzięki ojcu to ja wprowadziłem w Polsce mechaniczne wspomaganie serca. Zlecił mi to, ponieważ nikt nie chciał się tego podjąć. Ale przetrwałem to i w tej chwili mechaniczne wspomagania to jest w ogóle pikuś! (śmiech). Czytaj także: Historia miłości ze zdradami w tle. Dlaczego Ewa Wencel rozstała się ze swoim mężem? Na drodze ojca Teraz próbuję stworzyć nowy oddział kardiochirurgii w Łodzi. Wsiąkłem w to podobnie jak ojciec. U mnie pasja zaczęła się właśnie od tego mechanicznego wspomagania serca, bo coś zaczęło ode mnie zależeć. Człowiek musi za coś odpowiadać, dlatego wydaje mi się, że schemat uczenia mojego taty był idealny. Za pierwszym razem on operował, a młodszy pomagał, drugi raz odwrotnie, a trzeci raz już ten młodszy sam operował. Budując oddział, coraz częściej słyszę od ludzi, że moja droga zawodowa zaczyna przypominać drogę ojca, ale to nie jest działanie celowe. Tak się po prostu układa. Zobaczymy, co z tego wyjdzie w przyszłości. Ten oddział jest mały, zespół mały, ale będziemy się powoli rozwijać. Fizycznie jestem podobny do ojca, szczególnie jeśli chodzi o gesty, ruchy. I tak jak on bardzo lubię ludzi. Ale w sensie mentalnym to chyba siostra bardziej przypomina ojca niż ja. Jak on sobie coś postanowił, to tak było – i koniec. Ja jestem mniej stanowczy. Ojciec miał też fantastyczne poczucie humoru. Cóż, nie jestem aż tak lotny jak on. Mogę bawić, jeśli ktoś tę zabawę prowadzi, tak bym to określił. Natomiast on mógł być wodzirejem. To jest ta różnica. Jestem otwarty, ale nie mam takiego drygu, który on miał – potrafił porwać za sobą ludzi. To jest cecha, z którą człowiek się rodzi. Zobacz również: Bohdan Łazuka od zawsze był kobieciarzem. Z ostatnią żoną rozwiódł się i ożenił ponownie Rodzina Religów w czasie wakacyjnej podróży po Europie, 1978 r. Dwie paczki minimum Jestem nałogowym palaczem tak, jak mój ojciec. Niedawno dowiedziałem się, że jestem na granicy POChP, więc próbuję rzucić. Ojciec palił tyle, co ja paliłem do niedawna. Dużo. Dwie paczki minimum. Zacząłem w drugiej klasie liceum. Miałem tego pecha, że wychowałem się w świecie, w którym właściwie bez papierosa się nie istniało. W szkole jarali wszyscy „fajni”, a rodzice nie zrobili mi awantury, jak się dowiedzieli, że palę. W swoim pokoju – mieszkaliśmy w dużym mieszkaniu, w starej kamienicy – jako 16-latek miałem popielniczkę, paliłem tam i jak któreś z rodziców wchodziło, to kurtuazja nakazywała, żebym odłożył papierosa do popielniczki. Pamiętam, jak się dowiedziałem, że ojciec jest chory. Byłem przerażony. Kiedy widziałem jego optymizm, to, że będzie walczył i że w ogóle luzik, to przerażenie trochę malało. Po roku już było wiadomo, że są małe szanse na wyzdrowienie. Z tatą o tyle było łatwiej w jego chorobie, że mówił o niej otwarcie. W tym też był nowatorski. Aczkolwiek ja i tak uciekałem w pracę. Oczywiście wpadałem do rodziców, ale było mnie mało. Najwięcej czasu z ojcem spędzały mama i siostra. Miałem 42 lata, kiedy umarł. Ostatnia z naszych rozmów dotyczyła paru konkretnych spraw. Chodziło o dużą protekcję, gdzie wiele osób próbowało się wtrącać w leczenie pewnego mojego pacjenta. Ojciec wtedy już bardzo źle się czuł, ale był w pełni świadomy. Powiedział mi: „To jest twój chory i ty za niego odpowiadasz. Nie pozwól nikomu niczego zmieniać”. Jasnym przekazem było dla nas również to, czego tata od nas oczekiwał – że chce umrzeć w domu i jedyne, o co prosi, to, żeby go nie bolało. To jest kwintesencja. To też mnie wiele nauczyło, jeśli chodzi o moje podejście do chorych. Jestem teraz większym agnostykiem, niż byłem kilkanaście lat temu, bo wtedy jeszcze myślałem, że może coś tam jest po drugiej stronie. Teraz raczej nie mam nadziei na spotkanie po śmierci. Zdasz, super, nie zdasz, trudno Czy są momenty, w których brakuje mi ojca…? Chyba nie. Wydaje mi się, że to, co chciał, co miał przekazać, zrobił. Fajnie by było, gdyby był, bo to świetny gość, ale jeśli go nie ma, to trzeba żyć. Opowiem jeszcze jedną ważną dla mnie historię, która zresztą zmieniła nasze relacje. To był 2003 rok, zdawałem wtedy egzamin ze specjalizacji, wyniosłem się na miesiąc od żony, dzieci i wprowadziłem do rodziców, żeby mieć warunki do nauki. Ojciec w noc przed egzaminem, kiedy jeszcze coś czytałem, przyszedł do mnie i powiedział: „Zobaczymy, jak będzie jutro. Zdasz, super, nie zdasz, trudno. Pamiętaj tylko o tym, że widziałem, jak się uczysz i to zaspokaja moje ambicje”. Pewni prominentni profesorowie ze strachu przed ojcem próbowali nawet wcisnąć mu pytania dla mnie do tego egzaminu. (śmiech) Oczywiście ich pogonił i ze śmiechem mi o tym opowiedział. Wtedy też usłyszałem od niego: „Niezależnie od wszystkiego, pamiętaj, że jesteś moim synem”. Grzegorz Religa, sesja dla magazynu Viva! 20/2021 TEKST: Marzena Rogalska
Grzegorz Religa nie zawsze miał z ojcem łatwą relację. Dziś rocznica urodzin Zbigniewa Religi...
„Potrafił powiedzieć: „jesteś głupi jak but”. Ale nie obrażałem się”
W czym byli podobni, a w czym się różnili (poza tym, że ojciec kibicował Górnikowi Zabrze, a on Legii)? Czy łatwo mu mierzyć się z porównaniami do legendy? Czy tak jak ojciec chciałby zostać prezydentem? Grzegorz Religa, wybitny kardiochirurg, w trudnej i zaskakującej rozmowie z Krystyną Pytlakowską o Zbigniewie Relidze, charyzmatycznym chirurgu. Ale nie tylko. Przypominamy ten szczególny wywiad w dniu kolejnej rocznicy urodzin legendarnego lekarza. Artykuł aktualizowany: 16.12.2023 r. Wspomnienia Grzegorza Religi o ojcu View Ediplayer on the source website Krystyna Pytlakowska: Jak myśli Pan o swoim ojcu? Że był utalentowany? Że był dobrym człowiekiem? Że brakuje go Panu i że gdyby żył, może pomógłby Panu w dokończeniu budowy oddziału? Grzegorz Religa: Nie myślę w ten sposób, bo go nie ma, i tyle. Nie mam takich „powrotowych myśli”. A że dokonał czegoś pionierskiego, że był wybitnym człowiekiem? Kiedy dorastałem, nie myślałem tak o nim. Zdawałem sobie sprawę z tego, że był rozpoznawalny, bo czegoś w Polsce dokonał. Na szczęście nie było wtedy plotkarskich portali. Ojciec nie pozował na ściankach. Ja zresztą też nie pozuję. Myślę głównie o pracy, a nie o tym, kim byli rodzice. I są, bo mama przecież żyje. Ale podziwiałem ojca, i jako nastolatek, i jako dorosły człowiek, lecz nie prawiliśmy sobie komplementów. A nie żałuje Pan, że czegoś nie zdążył mu powiedzieć? Nie miewam takich myśli. Właściwie rozmawialiśmy o wszystkim na bieżąco. Nie myślę więc, że coś bym mu powiedział teraz, czego nie powiedziałem mu kiedyś. Jesteście do siebie podobni. Na pewno zewnętrznie. To prawda. Kiedyś mówiło się o takich dzieciach: „Skóra zdarta z ojca”. Ale w wielu punktach bardzo się różniliśmy. Jakich? Ojciec był bardziej zdecydowany i zdeterminowany niż ja. Jestem bardziej miękki, ustępliwy. CZYTAJ TEŻ: Przez uzależnienia kilkukrotnie otarł się o śmierć. Dziś Patryk Galewski nie przypomina osoby, która kiedyś był Zbigniew Religa, 2007 Tak? Ale jest Pan podobnie wybuchowy jak Pana ojciec. Nietrudno wprawić Pana w złość, czego zresztą doświadczyłam na własnej skórze. (śmiech) To prawda, jestem popędliwy, szybko wpadam we wściekłość. Ale potem mi przechodzi. Ojciec też był wybuchowy, chyba bardziej niż ja. U niego, podobnie jak u mnie, wszystko musiało współgrać. Najbardziej złościło go, gdy ktoś coś w pracy zawalił, między innymi ja na początku, kiedy nie wyszukałem potrzebnego preparatu. Wściekł się, bo z mojej winy mogło coś nie dojść do skutku. Doskonale pamiętam, kiedy przy moim pierwszym przeszczepie z emocji zapomniałem wyjąć pacjentowi stymulator. Ze strachem przyznałem mu się do tego, ale tylko machnął ręką. „To się usunie”, powiedział. Ważne było, że przeszczep poszedł idealnie. Istotna tu była nasza relacja – popełniłem mały błąd, a on przyjął to normalnie. Czytaj także: Gdy się poznali, ona miała już córkę. Borysa Budkę i jego żonę dzieli 7 lat Grzegorz Religa w sesji dla „VIVY!”, październik 2021 Kiedy pracował Pan z ojcem? W latach 2001–2004. Do ministerstwa odszedł w 2005. Ojciec przyszedł do Instytutu w Aninie i został moim szefem. A ja tam pracowałem już od 1997 roku. To nie było więc tak, że zatrudniono mnie jakby po znajomości. Ojciec zresztą był w Aninie jeszcze w latach 80. Potem odszedł do Zabrza i wrócił na początku lat dwutysięcznych. Jakie było Pana dzieciństwo? Wydawało mi się, że jest zwyczajne. Ojciec głównie siedział w szpitalu, mama naukowiec, też pochłonięta pracą. A ja, jak wielu rówieśników, biegałem po podwórku z kluczem na szyi. I nic złego mi się nie działo. Dziecko musi uczyć się samodzielności i ja się jej od małego uczyłem. Z dzieciństwa pamiętam fajne wakacje za granicą, kiedy pojechaliśmy na miesiąc do Hiszpanii i mieszkaliśmy w namiocie, a rok później do Grecji. Rodzice zarobili trochę pieniędzy na stażu w Stanach Zjednoczonych, więc mogliśmy sobie pozwolić na taki wyjazd. Wspominam to jako świetny czas, bo mogliśmy uczyć się bliskości. Potem ojciec już cały tydzień spędzał na Śląsku, w Zabrzu, a mama pracowała do nocy. Kiedy przychodziłem ze szkoły, jej nie było, a kiedy wychodziłem rano z domu, jeszcze spała. Miał Pan więc dużo wolności. I dobrze, bo mogliśmy robić wszystko, co chcieliśmy. Chociaż istniały granice (...) Rozumiał Pan wszystkie jego decyzje? Nie zawsze. Na przykład fakt, że zajął się polityką, odchodząc od medycyny, dla mnie był trudny do pojęcia. Ja polityką się nie interesowałem i nie interesuję. A on nią żył. Nie byłem więc w rozmowach dla niego równorzędnym partnerem. Potrafił powiedzieć: „jesteś głupi jak but”. Ale nie obrażałem się o to. Natomiast jestem mu wdzięczny za to, że podtrzymywał mnie w decyzji o studiowaniu medycyny. Wpadłem na ten pomysł, kiedy kończyłem liceum i nie miałem planu na życie, a w domu nic, tylko medycyna. Nie było moim marzeniem zostać lekarzem, ale na medycynę pójść było najprościej. W sumie ta decyzja nie była najgorsza. Za pierwszym razem się nie udało. Nie dostałem się z powodu własnego lenistwa i głupoty. Jedyne, co jest w tej historii ważne – miałem legalne możliwości dostania się na inną uczelnię, nie chciałem też zdawać na medycynę w Zabrzu. Zapadła więc wspólna decyzja, że będę próbował po raz drugi w Warszawie, a teraz pójdę do roboty. Postanowiłem przy cichej aprobacie ojca spróbować ponownie zarobić na punkty, pracując jako salowy na urologii. To była dobra lekcja. Najpierw nawet nie chciałem iść na kardiochirurgię, żeby uniknąć porównywania z ojcem. Chciałem istnieć jako ja, a nie jako syn mojego ojca. Chociaż, jak już powiedziałem, pierwszy raz do operacji dopuścił mnie on, gdy został moim szefem w szpitalu w Aninie i pozwolił wykonać samodzielnie niektóre czynności. Za drugim razem już mnie przyjęto na medycynę w Warszawie, no i jestem kardiochirurgiem, podobnie jak tata. Pamięta Pan jego pierwszą transplantację serca, nieudaną zresztą? Jak to nieudaną! Operacja się udała, natomiast chory umarł z powodu powikłań po przeszczepie – wiedza medyczna na temat leczenia supresyjnego w tamtych czasach była uboga. To był 1985 rok, miałem 18 lat i nie bardzo się interesowałem sprawami dorosłych. Miałem swoje towarzystwo, swoje tematy, swoje pasje. Czytaj także: Satyryk z powołania, z zawodu nauczyciel WF-u. Tajemnice Marcina Wójcika z Ani Mru-Mru Zbigniew Religa, Grzegorz Religa, Anin, Instytut Kardiologii, czerwiec 2004 roku
Czy łatwo mierzyć się z porównaniami do legendy? Grzegorz Religa w poruszającej rozmowie o ojcu
Wybitny kardiochirurg Grzegorz Religa w trudnej i zaskakującej rozmowie o ojcu, charyzmatycznym kardiochirurgu
Czy łatwo mierzyć mu się z porównaniami do legendy? W czym byli podobni, a w czym się różnili (oprócz tego, że on kibicował Legii, a ojciec Górnikowi Zabrze)? I czy chciałby jak ojciec zostać prezydentem? Wybitny kardiochirurg Grzegorz Religa w trudnej i zaskakującej rozmowie z Krystyną Pytlakowską o ojcu, charyzmatycznym kardiochirurgu Zbigniewie Relidze. Ale nie tylko. Grzegorz Religa o ojcu, Zbigniewie Relidze Krystyna Pyltakowska: Jak myśli Pan o swoim ojcu? Że był utalentowany? Że był dobrym człowiekiem? Że brakuje go Panu i że gdyby żył, może pomógłby Panu w dokończeniu budowy oddziału? Nie myślę w ten sposób, bo go nie ma, i tyle. Nie mam takich „powrotowych myśli”. Zobacz: Grzegorz Religa o ojcu: „Miał charyzmę. Ale przede wszystkim miał szacunek dla każdego” A że dokonał czegoś pionierskiego, że był wybitnym człowiekiem? Kiedy dorastałem, nie myślałem tak o nim. Zdawałem sobie sprawę z tego, że był rozpoznawalny, bo czegoś w Polsce dokonał. Na szczęście nie było wtedy plotkarskich portali. Ojciec nie pozował na ściankach. Ja zresztą też nie pozuję. Myślę głównie o pracy, a nie o tym, kim byli rodzice. I są, bo mama przecież żyje. Ale podziwiałem ojca, i jako nastolatek, i jako dorosły człowiek, lecz nie prawiliśmy sobie komplementów. A nie żałuje Pan, że czegoś nie zdążył mu powiedzieć? Nie miewam takich myśli. Właściwie rozmawialiśmy o wszystkim na bieżąco. Nie myślę więc, że coś bym mu powiedział teraz, czego nie powiedziałem mu kiedyś. Jesteście do siebie podobni. Na pewno zewnętrznie. To prawda. Kiedyś mówiło się o takich dzieciach: „Skóra zdarta z ojca”. Ale w wielu punktach bardzo się różniliśmy. Jakich? Ojciec był bardziej zdecydowany i zdeterminowany niż ja. Jestem bardziej miękki, ustępliwy. Tak? Ale jest Pan podobnie wybuchowy jak Pana ojciec. Nietrudno wprawić Pana w złość, czego zresztą doświadczyłam na własnej skórze. (śmiech) To prawda, jestem popędliwy, szybko wpadam we wściekłość. Ale potem mi przechodzi. Ojciec też był wybuchowy, chyba bardziej niż ja. U niego, podobnie jak u mnie, wszystko musiało współgrać. Najbardziej złościło go, gdy ktoś coś w pracy zawalił, między innymi ja na początku, kiedy nie wyszukałem potrzebnego preparatu. Wściekł się, bo z mojej winy mogło coś nie dojść do skutku. Doskonale pamiętam, kiedy przy moim pierwszym przeszczepie z emocji zapomniałem wyjąć pacjentowi stymulator. Ze strachem przyznałem mu się do tego, ale tylko machnął ręką. „To się usunie”, powiedział. Ważne było, że przeszczep poszedł idealnie. Istotna tu była nasza relacja – popełniłem mały błąd, a on przyjął to normalnie. Kiedy pracował Pan z ojcem? W latach 2001–2004. Do ministerstwa odszedł w 2005. Ojciec przyszedł do Instytutu w Aninie i został moim szefem. A ja tam pracowałem już od 1997 roku. To nie było więc tak, że zatrudniono mnie jakby po znajomości. Ojciec zresztą był w Aninie jeszcze w latach 80. Potem odszedł do Zabrza i wrócił na początku lat dwutysięcznych. Jakie było Pana dzieciństwo? Wydawało mi się, że jest zwyczajne. Ojciec głównie siedział w szpitalu, mama naukowiec, też pochłonięta pracą. A ja, jak wielu rówieśników, biegałem po podwórku z kluczem na szyi. I nic złego mi się nie działo. Dziecko musi uczyć się samodzielności i ja się jej od małego uczyłem. Z dzieciństwa pamiętam fajne wakacje za granicą, kiedy pojechaliśmy na miesiąc do Hiszpanii i mieszkaliśmy w namiocie, a rok później do Grecji. Rodzice zarobili trochę pieniędzy na stażu w Stanach Zjednoczonych, więc mogliśmy sobie pozwolić na taki wyjazd. Wspominam to jako świetny czas, bo mogliśmy uczyć się bliskości. Potem ojciec już cały tydzień spędzał na Śląsku, w Zabrzu, a mama pracowała do nocy. Kiedy przychodziłem ze szkoły, jej nie było, a kiedy wychodziłem rano z domu, jeszcze spała. Miał Pan więc dużo wolności. I dobrze, bo mogliśmy robić wszystko, co chcieliśmy. Chociaż istniały granice. Ale jednak pewne granice Pan przekraczał. Kiedy zaczął Pan palić? Chyba jak miałem 15 lat. Rodzice udawali, że tego nie widzą, bo przy nich nie paliłem. Pana ojciec też palił i prawdopodobnie dlatego zachorował na raka. Dzieci palaczy też często zostają palaczami. To prawda, chociaż mój starszy syn jest wielkim wrogiem papierosów. A i młodszy zapewne takim się stanie. Na razie ma osiem lat i nie pali. Wiem, jaki to jest okropny nałóg i jak trudno się z niego wyleczyć. Kilka razy rzucałem palenie i wracałem do niego, bo to nie kwestia uzależnienia fizycznego, tylko psychicznego, takie machinalne sięganie po papierosa w różnych sytuacjach. Ale jednak od niedawna próbuję znowu rzucić palenie, mam nadzieję, że mi się uda. Natomiast jako lekarz nikogo nie upominam, nie szantażuję. Nie mówię: „Nie będę pana leczył, bo pan jest palaczem”, co zdarza się innym kolegom. Informuję pacjentów, że nie powinni palić. Może nie wróci Pan już do palenia, chociaż sama wiem, jak trudno jest wyjść z nałogu. Potrzeba do tego dużej odwagi i uporu. Nie wiem, czy jestem bardzo uparty i odważny, ale chcę żyć i zdążyć wychować syna. To między innymi jest powodem, że zacząłem bardziej dbać o zdrowie. Schudłem 25 kilogramów, ponieważ kiedy zaczęła się pandemia, otyłość była jednym z powodów, dla których ludzie nie potrafili pokonać tej choroby. Pandemia sprawiła też, że zmieniłem sposób myślenia, otworzyła mi się w głowie klapka, że nie można niczego odkładać na kiedyś, bo tego kiedyś może nie być. Teraz staram się więc wykorzystywać każdą chwilę. Ale wracając do mojej rodziny i domu, w jakim dorastałem, nie było między nami przytulanek, gaworzenia, kokieterii. Ważne było to, że się lubiliśmy, dbaliśmy o siebie wzajemnie. Szanowaliśmy się. I tak jest do tej pory. Dla mnie najważniejszy jest szacunek dla człowieka. Rodzice wiedzieli o Panu wszystko, chociaż chyba nie można wiedzieć wszystkiego nawet o własnym dziecku? Wielu rzeczy się domyślali. Nie przylatywałem do domu, żeby się zwierzać. A rodzice byli na tyle mądrzy, żeby nie wypytywać. Na przykład, że jest Pan zakochany albo że spróbował Pan marihuany? Spróbowałem, jak pewnie większość, i na tym się skończyło, bo marihuana wywołała u mnie niedobre reakcje. Kiedy zapaliłem, opanował mnie okropny lęk, niemalże halucynacje. Wydawało mi się, że ktoś mnie śledzi, że ulicą ktoś idzie za mną z nożem, który zaraz wbije mi w plecy. Taki lęk jest bardzo dobrą przeszkodą, chroniącą przed uzależnieniem. Nie zostałem więc narkomanem, tym bardziej że ze strachu nie spróbowałem narkotyków twardych – kokainy czy heroiny. Co jeszcze Pan wspomina? Jak chodziliśmy z ojcem na ryby. To ja go do tego namówiłem. A mnie dziadek. Mieliśmy działkę nad Bugiem. Spędzaliśmy tam z dziadkiem wakacje, łowiąc ryby. Kiedyś ojciec zobaczył, co robimy, i stwierdził, że może też spróbuje. I w wędkowanie wsiąkł po uszy. A ja nie bardzo. Po prostu była to jedna z wakacyjnych rozrywek. Natomiast ojcu tak się to spodobało, że kiedy tylko miał wolną chwilę, jechał na ryby. Dla mnie to fajny sposób spędzania wolnego czasu. Można wtedy pogadać samemu ze sobą. Razem też oglądaliście mecze piłkarskie. Chodziliście nawet obejrzeć je na żywo. Piłka to też ważne spoiwo. Fajnie jest oglądać mecz z kimś, kto się tym tak samo przejmuje jak ty. Różniło nas, że ja, wychowany na Powiślu, kibicowałem Legii, a ojciec związany z Zabrzem – Górnikowi. Każdy ma w sercu klub, który odnosił sukcesy. A Górnik wtedy odnosił. Mój starszy syn też był kibicem Górnika, bo chodził czasami z moim ojcem na mecze. Ale to był dla ojca czas kradziony, ponieważ albo pracował, albo coś załatwiał, a gdy przyjeżdżał do domu, musiał odpocząć. Podobnie zresztą jak ja. Tak, czytałam, że cierpi Pan na przewlekłe zmęczenie… Dlatego jestem zły, że zabiera mi pani kawałek mojego wolnego czasu na wywiad o czymś nieistotnym. Istotna jest tylko medycyna, przywracanie ludziom zdrowia, ratowanie życia. I ważna jest moja rodzina. Rezygnuję nawet z niektórych hobby, żeby więcej pobyć z Mateuszem albo starszymi dziećmi. Cierpię na poczucie ciągłego zawalania czegoś, bo mnie fizycznie nie ma. Mam więc imperatyw, żeby mieć czas dla dzieci, ile tylko się da. To niełatwe, bo oprócz kierowania oddziałem w szpitalu mam jeszcze wiele zajęć zawodowych. Ale przecież zgodził się Pan na czasochłonne udzielanie wywiadu do książki „Religa. Ojciec i syn”. Ciekawe dlaczego, skoro nie lubi Pan światła jupiterów. Zgodziłem się, bo Mira Suchodolska, dziennikarka, która robiła ze mną ten wywiad rzekę, nie dawała mi spokoju. W końcu się złamałem. Nie robił Pan tego tylko dla siebie, ale dla podtrzymania pamięci o Pana ojcu? Mnie, jak już powiedziałem, nie zależy na popularności. A ojciec nigdy nie będzie zapomniany, bo dokonał czegoś wielkiego i historia medycyny zawsze będzie go pamiętać. Raczej więc po prostu ustąpiłem znajomej dziennikarce. I dobrze. Książka jest ciekawa, wciągająca. A dla mnie ważne jest to, jak Pan ojca, Zbigniewa Religę, zapamiętał. Na ogół był uśmiechnięty i ciepły, emanował dobrą energią, przyciągał do siebie ludzi. Miał charyzmę. Ale przede wszystkim miał szacunek dla każdego, nie tylko dla obcych, ale i dla rodziny. Dla nas dom był więc takim bezpiecznym schronieniem. Miał Pan jednak trudne dorastanie. Towarzystwo punkowe, gra na perkusji, chciał Pan nawet zostać perkusistą. Był taki etap, ale ojciec powiedział, że jeśli już coś się robi, to trzeba to robić dobrze. To było wtedy, kiedy wrócił do domu, a ja dawałem po uszach, waląc w perkusję. Nigdy nie oświadczył: „Skończ z tą perkusją, masz zostać lekarzem”, powiedział: „Skończ z tym waleniem. Albo naucz się grać, albo daj sobie spokój”. Właśnie to jego zdanie miało duży wpływ na moje życie. Rozumiem, że to denerwujące, zwłaszcza gdy człowiek pragnie ciszy. Teraz i ja to rozumiem. Ojciec nawet nie lubił telewizji, podobnie jak ja teraz. Najważniejsze było dla niego czytanie. A czytał wszystko, z „Mistrzem i Małgorzatą” Bułhakowa na czele. Zawsze, gdy wyobrażam sobie ojca, widzę go, jak siedzi nad otwartą książką. W fotelu? Miał ulubiony? Fotel zapamiętałem w związku z punkowym zespołem Siekiera z Puław – innym niż wszystkie. Puściłem ojcu ich muzykę i ku mojemu zdumieniu wyraził pozytywną opinię. Myślałem, że powie: „Łomot”. A jemu się spodobało. Miał szerokie horyzonty. Słuchał muzyki z lat 60., ale i współczesnej. Chodziliśmy nawet razem z mamą do opery. Czytanie też po nim odziedziczyłem. Jego opinie były dla mnie bardzo ważne, potrafił zrazić mnie do filmu, którym się zachwycałem, i zachęcić do kina, które on uważał za wybitne. Rozumiał Pan wszystkie jego decyzje? Nie zawsze. Na przykład fakt, że zajął się polityką, odchodząc od medycyny, dla mnie był trudny do pojęcia. Ja polityką się nie interesowałem i nie interesuję. A on nią żył. Nie byłem więc w rozmowach dla niego równorzędnym partnerem. Potrafił powiedzieć: „Jesteś głupi jak but”. Ale nie obrażałem się o to. Natomiast jestem mu wdzięczny za to, że podtrzymywał mnie w decyzji o studiowaniu medycyny. Wpadłem na ten pomysł, kiedy kończyłem liceum i nie miałem planu na życie, a w domu nic, tylko medycyna. Nie było moim marzeniem zostać lekarzem, ale na medycynę pójść było najprościej. W sumie ta decyzja nie była najgorsza. Za pierwszym razem się nie udało. Nie dostałem się z powodu własnego lenistwa i głupoty. Jedyne, co jest w tej historii ważne – miałem legalne możliwości dostania się na inną uczelnię, nie chciałem też zdawać na medycynę w Zabrzu. Zapadła więc wspólna decyzja, że będę próbował po raz drugi w Warszawie, a teraz pójdę do roboty. Postanowiłem przy cichej aprobacie ojca spróbować ponownie zarobić na punkty, pracując jako salowy na urologii. To była dobra lekcja. Najpierw nawet nie chciałem iść na kardiochirurgię, żeby uniknąć porównywania z ojcem. Chciałem istnieć jako ja, a nie jako syn mojego ojca. Chociaż, jak już powiedziałem, pierwszy raz do operacji dopuścił mnie on, gdy został moim szefem w szpitalu w Aninie i pozwolił wykonać samodzielnie niektóre czynności. Za drugim razem już mnie przyjęto na medycynę w Warszawie, no i jestem kardiochirurgiem, podobnie jak tata. Pamięta Pan jego pierwszą transplantację serca, nieudaną zresztą? Jak to nieudaną! Operacja się udała, natomiast chory umarł z powodu powikłań po przeszczepie – wiedza medyczna na temat leczenia supresyjnego w tamtych czasach była uboga. To był 1985 rok, miałem 18 lat i nie bardzo się interesowałem sprawami dorosłych. Miałem swoje towarzystwo, swoje tematy, choćby ta perkusja, swoje pasje. A później Pan dokonał 50 transplantacji. Mam kolegów, którzy przeszczepiali serca o wiele częściej, ale myślę sobie, że ojciec byłby ze mnie zadowolony. A 50 czy 150 to już nie jest istotne. Oczywiście mam doświadczenia, robiłem przeszczepy, wszczepiałem komory, był taki okres, że na moim koncie miałem wszczepionych komór najwięcej w Polsce. Dla mnie istotny jest fakt, że medycyna się rozwija. Rozwija się, otwierając drogę do nowych metod leczenia. Tak naprawdę nie ma znaczenia, że ktoś coś zrobił pierwszy raz. I tak za parę lat wszyscy o tym zapomną. Ważne są zmiany, dzięki którym zaczynamy leczyć nowszymi metodami. Teraz na przykład przeszczep serca to nie jest jakieś wielkie dokonanie, tylko jedna ze skutecznych metod leczenia chorych. Jest Pan z siebie zadowolony? Nie do końca. Oczywiście jestem szczęśliwy, że mam udaną rodzinę, dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa i syna z drugiego. To tyle, jeśli chodzi o sprawy prywatne. Ale ma Pan jakieś marzenia? Głównie chciałbym dokończyć budowanie oddziału kardiochirurgicznego w szpitalu w Łodzi, gdzie pracuję. Niestety, pandemia to przerwała. Kiedy zamyka się oddział na dziewięć miesięcy w roku, to niczego się nie zbuduje. A inne marzenia, bardziej osobiste? Te marzenia spełniam, wtedy przestają one być marzeniami. Na przykład od roku jeżdżę na motocyklu – chwała mojej żonie, że mnie od tego nie odwiodła, chociaż na pewno bardzo się o mnie boi. Z jaką prędkością Pan jeździ? Dwieście kilometrów na godzinę? Nie, skądże. Nie jestem kierowcą rajdowym. Pomyślałem sobie po prostu, że fajnie byłoby nauczyć się jazdy na motorze, który daje wolność w przestrzeni. I połknąłem bakcyla. Ale nie wiem, czy kiedykolwiek dojdę do tak szybkiej jazdy, bo jednak mam dla kogo żyć, muszę przecież wychować syna. Boi się Pan śmierci? Nie boję się śmierci, tylko cierpienia i bólu przy umieraniu. Pacjenta nie powinno boleć. A sama śmierć… Jak można żyć w strachu przed czymś nieuniknionym, przecież to zatruwa życie. A i tak nic nie poradzimy. Zresztą uważam, że śmierć może być piękna, jeżeli dzieje się w otoczeniu bliskich ludzi, a nie w szpitalu. To właśnie mówił ojciec. Umierający powinni być zabierani ze szpitala do domu. On sam chorował cztery lata, począwszy od diagnozy. I na pewno czuł strach… Ale skoro każdy musi umrzeć, nawet papież, to znaczy, że nie ma sensu się przed śmiercią buntować. Pamięta Pan, co ojciec powiedział Panu na koniec? Nie przeprowadziliśmy ostatecznej pożegnalnej rozmowy. Po co? Obaj byliśmy świadomi, co się dzieje. Pamiętam jednak rozmowę – jedną z ostatnich, kiedy ojciec fizycznie był już w złej formie, ale psychicznie się trzymał. Gadaliśmy o medycynie i on powiedział zdanie ważne szczególnie dla młodych lekarzy: „To ty jako lekarz prowadzący odpowiadasz za pacjenta. Możesz słuchać różnych konsultacji, różnych mniej lub bardziej mądrych ludzi, ale decyzję musisz podjąć ty”. I ja tego się do dziś trzymam. To nie była jego rada merytoryczna, powiedział tylko: „Pamiętaj, że to twój chory, a tamci niech sobie gadają, co chcą”. Żałuje Pan, że czegoś w życiu nie zrobił? Żałuję, że nie jestem multimilionerem i nie mogę zająć się wyłącznie swoimi zainteresowaniami. A gdyby Pan był milionerem, to co? To wydałbym pieniądze na spokojny dom, gdzieś na wsi, być może nawet nie w Polsce. Nie mam wygórowanych marzeń. Dwadzieścia lat temu opowiadałbym pewnie bajki o nie wiadomo jakich samochodach, a w tej chwili mnie one kompletnie nie interesują. Po prostu chciałbym spokojnie żyć. Zobacz także: Grzegorz Religa, syn Zbigniewa Religi ujawnił prawdę o relacji z ojcem Życie w takim spokojnym domu bardzo szybko by się Panu znudziło. Jestem przekonany, że ma pani rację. Szukałbym nowych pomysłów, co zrobić z czasem. Na przykład nauczyłbym się, i pewnie się nauczę, pływać na kajtach. Ideałem byłoby, gdybym mógł pracować w moim ulubionym zawodzie, ale żeby od tej pracy nie zależało moje utrzymanie. Ten zawód sprawia mi dużą frajdę, której część odbiera fakt, że muszę się z niego utrzymać. W każdym razie nie chciałby Pan zostać prezydentem, tak jak Pana tata? W życiu! Ten pomysł ojca był kompletnie od czapy i myśl o nim bawi mnie do tej pory.
Grzegorz Religa o ojcu: „Miał charyzmę. Ale przede wszystkim miał szacunek dla każdego”
„Dla nas dom był więc takim bezpiecznym schronieniem”
Chodzili razem na ryby i oglądali mecze piłkarskie. Syn Zbigniewa Religi wspominając swoje dzieciństwo, mówi o nim: zwyczajne i pełne swobody. Wybitny kardiochirurg Grzegorz Religa w trudnej i zaskakującej rozmowie z Krystyną Pytlakowską opowiedział o relacji z ojcem, wrócił wspomnieniami do dzieciństwa i przywołał jedną z najważniejszych rad, jaką otrzymał. Wywiad ukazał się w październiku 2021 roku na łamach magazynu VIVA!. [Ostatnia publikacja na VIVA! Historie i VUŻ: 12.03.2025 r.] [Ostatnia aktualizacja tekstu na FB viva.pl 8.03.2025] Jakie było Pana dzieciństwo? Wydawało mi się, że jest zwyczajne. Ojciec głównie siedział w szpitalu, mama naukowiec, też pochłonięta pracą. A ja, jak wielu rówieśników, biegałem po podwórku z kluczem na szyi. I nic złego mi się nie działo. Dziecko musi uczyć się samodzielności i ja się jej od małego uczyłem. Z dzieciństwa pamiętam fajne wakacje za granicą, kiedy pojechaliśmy na miesiąc do Hiszpanii i mieszkaliśmy w namiocie, a rok później do Grecji. Rodzice zarobili trochę pieniędzy na stażu w Stanach Zjednoczonych, więc mogliśmy sobie pozwolić na taki wyjazd. Wspominam to jako świetny czas, bo mogliśmy uczyć się bliskości. Potem ojciec już cały tydzień spędzał na Śląsku, w Zabrzu, a mama pracowała do nocy. Kiedy przychodziłem ze szkoły, jej nie było, a kiedy wychodziłem rano z domu, jeszcze spała. Miał Pan więc dużo wolności. I dobrze, bo mogliśmy robić wszystko, co chcieliśmy. Chociaż istniały granice. Ale jednak pewne granice Pan przekraczał. Kiedy zaczął Pan palić? Chyba jak miałem 15 lat. Rodzice udawali, że tego nie widzą, bo przy nich nie paliłem. Pana ojciec też palił i prawdopodobnie dlatego zachorował na raka. Dzieci palaczy też często zostają palaczami. To prawda, chociaż mój starszy syn jest wielkim wrogiem papierosów. A i młodszy zapewne takim się stanie. Na razie ma osiem lat i nie pali. Wiem, jaki to jest okropny nałóg i jak trudno się z niego wyleczyć. Kilka razy rzucałem palenie i wracałem do niego, bo to nie kwestia uzależnienia fizycznego, tylko psychicznego, takie machinalne sięganie po papierosa w różnych sytuacjach. Ale jednak od niedawna próbuję znowu rzucić palenie, mam nadzieję, że mi się uda. Natomiast jako lekarz nikogo nie upominam, nie szantażuję. Nie mówię: „Nie będę pana leczył, bo pan jest palaczem”, co zdarza się innym kolegom. Informuję pacjentów, że nie powinni palić. Może nie wróci Pan już do palenia, chociaż sama wiem, jak trudno jest wyjść z nałogu. Potrzeba do tego dużej odwagi i uporu. Nie wiem, czy jestem bardzo uparty i odważny, ale chcę żyć i zdążyć wychować syna. To między innymi jest powodem, że zacząłem bardziej dbać o zdrowie. Schudłem 25 kilogramów, ponieważ kiedy zaczęła się pandemia, otyłość była jednym z powodów, dla których ludzie nie potrafili pokonać tej choroby. Pandemia sprawiła też, że zmieniłem sposób myślenia, otworzyła mi się w głowie klapka, że nie można niczego odkładać na kiedyś, bo tego kiedyś może nie być. Teraz staram się więc wykorzystywać każdą chwilę. Ale wracając do mojej rodziny i domu, w jakim dorastałem, nie było między nami przytulanek, gaworzenia, kokieterii. Ważne było to, że się lubiliśmy, dbaliśmy o siebie wzajemnie. Szanowaliśmy się. I tak jest do tej pory. Dla mnie najważniejszy jest szacunek dla człowieka. Rodzice wiedzieli o Panu wszystko, chociaż chyba nie można wiedzieć wszystkiego nawet o własnym dziecku? Wielu rzeczy się domyślali. Nie przylatywałem do domu, żeby się zwierzać. A rodzice byli na tyle mądrzy, żeby nie wypytywać. Na przykład, że jest Pan zakochany albo że spróbował Pan marihuany? Spróbowałem, jak pewnie większość, i na tym się skończyło, bo marihuana wywołała u mnie niedobre reakcje. Kiedy zapaliłem, opanował mnie okropny lęk, niemalże halucynacje. Wydawało mi się, że ktoś mnie śledzi, że ulicą ktoś idzie za mną z nożem, który zaraz wbije mi w plecy. Taki lęk jest bardzo dobrą przeszkodą, chroniącą przed uzależnieniem. Nie zostałem więc narkomanem, tym bardziej, że ze strachu nie spróbowałem narkotyków twardych – kokainy czy heroiny. Zobacz też: Nie wiedziała, że dorastała w niezwykłej rodzinie. Córka Zbigniewa Religi kroczy przez życie własną ścieżką Co jeszcze Pan wspomina? Jak chodziliśmy z ojcem na ryby. To ja go do tego namówiłem. A mnie dziadek. Mieliśmy działkę nad Bugiem. Spędzaliśmy tam z dziadkiem wakacje, łowiąc ryby. Kiedyś ojciec zobaczył, co robimy, i stwierdził, że może też spróbuje. I w wędkowanie wsiąkł po uszy. A ja nie bardzo. Po prostu była to jedna z wakacyjnych rozrywek. Natomiast ojcu tak się to spodobało, że kiedy tylko miał wolną chwilę, jechał na ryby. Dla mnie to fajny sposób spędzania wolnego czasu. Można wtedy pogadać samemu ze sobą. Razem też oglądaliście mecze piłkarskie. Chodziliście nawet obejrzeć je na żywo. Piłka to też ważne spoiwo. Fajnie jest oglądać mecz z kimś, kto się tym tak samo przejmuje jak ty. Różniło nas, że ja, wychowany na Powiślu, kibicowałem Legii, a ojciec związany z Zabrzem – Górnikowi. Każdy ma w sercu klub, który odnosił sukcesy. A Górnik wtedy odnosił. Mój starszy syn też był kibicem Górnika, bo chodził czasami z moim ojcem na mecze. Ale to był dla ojca czas kradziony, ponieważ albo pracował, albo coś załatwiał, a gdy przyjeżdżał do domu, musiał odpocząć. Podobnie zresztą jak ja. [...] A dla mnie ważne jest to, jak Pan ojca, Zbigniewa Religę, zapamiętał. Na ogół był uśmiechnięty i ciepły, emanował dobrą energią, przyciągał do siebie ludzi. Miał charyzmę. Ale przede wszystkim miał szacunek dla każdego, nie tylko dla obcych, ale i dla rodziny. Dla nas dom był więc takim bezpiecznym schronieniem. Miał Pan jednak trudne dorastanie. Towarzystwo punkowe, gra na perkusji, chciał Pan nawet zostać perkusistą. Był taki etap, ale ojciec powiedział, że jeśli już coś się robi, to trzeba to robić dobrze. To było wtedy, kiedy wrócił do domu, a ja dawałem po uszach, waląc w perkusję. Nigdy nie oświadczył: „Skończ z tą perkusją, masz zostać lekarzem”, powiedział: „Skończ z tym waleniem. Albo naucz się grać, albo daj sobie spokój”. Właśnie to jego zdanie miało duży wpływ na moje życie. [...] Jest Pan z siebie zadowolony? Nie do końca. Oczywiście jestem szczęśliwy, że mam udaną rodzinę, dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa i syna z drugiego. To tyle, jeśli chodzi o sprawy prywatne. Ale ma Pan jakieś marzenia? Głównie chciałbym dokończyć budowanie oddziału kardiochirurgicznego w szpitalu w Łodzi, gdzie pracuję. Niestety, pandemia to przerwała. Kiedy zamyka się oddział na dziewięć miesięcy w roku, to niczego się nie zbuduje. [...] Boi się Pan śmierci? Nie boję się śmierci, tylko cierpienia i bólu przy umieraniu. Pacjenta nie powinno boleć. A sama śmierć… Jak można żyć w strachu przed czymś nieuniknionym, przecież to zatruwa życie. A i tak nic nie poradzimy. Zresztą uważam, że śmierć może być piękna, jeżeli dzieje się w otoczeniu bliskich ludzi, a nie w szpitalu. To właśnie mówił ojciec. Umierający powinni być zabierani ze szpitala do domu. On sam chorował cztery lata, począwszy od diagnozy. I na pewno czuł strach… Ale skoro każdy musi umrzeć, nawet papież, to znaczy, że nie ma sensu się przed śmiercią buntować. Pamięta Pan, co ojciec powiedział Panu na koniec? Nie przeprowadziliśmy ostatecznej pożegnalnej rozmowy. Po co? Obaj byliśmy świadomi, co się dzieje. Pamiętam jednak rozmowę – jedną z ostatnich, kiedy ojciec fizycznie był już w złej formie, ale psychicznie się trzymał. Gadaliśmy o medycynie i on powiedział zdanie ważne szczególnie dla młodych lekarzy: „To ty jako lekarz prowadzący odpowiadasz za pacjenta. Możesz słuchać różnych konsultacji, różnych mniej lub bardziej mądrych ludzi, ale decyzję musisz podjąć ty”. I ja tego się do dziś trzymam. To nie była jego rada merytoryczna, powiedział tylko: „Pamiętaj, że to twój chory, a tamci niech sobie gadają, co chcą”. [...] W każdym razie nie chciałby Pan zostać prezydentem, tak jak Pana tata? W życiu! Ten pomysł ojca był kompletnie od czapy i myśl o nim bawi mnie do tej pory. Czytaj także: Zbigniew Religa i Anna Religa kochali się na zabój, ale to nie była miłość od pierwszego wejrzenia