Dawid Szurmiej dorastał w cieniu wyjątkowych rodziców. Przełomowa decyzja zmieniła jego życie
Syn Gołdy Tencer i Szymona Szurmieja ujawnia prawdę o relacjach rodzinnych
Aktor, reżyser, producent filmów fabularnych i reklamowych. Niedługo będzie miał polską premierę wyprodukowany przez niego głośny film „Innego końca nie będzie”. Artystyczny gen odziedziczył po słynnych i niezwykłych rodzicach: Gołdzie Tencer i Szymonie Szurmieju. Poszedł jednak własną drogą. Dawid Szurmiej w pełnej humoru rozmowie opowiada Beacie Nowickiej o swoich pasjach (a ma ich wiele), stand-upie dla mamy i swoim… dybuku. [Ostatnia publikacja na VUŻ-u i Viva Historie 14.02.2025 r., na FB Viva.pl: 15.08.2025 r.] Jest jedynym synem Gołdy Tencer. Dawid Szurmiej dorastał w cieniu wyjątkowych rodziców. Wywiad VIVA! – „Wychowałeś się” w Teatrze Żydowskim. To prawda, chociaż jak było potrzebne dziecko w przedstawieniu, każde było idealne, bylebym to nie był ja, bo jeszcze – broń Boże – złapię tego bakcyla i będę chciał pracować w teatrze, a przecież aktorstwo to nie jest poważny zawód. Dlatego wyjechałem na studia filmowe do Londynu, gdzie rodzice nie mieli nic do powiedzenia i sam mogłem zdecydować, co chcę w życiu robić. Teraz robię same „poważne” rzeczy (śmiech). Jak mnie szlag trafia z filmem, mam możliwość popracować w teatrze, jak mam przesyt teatru, wracam do filmu, choć ostatnio bardziej poświęciłem się temu drugiemu. [...] – Energię życiową, którą kipisz, dostałeś w puli genów? Myślę, że tak, ale tata był chyba bardziej zwariowany ode mnie. Nie wiem, ile w tym prawdy, ponoć jeździł czołgiem, przejechał całą Syberię, prowadził samolot, był wicemistrzem Dolnego Śląska w boksie… Kiedy się urodziłem, był już po sześćdziesiątce. Mimo to mieliśmy fenomenalne relacje, przyjacielskie. Dla taty nie było ważne, kim jesteś: prezydentem, sprzątaczką, ministrem, kierowcą, wszystkich traktował na równi. Tę postawę przejąłem po nim. Poza tym nauczył mnie pozytywnego podejścia do życia. Zasady, że jeśli czegoś nie umiem, to się nauczę. Tata grał w piłkarskiej drużynie ZWM Zryw Jawor, bo chciał być sportowcem, ja też chciałem, w związku z tym przez lata grałem w futbol amerykański. Zerwałem więzadło krzyżowe, złamałem kilka kończyn, uszkodziłem bark, miałem dwa wstrząśnienia mózgu, ale… było warto. Nie wystąpiłem na olimpiadzie, za to na Stadionie Narodowym oglądały nas tysiące widzów i było to cudowne uczucie. Tata mi pokazał, że warto spełniać drobne, zabawne, niepozorne marzenia. Niekoniecznie trzeba czerpać z życia garściami, ale warto je smakować. – Po mamie masz poczucie humoru? Nie wypuszczę cię w drogę powrotną do Krakowa bez jedzenia (śmiech)! To mam po mamie i babci, która też bardzo aktywnie uczestniczyła w moim życiu. Kocham moją mamę, zabije mnie za to, co teraz powiem, ale mam wrażenie, że jej poczucie humoru bywa bardzo głęboko ukryte. Obiecałem jej stand-up. Będzie się zaczynał tak: „Czym różni się żydowska matka od terrorysty? Z terrorystą zawsze można negocjować…” (śmiech). – Czekam niecierpliwie na ten stand-up! To „ciężar” tego dziedzictwa sprawił, że reżyserię studiowałeś w Londyńskiej Szkole Filmowej? Niełatwo dorastać w cieniu wyjątkowych rodziców. Myślę, że głównym powodem mojego wyjazdu na studia za granicę było pragnienie odnalezienia siebie. Zrozumienie, kim jestem i czego chcę od życia. Długo tego nie wiedziałem. Pamiętam, że za namową taty złożyłem papiery do szkoły filmowej w Moskwie. Trochę mówiłem po rosyjsku – w przeciwieństwie do taty, który znał ten język doskonale – ale byłem przerażony, że wyląduję w kraju, o którym niewiele wiem, i będę tam sam. Wcześniej sporo czasu spędziłem w Stanach, najlepsza przyjaciółka mojej mamy mieszkała w Nowym Jorku i poniekąd wychowałem się w kulturze anglosaskiej. Na szczęście przyszło pismo ze szkoły w Londynie, że mnie przyjęli. To były fantastyczne lata, doświadczenia, które kształtowały. Szkoła była międzynarodowa, poznałem ludzi z całego świata, wiele się nauczyłem. Uzbrojony w wiedzę wróciłem do Warszawy i… okazało się, że nikogo nie znam. W branży filmowej nie mieli pojęcia, kim jest Szymon Szurmiej, więc nie mogłem jechać na nazwisku. Odbijałem się od różnych drzwi, aż w końcu… – …udało Ci się. Z przyjaciółmi prowadzisz dom produkcyjny Studio AGART, robicie międzynarodowe projekty. Mój tata był cudownym człowiekiem, ale fatalnym biznesmenem. Założył agencję artystyczną, która nazywała się Agart, zatrudnił sześć osób na pół etatu, ale… nikt nic nie robił, trzeba było tę agencję szybko zamknąć. Gdy ją zamknęliśmy, tata powiedział: „Jak będziesz miał kiedyś własną firmę, nazwij ją Agart”. [...]
21. Festiwal Kultury Żydowskiej Warszawa Singera od 24 sierpnia do 1 września
Warszawę (i nie tylko) wypełni ponad 100 wydarzeń nawiązujących do bogactwa kultury jidysz
Wielkie koncerty i intymne rozmowy, kameralne recitale i cieszące się ogromną popularnością spektakle. Żydowska kultura, sztuka, tradycja w interpretacji polskich i międzynarodowych artystów, a wśród nich zarówno premierowe spotkania, jak i bardzo dobrze już znane festiwalowej publiczności gwiazdy z występującym w finałowym koncercie Arą Milikianem na czele. Tak zapowiada się 21. edycja Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera, która odbędzie się w dniach 24 sierpnia – 1 września, w wielu miejscach stolicy. Organizator Festiwalu – Fundacja Shalom – prezentuje przewodnik po rozpoczynającym kolejną dekadę w historii wydarzeniu. Festiwal Warszawa Singera 2024: program Festiwal Warszawa Singera jest miejscem spotkań wszystkich tych, dla których świat jidysz jest ważnym elementem polsko-żydowskiego dziedzictwa. Festiwal z jednej strony odwołuje się do szeroko rozumianej tradycji żydowskiej, wzbogacanej wpływami wszystkich miejsc, narodów i społeczności, w których na przestrzeni wieków mieszkali Żydzi, z drugiej – do kultury bardzo współczesnej, inspirowanej zarówno dawnym dorobkiem Żydów, jak i powstającej na gruncie toczącego się nieustannie żywego dialogu w sztuce, literaturze czy muzyce. Dlatego też właśnie co roku Gołda Tencer – twórczyni i dyrektor festiwalu zaprasza widzów na spotkania ze znakomitymi artystami, pisarzami, naukowcami, umożliwia wspólną dyskusję, wymianę poglądów i wiedzy. Przede wszystkim jednak stara się prezentować innowacyjne projekty z dziedziny muzyki i teatru. W tym roku sceny festiwalowe będą więc znów wypełnione zarówno dużymi, jak i kameralnymi koncertami i recitalami. Nie zabraknie też spektakli teatralnych, a także małych form teatralnych dla dorosłych i dla dzieci. Wśród stałych punktów programu znajdą się spotkania wokół literatury, muzyki i historii, pokazy filmów, wykłady, warsztaty, wystawy czy spacery miejskie. Na scenach Festiwalu zagoszczą artyści z m.in. Polski, Austrii, Niemiec, Serbii, Izraela, Stanów Zjednoczonych, Szwecji i Włoch. Teatr Żydowski, Scena Letnia (ul. Senatorska 35), Kościół Franciszkanów pw. św. Antoniego z Padwy Otwierana na czas Festiwalu Scena Letnia Teatru Żydowskiego będzie miejscem koncertów i recitali. Wśród wykonawców usłyszymy zespół Big Bike Orchestra zwany też Orkiestrą na Dużym Rowerze, na którym – gdy akurat występują poza sceną stacjonarną – przemieszcza się (już po całej Europie!) ekipa sześciu polskich muzyków. Wystąpią także Svahy, czyli rewolucyjna kobieca formacja folkowa grająca muzykę kobiet z miasta inspirowaną muzyką ludową. Na tej scenie pojawią się też inni ciekawi artyści i ich projekty. Duet Patryka Zakrockiego, austriacki klezmer band Die Hawaras, aktor i performer Yuri Vedenyapin, który oprócz występów wykłada także język jidysz na wielu prestiżowych uniwersytetach jak Harvard, Cambridge czy Columbia. Symcha Keller z zespołem zabierze nas w podróż do mistycznego ruchu Chasydów. To jeszcze nie koniec atrakcji i ciekawych brzmień. Klarnecista, saksofonista i showman w jednym, znany już publiczności festiwalowej lider grupy BUM BUM ORKeSTAR Oliwier Andruszczenko, tym razem wystąpi z zespołem Czarnina, w skład której wchodzą: Nina Kodorska, Patryk Walczak i Hipolit Woźniak. Artyści zgłębiają historię, tradycję i kulturę Romów oraz reinterpretują tradycyjne melodie romskie, rumuńskie, bałkańskie i bliskowschodnie. Także na Senatorskiej będzie można obejrzeć dwa bardzo różne, ale niezwykle poruszające projekty w wykonaniu młodych aktorek Teatru Żydowskiego. Pierwszy to koncert poetycki „Śpiew za drutami” (tak zatytułowany jest tom z poezją Henryki i Ilony Karmel) z udziałem Emmy Herdzik i Adrianny Kieś. Drugim wydarzeniem jest dotykający tematu relacji kobiet z ich ciałami i wpływie, jaki mają na nią kultura oraz relacje społeczne, koncert „Babcia Judzia mawiała…czyli o tym, że wszyscy mają serca” Adrianny Dorociak i Marty Parzychowskiej, zainspirowany twórczością Eve Ensler, której ojciec z pochodzenia był Żydem, matka – chrześcijanką. Inga Żebrowska & Najmniejsza Scena Świata wystąpią z koncertem z pogranicza piosenki aktorskiej i poezji śpiewanej. W programie Sceny Letniej znajdą się też coroczne hity festiwalu: jedna z najcieplej odbieranych imprez przygotowywanych co roku przez Dyrektorkę festiwalu, Gołdę Tencer, czyli „W kuchni mamy Soni” oraz spektakle dla dzieci przygotowywane przez Teatrzyk Lalkowy SIMCHE. W tym roku wydarzenia festiwalu odbędą się również w Kościele Franciszkanów pw. św. Antoniego z Padwy. Pierwszym z nich będzie koncert klasyczny prezentujący twórczość niemieckiego kompozytora pochodzenia żydowskiego Feliksa Mendelssohna oraz Ludwiga van Beethovena w wykonaniu Royal String Quartet. RSQ to działający od ćwierćwiecza polski kwartet smyczkowy, którego skład tworzą: Izabella Szałaj-Zimak, Elwira Przybyłowska, Paweł Czarny oraz Michał Pepol. Kolejny – koncert jazzowy, a dokładniej projekt „Gone” zagra trzech niezwykłych muzyków z Włoch: Gianluca Lusi, uważany za jednego z najlepszych włoskich saksofonistów, wirtuoz akordeonu Simone Zanchini oraz Luigi Masciari, gitarzysta, znany aranżer i kompozytor jazzowy. Teatr Wielki – Opera Narodowa (plac Teatralny 1) Koncert finałowy festiwalu odbędzie się w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej. W tym roku będzie to wyczekiwane wydarzenie, ponieważ po raz drugi organizatorom udało się zaprosić Arę Malikiana. Ten międzynarodowej sławy hiszpański skrzypek i kompozytor pochodzenia ormiańskiego, urodzony w Libanie jest laureatem wielu prestiżowych nagród i wyróżnień (był nominowany m.in. do Latin Grammy Awards). Jednak przede wszystkim artysta wyróżnia się wśród innych muzyków mistrzowskim i oryginalnym wykonywaniem zarówno utworów muzyki klasycznej, jak i autorskich, kompozycji odzwierciedlających kulturę Bliskiego Wschodu, Europy Środkowej, Argentyny i Hiszpanii. Koncertuje na całym świecie. Jest także autorem muzyki m.in. do filmów Pedro Almodovara. Każdy koncert Ary Malikiana to łamiące schematy widowisko, pełne tańca, kostiumów, barw i efektów. Plac Grzybowski W festiwalowy piątek na Placu Grzybowskim, czyli w miejscu, w którym wszystko się zaczęło, organizatorzy znów rozstawią wielki stół i zaproszą uczestników na wspólną kolację szabatową. Po zakończeniu uroczystego wieczoru Szabat Szalom na placu odbędzie się koncert plenerowy Noc Klezmerów, podczas którego wystąpi zespół KROKE. Teatr Kwadrat (ul. Marszałkowska 138) W Teatrze Kwadrat na zaprzyjaźnionej scenie Festiwalu tradycyjnie wystąpią gwiazdy. W tym roku na dużej scenie uroczysty koncert kantoralny, który oficjalnie otworzy Festiwal. Podczas koncertu wystąpi wybitny nowojorski kantor, ulubieniec festiwalowej publiczności Yaakov „Yanky” Lemmer przy akompaniamencie Menachema Bristowskiego oraz zespół Oliwiera Andruszczenki. Zagrają tu koncerty m.in. jeden z najwybitniejszych polskich pianistów Adam Makowicz oraz wielka dama polskiej sceny muzycznej Sława Przybylska, która wystąpi przy akompaniamencie wirtuoza fortepianu Janusza Tylmana. Polsko-izraelska artystka Olga Avigail Mieleszczuk oraz zespół Tango Attack zaprezentują projekt „Bramy Jerozolimy”. Artystom na scenie towarzyszyć będzie gość z Izraela, wybitny perkusista Erez Mounk. Jednym z najciekawszych koncertów tej edycji będzie występ Liraz, izraelskiej artystki o irańskich korzeniach, inspirującej się muzyką irańską sprzed rewolucji roku 1979 roku, która przyjedzie ze swoim zespołem. Na dużej scenie Teatru Kwadrat znany i doceniany przez festiwalową publiczność Jan Emil Młynarski zaprezentuje swój najnowszy projekt „Narkotyki”. Są to piosenki – poetyckie metafory miłości, ale tytuł jest też przenośnią opisującą tajemną, wciągającą moc dawnej lirycznej melodii z poetyckimtekstem. Młynarskiemu na scenie towarzyszyć będzie zespół instrumentów dętych blaszanych – Brass Federacja. W ramach teatralnej odsłony 21. edycji Festiwalu Warszawa Singera po raz pierwszy wystąpią artyści z Serbii, na czele ze znaną aktorką Mileną Radulivić. Zaprezentują sztukę patrona Festiwalu Icchoka Baszewisa Singera „Tajbełe i jej demon”. Kolektyw teatralny Teatr Śmiechu z Frankfurtu nad Odrą przedstawi natomiast częściowo lalkowy spektakl inspirowany prozą Brunona Schulza „Republika marzeń” z muzyką na żywo w tle. Przedstawienie jest wynikiem kooperacji polsko-niemieckiej, a jego reżyserem jest uznany twórca lalkowy Frank Soenhle. Międzynarodowe Duo „MOON&MELODY” to folktroniczny duet Roksany Vikaluk, ukraińsko-polskiej kompozytorki, pieśniarki i reżyserki, na stałe mieszkającej w Berlinie, oraz niemieckiego muzyka i wynalazcy Wolframa Spyry. Artyści zaprezentują na festiwalu wyjątkowy projekt – teatralizowany koncert „Arumnemen Di Welt!” ze śpiewem aszkenazyjskim, sefardyjskim, białym i klasycznym – piękną opowieść o dramacie nieuchronności losu i swoistej ironii żydowskiego humoru. Na niezapomniany wieczór muzyki i humoru zaprosi też Janusz Tencer. Polsko-żydowsko-szwedzki artysta zaprezentuje utwory, do których w większości sam napisał teksty i muzykę. Austriackie Forum Kultury (ul. Próżna 7/9) W Austriackim Forum Kultury będą odbywać się festiwalowe wykłady, wystawy, pokazy filmów. Prezentowane tu będą spotkania z cyklu Żydowski Salon Literacki pod opieką Remigiusza Grzeli. W tym roku gośćmi Salonu będą m.in. Jacek Leociak, Patrycja Dołowy, Elżbieta Ficowska, Grzegorz Gauden, Krostof Zorde czy Helena Lindskog. Tu także odbędą się spotkania z cyklu „Opowiedz mi swoją historię” prowadzone przez m.in. Jana Ordyńskiego. Podczas spotkań z cyklu Mistrzowie Czytają znów będzie można posłuchać najlepszej prozy żydowskiej w interpretacjach znanych polskich aktorów, a pasjonaci jidyszystyki z pewnością zjawią się na spotkaniach Klubu Miłośników Kultury Żydowskiej. Centrum Kultury Jidysz (ul. Andersa 15) Centrum Kultury Jidysz, podczas sesji naukowej i spotkań literackich, goście będą mogli zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami polskiej jidyszystyki. W spiżarni CKJ czekać na nich będzie natomiast Katarzyna Batarowska z mirabelką – symbolem Muranowa i wakacyjnym skojarzeniem. Wszystkich chętnych zabierze w smakowitą podróż przez śliwkowe specjały. W pracowni plastycznej – warsztaty trójwymiarowej ilustracji skupione wokół motywu róży poprowadzi Dominika Ludwig. W programie znajdą się warsztaty krawiectwa artystycznego z Moniką Piterą połączone z dyskusją na temat złożoności żydowskiej tożsamości. W wątek cyrkowy w kulturze jidysz wprowadzać będzie Barbara Szablisty, nie zabraknie także tematycznych warsztatów jidyszowych omawianych z Karoliną Szymaniak. W ramach dnia otwartego Uniwersytetu Trzeciego Wieku organizatorzy zapraszają nie tylko seniorów m.in. do wspólnego projektowania ślubnego baldachimu z Moniką Krajewską, na warsztaty tańca izraelskiego z Kingą Kalupą, warsztaty zapomnianych przedwojennych piosenek żydowskich kompozytorów i autorów tekstów prowadzone przez Roberta Lipkę. Teatr Żydowski – wydarzenia towarzyszące: Scena w Klubie Dowództwa Garnizonu Warszawa (al. Niepodległości 141a) Scena Kameralna im. Szymona Szurmieja (ul. Senatorska 35) Na scenach udostępnianych przez stałego partnera Festiwalu Teatr Żydowski, w tym roku czeka na widzów kilka bardzo ciekawych wydarzeń. Po raz kolejny będzie okazja do obejrzenia m.in. takich spektakli jak głośny „Dybuk” w reż. Mai Kleczewskiej nagrodzonej za to dzieło „Laurem Konrada”, „Circus Kafka” w reż. Michała Walczaka – „cyrkopunkowy musical o bezsenności i niebezpieczeństwach płynących z czytania” oparty na motywach książki Remigiusza Grzeli „Bagaże Franza K. Podróż, której nigdy nie było”, „,Szlagiery żydowskiego kabaretu” scenariusz i reżyseria Gołdy Tencer, zapewniającego dawkę przedwojennej żydowskiej muzyki i humoru w postaci skeczy m.in. Tuwima, Hemara i Jurandota czy kolejne, arcyzabawne, choć już współczesne dzieło Daniela Simona w tłumaczeniu Janusza Tencera „The Convertible Girl/Szabasowa Dziewczyna” w reż. Marcina Sławińskiego. Na widzów czekają też najnowsze spektakle Teatru Żydowskiego: czerwcowa premiera, czyli spektakl „Houdini. Odyseja magiczna” w reż. Michała Walczaka, określany jako „musicalowy escape room”, „Miasto bez Żydów” w reż. Karoliny Kirsz – marcowa premiera na motywach pierwszej w Europie antyfaszystowskiej powieści autorstwa Hugo Bettauera. Zostanie też wystawiony spektakl „Żydowski Pies” w reż. Ewy Galicy, na podstawie książki Ashera Kravitza, który powstał w ramach projektu BIMA – Scena Młodych i we współpracy z Akademią Teatralną im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Szczegółowy program znajduje się na stronie internetowej organizatora: POD TYM ADRESEM oraz na stronach Festiwalu na Facebooku i Instagramie. Partnerem wydarzenia jest Samorząd Województwa Mazowieckiego Dofinansowano ze środków: Miasta Stołecznego Warszawy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Muzyka” realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej Ambasady Izraela w Polsce
Gołda Tencer, dyrektorka Teatru Żydowskiego: „Robię wszystko, by ocalić pamięć. Boję się o przyszłość przeszłości”
„Ludzie młodzi nie znają historii”, dodaje
Mówi wprost: „Ludzie młodzi nie znają historii. Patrzą do przodu, nie oglądają się za siebie. Nawet jeśli wiedzą, co to był Holocaust czy Marzec ’68, rzadko kogo już to obchodzi. A ja robię wszystko, by ocalić pamięć. Boję się o przyszłość przeszłości”, podkreśla Gołda Tencer, dyrektorka Teatru Żydowskiego w rozmowie z Katarzyną Przybyszewską-Ortonowską. Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska: Często myślisz o przyszłości? Gołda Tencer: Dobre pytania. Zwykle ludzie pytają mnie o przeszłość. A że przeszłość idzie za mną przez całe życie i nie chce mnie opuścić, przywykłam do tego. Więc jak mantrę powtarzam, że „Ojczyzną Żydów jest pamięć” i że w każdej żydowskiej rodzinie jest ktoś, kto tę pamięć kultywuje. W rodzinie Tencerów wypadło na mnie, więc się poddałam. Jednak nie znaczy to, że nie myślę o przyszłości, zwłaszcza teraz, gdy pewnie więcej mam za sobą niż przed sobą. A wciąż tyle rzeczy do zrobienia… Myślisz, że będziemy pamiętać? Nie wiem. Boję się o przyszłość przeszłości. Zwłaszcza kiedy myślę o młodych ludziach. Ja tkwię w Holocauście od początku swojego życia, choć nie doświadczyłam jego potworności, a w moim domu ani w domach moich przyjaciół z dzieciństwa bardzo mało się o tym mówiło. Rodzice nie chcieli przekazać nam swojej wojennej traumy, ale podświadomie czuliśmy, że nasze domy są inne niż naszych polskich kolegów, że jest w nich jakiś smutek, jakieś niewidzialne „coś”. Holocaust zmiótł z powierzchni ziemi sześć milionów Żydów, a ja im jestem starsza, tym bardziej nie rozumiem, jak to się w ogóle mogło wydarzyć. Ale jak powiedział mój brat Janusz: „Nasi rodzice przeżyli Holocaust, my pamiętamy, a nasze dzieci będą musiały zapamiętać”. Wciąż dużo mówię o Holocauście, o Marcu ’68, którego sama doświadczyłam. Powstają filmy, spektakle, książki, na Dworcu Gdańskim wiele lat temu z mojej inicjatywy Fundacja Shalom zrobiła tablicę upamiętniającą Marzec z cytatem Henryka Grynberga „Tu więcej zostawili po sobie, niż mieli”… Ale czasem myślę, że gdyby zrobić sondę uliczną wśród młodych ludzi, co to był Marzec 1968 roku, nie wiem, czy na 100 osób wiedziałoby pięć. Ilekroć przygotowujemy ważne wydarzenia w Teatrze Żydowskim i zastanawiamy się nad repertuarem, pada hasło: „Zagrajmy »Miasteczko Bełz«”. I wtedy nasza kierownik muzyczna Teresa Wrońska macha ręką: „Tylko nie »Miasteczko…«. Przecież to wszyscy znają…”. „Kto to zna, Teresa?”, pytam ją wtedy. „Kto? My? Aktorzy teatru? Widzowie, którzy są z nami od lat?”. Jak jej nie zaśpiewamy, nikt jej znał nie będzie. Więc Ty śpiewasz… Śpiewam. I to często w jidysz, bo – skoro mamy mówić o przyszłości – marzę, by choć w jakimś stopniu ten język powrócił. Fundacja Shalom, którą założyłam 35 lat temu, organizuje zajęcia z jidysz, wykształciliśmy już kilkaset osób, nasi aktorzy w Teatrze Żydowskim też uczą się jidysz. Przecież jak odejdzie pokolenie, które znało ten język, nawet tłumaczy nie będzie. Czytaj także: Między nimi była wielka różnica wieku. Mimo to Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem 44 lata Gołda Tencer w sesji dla magazynu „VIVA!”, kwiecień 2024 roku W Twoim łódzkim domu rodzinnym mówiło się w jidysz. Mój tata Szmul Tencer nigdy nie nauczył się dobrze mówić po polsku. Bardzo zabawnie go kaleczył. Przed wojną przecież jedną trzecią ludności Polski stanowili Żydzi i oni mówili w jidysz. Po wojnie, kto przeżył, jechał do Łodzi, bo tam skupiło się żydowskie życie. Nasi rodzice mówili w jidysz, więc my siłą rzeczy też, choć specjalnie nie uczyli nas tego języka. Może ze strachu. Pamiętam z dzieciństwa, że kiedy mama z tatą chcieli przekazać sobie jakiś sekret, mówili w jidysz, licząc, że my z bratem tego nie zrozumiemy. Ale szybko rozumieliśmy i już sekretów w jidysz być nie mogło. Potem chodziliśmy do żydowskiej szkoły, gdzie jidysz był jednym z przedmiotów, a maturę zdawaliśmy w dwóch językach – w polskim i w jidysz właśnie. Isaac Bashevis Singer po wojnie powiedział, że „jidysz nie jest językiem martwym, tylko językiem zmarłych”. Bo w Polsce zniknął, jak Żydzi w komorach gazowych. Pokolenia naszych rodziców już nie ma, moje pokolenie jest ostatnim, które stanowiło łącznik między tamtym, przedwojennym światem a światem dzisiejszym. Ale po nas już nikogo nie będzie… Kilka lat temu przyjechał do Polski mój kuzyn Abram Tencer, syn jedynego ocalałego brata taty, wujka Menasze. Wraz z rodzicami w latach 60. wyjechał do Brazylii. Nie widzieliśmy się ponad 60 lat. Ale kiedy się spotkaliśmy i brakowało słów w polskim – on już prawie nie pamiętał – czy w angielskim, przechodziliśmy na jidysz. Wciąż kilka milionów ludzi, jeśli nie mówi na co dzień, to chociaż zna jidysz… …bo używa się tego języka w wielu miejscach na świecie. I dlatego też warto o niego walczyć. Nie tylko ja to robię. Nigdy wcześniej nie wydano tylu książek tłumaczonych z jidysz, co dziś. Całą klasykę żydowskiej literatury można przeczytać po polsku. Odwrotnie się już raczej nie robi, choć jeszcze z dzieciństwa pamiętam, że Szekspira czy Ibsena czytało się w jidysz. I teatry w jidysz grały te sztuki. Piękne to było… Więc wracając do przyszłości. Wierzę w przyszłość mojego języka. Muszę wierzyć. Porozmawiajmy o Twoim pokoleniu. Sama powiedziałaś, że jesteście ostatnim łącznikiem między przeszłością i przyszłością… Ale kiedy się spotykamy, nie rozmawiamy tylko o przeszłości. Dla wielu z nas, którzy nawet nie znali dobrze losów swoich zamordowanych rodzin, powrót do tamtych tematów jest niezwykle bolesny. Wiesz to dobrze, bo kiedy pisałyśmy książkę „Gołda Tencer. Jidisze mame”, wielu moich przyjaciół te znane im szczątki historii swoich przodków opowiedziało ci po raz pierwszy. Rozjechaliśmy się po świecie, każdy ułożył sobie życie i to teraźniejszość jest przede wszystkim tematem naszych rozmów. Wciąż mamy sobie coś do powiedzenia. I nie są to rzadkie kontakty. Choć dzielą nas tysiące kilometrów, uczestniczymy wzajemnie w naszych codziennościach. Z moimi przyjaciółkami, Renią, drugą Renią, Hanką czy Marią Biną rozmawiam każdego dnia. Do tego mamy grupy założone na komunikatorach i – nawet teraz słyszysz – telefon bez przerwy pika, bo ludzie dzielą się tam każdym drobiazgiem. Kiedy poznałam Twoich przyjaciół, byłam zaskoczona siłą Waszych relacji. A przecież – wracając do Marca ’68 – chciano nas rozdzielić. I nie udało się. Wręcz przeciwnie. Ta trauma nas zjednoczyła, listy szły w tę i z powrotem, kiedy już można było swobodnie przyjeżdżać i wyjeżdżać z Polski, nieustannie się spotykaliśmy. To się tamtej władzy nie udało, nawet nasze dzieci się przyjaźnią. I znów – nawiązując do przyszłości – tragiczna przeszłość zbudowała przyszłość. To, co mnie martwi, i powiedziałam to ostatnio na obchodach Marca, że nasze groby będą rozsiane po wszystkich kontynentach… Trudno jest dziś być Żydem? Szolem Alejchem, pisarz, jeden z klasyków literatury pięknej w języku jidysz, napisał taką sztukę „Trudno być Żydem”, „Szwer cu zajn a jid”. Choć lubię tę sztukę, nie chcę nawet – myśląc o swojej tożsamości czy życiu – używać słowa „trudno”. Mnie jest dobrze tak, jak jest. Urodziłam się Żydówką, wiedziałam o tym od początku i dla mnie innego wyboru nie było. Dla mnie i dla mojego pokolenia urodzonego po wojnie w Łodzi, Wrocławiu, Dzierżoniowie… Wychowaliśmy się na styku dwóch kultur: żydowskiej i polskiej i jesteśmy z tego dumni. Ale patrząc na to, co się dzieje teraz w świecie… Antysemityzm wrócił. Nie chciałabym dotykać tego tematu, bo to jest ogromny i wielowymiarowy problem… Zawsze mnie zastanawiało, dlaczego coś takiego jak antysemityzm w ogóle istnieje. Nie potrafię tego zrozumieć. Ja też tego nie rozumiem. Jako dziecko tego nie odczuwałam, potem przyszedł Marzec… Potem się uspokoiło, a teraz mam wrażenie, że antysemityzm znów narasta. Naprawdę temu narodowi się to nie należy. Dlatego nie lubię o tym mówić, tylko robię, co mogę, by ocalić żydowską kulturę. I ciągle się boję, że nie zdążę… Czytaj także: Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem niemal pół wieku. Mieli dwójkę dzieci: syna Dawida i teatr Pełny wywiad z Gołdą Tencer przeczytasz w dostępnym na rynku numerze magazynu „VIVA!” Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, Dawid Szurmiej, VIVA! maj 2013 roku
Coś więcej niż muzyka i teatr. Za nami jubileuszowy, 20. Festiwal Kultury Żydowskiej "Warszawa Singera"
To fenomenalne wydarzenie kulturowe zawdzięczamy osobie Gołdy Tencer
To nie był zwyczajny festiwal. Rok 2023 przyniósł wyjątkową 20. rocznicę Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera, która została uczczona imponującą skalą i niezmierzoną energią. Trwający ponad tydzień festiwal stał się prawdziwą ucztą dla duszy i zmysłów. Nie był to jednak jedyny jubileusz w tym roku. Gołda Tencer, ikoniczna twórczyni festiwalu i dyrektorka warszawskiego Teatru Żydowskiego, obchodziła 55-lecie swojej fascynującej kariery artystycznej. Rok 2023 zatrzymał się na chwilę, by przyjrzeć się dorobkowi i znaczeniu dwóch fenomenów kultury żydowskiej, których wspólnym mianownikiem jest niezmierzona pasja i zrozumienie dla dziedzictwa. 20. rocznica Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera W 2004 roku, kiedy Gołda Tencer z pasją i niebywałą energią oświadczyła: "Kochani, robię wielki festiwal!", czy mogła przewidzieć, że jej wizja przełoży się na jedno z najważniejszych wydarzeń w kulturalnym kalendarzu Polski? Coś, co zaczynało się jako odważny eksperyment, przemieniło się w międzynarodową platformę, gdzie kultura żydowska jest nie tylko eksplorowana, ale i świętowana w całej swojej różnorodności. Od koncertów muzyki klezmerskiej, przez awangardowy teatr, po wystawy sztuki współczesnej i retrospektywy filmowe – program festiwalu wydaje się nie mieć końca. Nie ma wątpliwości, że festiwal otworzył się w sposób wielce symboliczny. Na deskach Teatru Wielkiego – Opery Narodowej stanęły dwie niesamowite artystki – Noa z Izraela i Anna Maria Jopek. Ich muzyczna harmonia przypominała złożoną, a jednocześnie zrozumiałą tapiserię dziedzictwa żydowskiego, będącej istotą festiwalu. Nie był to jednak jedyny koncert, który zrobił wrażenie. Muzyka różnych gatunków, od jazzu po muzykę klasyczną, popłynęła z różnych zakątków Warszawy, tworząc niezapomnianą atmosferę. Festiwalowa oferta teatralna była równie bogata - "Pieśni Getta" w reżyserii Gołdy Tencer, "Jentl" w adaptacji Roberta Talarczyka, "Rehab. Wszystkie bitwy Amy Winehouse" według scenariusza i w reżyserii Karoliny Kirsz czy "Podróżnicy" Pawła Mossakowskiego w reż. Gosi Dębskiej, zrealizowany na 55. rocznicę wydarzeń Marca '68. Festiwalowe spektakle obfitowały w różnorodne i często innowacyjne spojrzenia na żydowską kulturę i historię. Festiwal Singera to więcej niż muzyka i teatr; to również oaza intelektualna. To miejsce, gdzie można poszerzyć swoją wiedzę i zrozumienie kultury żydowskiej. Austriackie Forum Kultury i Synagoga im. Małżonków Nożyków otworzyły swoje sale dla paneli dyskusyjnych, na których znaleźć można było liczne pokolenia naukowców, artystów i zwykłych ludzi pragnących zrozumieć więcej. Były tam również miejsca dla młodszych pokoleń, z warsztatami edukacyjnymi i spotkaniami z artystami. Gołda Tencer — inicjatorka i twórczyni Festiwalu Singera Wszystko to wydarzyło się dzięki osobie Gołdy Tencer, która przez 55 lat swojej kariery, nie tylko jako dyrektorka, ale i aktorka oraz reżyserka, odegrała kluczową rolę w popularyzacji kultury żydowskiej w Polsce i za granicą. Dzięki jej nieustannemu zaangażowaniu i wizji, Festiwal Singera stał się jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych roku. Gołda Tencer, VIVA! 11/2013 Gołda Tencer, z wieloletnim doświadczeniem jako dyrektorka, aktorka i reżyserka, jest bez wątpienia jednym z najważniejszych ambasadorów kultury żydowskiej w Polsce i na świecie. — Jej rolą nie jest tylko zarządzanie teatrem czy organizowanie festiwalu, ale także bycie nieustannym mentorem dla młodych artystów i liderem w społeczności — podkreśla Remigiusz Grzela, kierownik literacki warszawskiego Teatru Żydowskiego. Jej wpływ jest szeroki i daleko idący, jej pasja i energia są inspirujące. Ostatecznie, oba jubileusze tego roku, zarówno Festiwal Singera jak i 55-lecie kariery Gołdy Tencer, są czymś więcej niż tylko datami w kalendarzu. One są żywym świadectwem tego, jak istotne są dla nas korzenie i dziedzictwo, jak ważne jest to, aby celebrować różnorodność kulturową i społeczną. Są przypomnieniem, że zrozumienie i odwołanie się do własnych korzeni i tradycji są tym, co na końcu łączy nas wszystkich. Jest to rok, który zostanie w pamięci jako punkt odniesienia dla przyszłych generacji, zarówno w Polsce jak i na świecie. A to wszystko dzięki niewyczerpanej pasji i wizji jednej kobiety oraz festiwalu, który stał się jej życiowym dziełem. Czekamy z niecierpliwością na kolejne rozdziały tej niezwykłej sagi.
Między nimi była wielka różnica wieku. Mimo to Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem 44 lata
„Dla wielu ludzi nasz związek nie był normalny”
Dzieliło ich 27 lat. Łączyła miłość do teatru. I do siebie nawzajem. Gdy urodził się ich syn Dawid Gołda Tencer miała 35 lat, a Szymon Szurmiej 62. Dziś przypadałyby jego 100 urodziny. Przypominamy niezwykłą historię miłości artystów. Gołda Tencer i Szymon Szurmiej: historia miłości Gołda Tencer wspominała w książce „Gołda Tencer. Jidisze Mame” Katarzyny Przybyszewskiej–Ortonowskiej: „Kochały się w nim wszystkie dziewczyny. Jedna z aktorek w teatrze nawet się przez niego chciała otruć. Była przekonana, że ją podrywał (…) Tak, Szymon był kochliwy, a jego zachowanie wobec kobiet mogło być opacznie odbierane”. W 2008 roku legendarny artysta udzielił wywiadu Jolancie Gajdzie–Zadwornej i Maciejowi Miłoszowi (www.rp.pl, 5 września 2008). Dziennikarze zapytali go wtedy: „Już jako pięciolatek recytował pan wiersze. Teraz ma pan lat 85 i ciągle ta sztuka i teatr. Nie znudziło się panu?”. A on z właściwym dla siebie poczuciem humoru odpowiedział: „Zdecydowanie nie. Ani sztuka, ani teatr, ani kobiety”, chociaż miał u boku ukochaną trzecią żonę Gołdę Tencer”. W marcu 1970 roku byli już parą, ale długo ukrywali swój związek. „Szymon miał wtedy 46 lat, ja - dwadzieścia”. Opowiadała też, że wielu kolegów z teatru się domyślało, ale nikt nie odważył się zapytać wprost. Rodzice Gołdy Tencer też o ich związku nie dowiedzieli się od razu. „Rodzice traktowali Szymona z szacunkiem, on był dyrektorem teatru, znanym reżyserem, ja – młodą aktorką, trochę uczennicą, może ulubienicą profesora. Przecież Szymon był trzy lata starszy od mojej mamy”. Czytaj także: Krzysztof Chamiec i Laura Łącz dla tego uczucia zaryzykowali wszystko. Rozdzieliła ich śmierć... Gołda Tencer i Szymon Szurmiej Gołda Tencer i Szymon Szurmiej: droga do małżeństwa Na 21. urodziny tata zabrał Gołdę do Sopotu i urządził jej przyjęcie na Batorym. Ona nocowała z nim w pensjonacie, Szymon Szurmiej wynajął pokój na mieście. I tylko jego przyjaciel, neurochirurg profesor Tadeusz Bacia powtarzał, że to się nie może udać. Już po śmierci Szymona Szurmieja profesor miał powiedzieć: „Gołda, ja nigdy nie wierzyłem, znając Szymona, że przeżyjecie razem tyle czasu”. „Ja też nie wierzyłam. Dlatego zachowywałam tę niewygodną tajemnicę przez wiele lat, nic nie mówiąc, nikomu się nie zwierzając. Pozwoliłam, by rzeczy działy się same”, dodała Gołda Tencer. Udało się. Choć między Gołdą Tencer i Szymonem Szurmiejem było 26 lat różnicy, spędzili razem 44 lata. „Na początku nasze relacje były jasne. Dyrektor, aktorka. Nic poza tym. Ale przebywaliśmy często razem, a może nawet cały czas spędzaliśmy razem. Zespół teatralny szybko i niepostrzeżenie stał się moją rodziną (…) Uczucie zaczynało się rodzić trochę bez mojej świadomości. Ukradkowe spojrzenia, przelotne gesty, uśmiechy coraz cieplejsze. Z niecierpliwością wyczekiwałam kolejnego spotkania, próby, wieczornego wyjścia”. Czytaj także: Rozstali się przez zazdrość. Historia miłości Andrzeja Kopiczyńskiego i Marii Chwalibóg Gołda Tencer i Szymon Szurmiej: syn W książce aktorka zwierzała się: „Wiedziałam, że ma we Wrocławiu żonę i córkę. O pierwszej żonie i dzieciach, starszych zresztą ode mnie, dowiedziałam się po jakimś czasie. Kiedy już był ze mną korespondował ze swoimi dawnymi miłościami. Te listy mam do dziś”. Opowiedziała też, że Szymon Szurmiej pragnął mieć z nią dzieci. Najlepiej drużynę piłkarską, jak żartował. „Zawsze chciałam mieć dzieci, a kiedy związałam się z Szymonem, on ciągle powtarzał, że chciałby mieć nawet całą drużynę piłkarską. Tymczasem czas mijał, a my w wirze zajęć, wyjazdów teatralnych, nowych spektakli, projektów, spotkań zapomnieliśmy o najważniejszym. Kiedy robi się tak zwaną karierę, wszyscy wokół powtarzają, że na dzieci zawsze przyjdzie pora. Czy na pewno? Choć wróż tarocista przepowiedział jej, że nie będzie mieć dzieci. Na szczęście się nie sprawdziło. Jest Dawid. Dwa tygodnie później była w ciąży. I dodała: „A najbardziej oszalał Szymon. Miał wtedy sześćdziesiąt dwa lata, troje dzieci, z czego dwoje starszych ode mnie, i wnuki. Szymon zawsze był młody i żywotny, ale pojawienie się Dawida dodało mu energii. Bawił się z synkiem, nosił na barana, kładł się na podłogę, udawał Gargamela, bo w telewizji akurat leciały Smerfy. Do tej pory w naszym życiu na pierwszym miejscu był teatr, teraz na prowadzenie zdecydowanie wysunął się syn”. Gołda Tencer zawsze mówiła, że życie z jej mężem wcale nie było usłane różami. Kłócili się jak szaleni i o wszystko. On nie był jej dłużny. W programie „Taka miłość się nie zdarza” mówił: „Nie mam dobrego dnia, jeśli nie dochodzi w nim do jakiegoś starcia z moją małżonką. Ale to nic nie znaczy. Nasze starcia są emocjonalne, ale one nie hamują, przeciwnie, pchają naprzód. W naszym związku nie ma nudy, nie ma nienawiści, nie ma obojętności. Może nasze małżeństwo nie jest doskonałe, ale jest mocne. Chodzi o to, by ludzie dobierali się nie ze względu na podobieństwo charakterów, ale na podobieństwo życiowych zamierzeń”. Czytaj także: Alicja Jachiewicz tkwiła po uszy w nieudanym związku, gdy poznała miłość swojego życia — aktora Stefana Szmidta Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, Opłatek Filmowców, Va Banque, 18.12.2000 rok Gołda Tencer i Szymon Szurmiej: wspólna praca Mówi się, że prawdziwy mężczyzna powinien spłodzić syna, zbudować dom i posadzić drzewo. Szymon Szurmiej i Gołda Tencer stworzyli wspaniały dom w Komorowie pod Warszawą. Tam uciekli z hałaśliwej Koszykowej, gdzie drzwi ich mieszkania prawie się nie zamykały. Wciąż i wciąż ktoś ich odwiedzał. W Komorowie jednak wcale nie było inaczej. „Drzwi się nie zamykały, czajnik gwizdał, nie nadążaliśmy z parzeniem kawy i herbaty. Mama gotowała więcej i więcej, by dla wszystkich starczyło, na stole pojawiały się dodatkowe talerze, a w pokojach gościnnych wciąż wymieniało się pościel dla kolejnych gości (…) Naprawdę trudno zliczyć, ilu ludzi przewinęło się przez nasz dom. Nieustannie ktoś u nas nocował” opowiadała Katarzynie Przybyszewskiej–Ortonowskiej. Ale wielką częścią ich życia był Teatr Żydowski. „Krótko po tym, jak wprowadziliśmy się na Grzybowską, razem z Szymonem posadziliśmy przed teatrem kasztanowiec. Doglądaliśmy jak rósł. A rósł szybko, jak nasz teatr. Pojawiały się nowe gałązki, nowe listki. Czasem przytulałam się do drzewa i wyraźnie słyszałam, że szumi w jidysz. Dodawało mi to sił. Wszystko zaczynało się układać. Przyszłość miała realny kształt”. Gdy w 2005 roku Gołda Tencer miała swój benefis, Krzysztof Jasiński zapytał Szymona Szurmieja, za co ją kocha. A on odpowiedział anegdotą, która sprawiła, że cały teatr wybuchł gromkim śmiechem. „Gołda jest spod znaku Lwa. Lwica. Oglądaliście na pewno filmy przyrodnicze i widzieliście, jak biedna sarenka ucieka, a ta lwica leci, leci i gdy wreszcie dorwie, złapie tymi pazurami… Koniec pieśni. Ale Gołda natknęła się na mnie, czyli na Bliźniaka. I nie wiadomo, którego złapała. W ciągu tych trzydziestu pięciu lat, gdy jesteśmy razem, zawsze jeden Bliźniak próbuje się wymknąć z tych pazurków. Ale cały czas jest w naszej relacji jakaś sprzeczność. I ta sprzeczność jest tak dobra, że człowiek nie chce się wcale od niej odczepić. I tak się właśnie kocha Gołdę”. Czytaj także: JStracił wnuczka, kobiety zostawiły go z niczym. Trudne życie Marka Siudyma Szymon Szurmiej, Dawid Szurmiej, Konferencja Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach. Warszawa, 17.06.2009 rok Gołda Tencer z synem Dawidem Szurmiejem "Nasze życie nigdy nie było nudne" „Dla wielu ludzi nasz związek nie był normalny. Bo i nie oszukujmy się, nie był”, z rozbrajającą szczerością Gołda Tencer pisze w swojej biografii. I choć większość osób, które ich znały, nie dawały im szans, oni jakby wbrew przewidywaniom byli razem do śmierci Szymona Szurmieja: „Wytrzymaliśmy razem czterdzieści cztery lata i nie żałuję ani jednej minuty. Nasze życie nigdy nie było nudne, ale zawsze siedzieliśmy na małym wulkanie. Kochaliśmy się i zabijaliśmy. Emocjonalny rollecoaster”, opowiadała. „Rodzina to moje wielkie bogactwo. Są obok mnie w wigilię (obchodzimy zarówno święta chrześcijańskie, jak i żydowskie), zasiada nawet 30 osób. Starsze dzieci Jan i Lena - oboje reżyserzy, od lat działają osobno. Na własny rachunek pracuje też wnuczka aktorka i wnuk, który jest szefem produkcji. Obok mam za to żonę aktorkę i reżyserkę, a ostatnich dniach także najmłodszego syna. Dawid, absolwent szkoły filmowej w Londynie, robi mi benefis. Ja na to gwiżdżę, ale on wymyśla różne fajne rzeczy”, mówił Szymon Szurmiej w rp.pl. W tym samym wywiadzie powiedział też: „Chciałbym mieć wystrzałową śmierć. Na stulecie moich urodzin zginąć od kuli zazdrosnego męża, któremu poderwałem żonę” żartował w swoim stylu. Czytaj także: Jerzy Janeczek rolą Witii z filmu Sami Swoi podbił serca widzów. Jak wyglądało jego życie? Szymon Szurmiej i Gołda Tencer: pożegnanie W „Gołda Tencer. Jidisze Mame” Gołda wspominała: „Żyliśmy w biegu. Nasze życie było ciekawe, emocjonalne, szalone, pełne ludzi i zdarzeń. Dlaczego mi się wydawało, że to będzie trwać wiecznie? Szymon nigdy nie chorował”. Jednak zaczął tracić wzrok. A potem spadł ze sceny. I już na nią nie wrócił. Gasł powoli. „Myślę, że wtedy, w dziewięćdziesiątej wiośnie, po raz pierwszy poczuł się stary. I stracił chęć do życia”. Zmarł 16 lipca 2014 roku w wieku 91 lat. W książce „Gołda Tencer. Jidisze Mame” Gołda mówiła: „Szymon Szurmiej był kolorowym ptakiem i życie z nim też było kolorowe. Ale „kolorowe” wcale nie oznacza „łatwe”. Jednak po Jego śmierci, w programie „Porozmawiajmy”, rok po śmierci męża Gołda Tencer mówiła: „Szymon nauczył mnie, jak trzeba się śmiać, jak płakać. Pokazał nam, co to jest teatr, co to jest kultura żydowska. Brakuje go”. Choć wiele razy przyznawała, że ponieważ oboje mieli bardzo silne charaktery, wiele razy w ich związku iskrzyło. Te słowa Gołda Tencer w swojej książce skierowała do męża: „Do widzenia, Szymonie. Do zobaczenia. Ciekawe, gdzie jesteś. Co robisz? Czytasz? Reżyserujesz? Grasz? Czy masz komu opowiadać dowcipy? Czy świat, w którym teraz przebywasz, jest lepszy od tego, który opuściłeś? Tęsknisz w ogóle? Bardzo, bardzo cię brakuje. Nie tylko mnie”. "Gołda Tencer. Jidisze Mame", Katarzyna Przybyszewska–Ortonowska, wyd. Edipresse książki
Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem niemal pół wieku. Mieli dwójkę dzieci: syna Dawida i teatr
Dzieliło ich 26 lat. Łączyła miłość, która przetrwała wszystko
W maju 2013 na łamach magazynu „VIVA!” opublikowaliśmy wyjątkową sesję. Jej bohaterami byli Gołda Tencer i Szymon Szurmiej. Oboje zgłębili wszystkie tajniki aktorstwa i reżyserii, ale za swoją największą misję uznawali pielęgnowanie pamięci, rozumiane bardzo szeroko. Podporządkowali temu całe życie. Sesja i wywiad były tym bardziej szczególne, że wielki artysta Teatru Żydowskiego zmarł nieco ponad rok później – 16 lipca 2014 roku. Dla niej był to bolesny cios – przeżyli w końcu razem 44 lata. Dzieliło ich 26 i z tego powodu spotykali się z ostracyzmem. „Dla wielu ludzi nasz związek nie był normalny”, wspominali. Ale udało im się przetrwać. Gdy on odszedł, ona nie porzuciła tego, co razem zbudowali. Wręcz przeciwnie – tę niezwykłą działalność Gołda Tencer kontynuuje do dziś... Przypominamy tę niezwykłą rozmowę w przededniu setnej rocznicy urodzin Szymona Szurmieja. Archiwym VIVY! – Gołda Tencer i Szymon Szurmiej. Wywiad o związku, miłości i pamięci Mówią, że „ojczyzną Żydów jest pamięć”. To ich życiowe credo. Od 40 lat prowadzą w Warszawie Teatr Żydowski. Jedyny taki teatr na świecie. Razem na scenie, razem w życiu. Ich dramatyczne losy to materiał na przejmującą książkę. O wojennej i powojennej przeszłości, żydowskich korzeniach i losach oraz o miłości do sztuki Gołda Tencer i Szymon Szurmiej opowiadają Romanowi Praszyńskiemu. Trudno z Państwem umówić się na rozmowę. Wyjeżdżacie do Meksyku? Gołda Tencer: Za parę dni. Zaprosiła nas największa meksykańska gmina żydowska. Zobaczyli nas na YouTube, chyba zacznę wierzyć w Internet. Przyjechały stamtąd trzy osoby na nasz warszawski Festiwal Kultury Żydowskiej „Warszawa Singera” i zachwyciły się przedstawieniem „Lechaim na Próżnej”, które gramy w języku jidysz. I teraz wylatujemy do Meksyku w 22 osoby! To przyjemne, tym bardziej że dostaliśmy też zaproszenie z Brazylii, gdzie prawdopodobnie w tym roku będziemy grali „Bonjour monsieur Chagall” w reżyserii Szymona Szurmieja. A w Nowym Jorku wystąpimy ze sztuką o Januszu Korczaku „Noc całego życia” napisaną przez Ryszarda Marka Grońskiego. Fantastyczne plany. Szymon Szurmiej: Dla Gołdy. Dla Pana już nie? Gołda: Szymon zwiedził cały świat. Szymon: Zjeździłem świat z panią Idą Kamińską, wielką żydowską aktorką, która po wojnie była dyrektorem Teatru Żydowskiego. Poznałem też świat jako członek Światowego Kongresu Żydów, jedyny człowiek z bloku wschodniego. Ale teraz mam 90 lat, a tam leci się 17 godzin. To mnie strasznie męczy. Gołda: Postawili nam jeden warunek: że jedzie Szymon Szurmiej. I czy mu będzie daleko, czy nie, to i tak musi polecieć. Panie dyrektorze, pan kocha teatr, kocha jeździć. Czytaj także: Kim była Ida Kamińska, jedyna Polka, która otrzymała nominację do Oscara? Jej życie nie było usłane różami Szymon Szurmiej w sesji dla „VIVY!”, maj 2013 roku Żona Pana zmusza? Gołda: Szymona do niczego nie można zmusić. Taki charakter. Szymon: Jadę, bo nie chcę skapcanieć. Twórczość pobudza, to mój sposób na długowieczność. Zdarza się, że leżę i marzę o widowisku i już mnie nosi, już je widzę, robię. To nie pozwala mi myśleć o dolegliwościach. Wszystkie problemy odchodzą na bok. W zeszłym roku upadłem w łazience i złamałem trzy żebra, odwieźli mnie do szpitala. Ale wieczorem grałem w „Dybuku”. I wszedłem na scenę, jak gdyby nigdy nic, chociaż okazało się, że mam też uszkodzone ścięgno Achillesa. Gdy stoję przed publicznością, zapominam o wszystkim. To jakiś rodzaj fluidu, który płynie ze sceny na widownię i z powrotem. Gdy grałem, ból zniknął. Dopiero gdy wróciłem do garderoby, zacząłem stękać. Na scenie człowiek ucieka od lat. Nie zdaję sobie sprawy, ile mam. Gołda: Nasz syn Dawid mówi, że tata jest, był i będzie zawsze dzieckiem. I to prawda. Szymon pozostał chłopcem. Kocha ludzi, kocha życie, kocha teatr. Państwo od 40 lat mieszacie Wasz teatr i życie. Szymon: Nie wiem, czy byśmy wytrzymali ze sobą, gdyby nie sztuka. Gdybym ja miał więcej czasu, albo Gołda. Nie wiadomo, czego byśmy sobie poszukali. Po 40 latach wspólnych zmagań mamy syna, który też poszedł w tym kierunku, jest reżyserem, producentem, ukończył szkołę filmową w Londynie. Jeśli się kłócimy, to ostro i o sztukę. Dawid ma 27 lat, a my go wciąż traktujemy jak gówniarza. Ale jest spoiwem rodziny. Jest miłością naszego życia. Świetny facet. Mieszkacie razem? Gołda: Nie. Ma fantastyczne dwa psy, które na pewno mają ADHD, Heksę i Buźkę. Jak się zaczął Wasz związek? Spotkaliście się w Teatrze Żydowskim, Pani była młodą aktorką, Pan – dojrzałym reżyserem? Szymon: O, przy tym dojrzałym reżyserze było wiele młodych aktorek. Gołda: Bardzo skromny jesteś. Zaczęło się rzeczywiście jak kompletny mezalians, bo ja pochodzę z bardzo dobrego tradycyjnego żydowskiego domu. Teatr i małżeństwo ze sztukmistrzem to ostatnie, co powinnam wybrać. W dodatku Szymon rzeczywiście otoczony był przez kobiety. Jego przyjaciele ostrzegali mnie, że ten romans się nie uda. Pan dyrektor podrywał mnie i drugą aktorkę, moją przyjaciółkę Julitę. Szymon: Nie podrywał. Gołda: Oczywiście, on był podrywany. Po latach spotkałam się z Julitą, która wyjechała do Chicago, i zastanawiałyśmy się, która z nas lepiej wybrała. Czy ja, czy ona? Szymon: Postaw pytanie inaczej: „Kto na tym najgorzej wyszedł?”. Gołda: Ja wiem. Co nam się wspólnie udało, to Dawid. To nie ulega wątpliwości. Nie nudzimy się w życiu absolutnie. Czytaj także: Dawid Szurmiej o relacji z matką, gwiazdą Teatru Żydowskiego, Gołdą Tencer Szymon Szurmiej z synem Dawidem, sesja dla magazynu VIVA!, maj 2013 Kłócicie się? Ostre małżeństwo? Gołda: Jesteśmy mocnymi znakami. Szymon: Ja jestem łagodnym znakiem, jestem Bliźniakiem. Wspieramy się w sensie rodzinnym. Gorzej jest w teatrze, tu różnimy się w sposobie widzenia wielu spraw. Gołda: Dlatego ja nie gram w sztukach pana dyrektora. Po tym, jak przyszłam do teatru jako młoda dziewczyna, zagrałam wiele głównych ról. Ale na próbach, gdy widziałam, jak zdejmował marynarkę i wbiegał na scenę, od razu uciekałam i płakałam. Krzyczał? Gołda: Czy krzyczał? On krzyczy do tej pory. Taki charakter. Każdy wiedział, że jeżeli przed premierą nie dojdzie do karczemnej awantury, to premiera nie może być udana. Ale myśmy mieli ciekawe życie. Mamy wspólny cel, nas łączy teatr. Oddaliście mu całe życie, dlaczego? Szymon: Ja jestem kundlem. Ojciec Polak, matka Żydówka. Doskonale wiem, że kultura żydowska jest częścią składową kultury polskiej. Trzeba pamiętać, że w czasie wojny tutaj została zamordowana jedna trzecia kultury polskiej. Bez Tuwima, Słonimskiego, Brzechwy czy Schulza byłoby smutnawo. Nigdy o tym z Gołdą nie dyskutowaliśmy, było oczywiste, że coś zginęło i nie wolno dopuścić, żeby ludzie o tym zapomnieli. Ten teatr nie ma swego starego odbiorcy. Postanowiliśmy pokazać polskiemu młodemu pokoleniu zamordowaną, ale szalenie mądrą kulturę. I jak widzimy pełen teatr, roześmiane twarze, to jesteśmy szczęśliwi. I zepsuci. Gdy wracam do domu po przedstawieniu, w którym Gołda nie brała udziału, a ona pyta: „Jak było?”, odpowiadam: „Jak zwykle. Owacja na stojąco!”. Gołda: U nas cały czas coś się dzieje. Słyszy pan te głosy za ścianą? To spotkanie Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu. To jest nasze centrum kultury, razem z Fundacją Shalom uczymy języka jidysz. Przez nasze warsztaty przewinęło się pół tysiąca osób. Teraz sami uczą języka jidysz, są tłumaczami. Mamy Żydowski Uniwersytet Otwarty, Uniwersytet Trzeciego Wieku, uczymy naszej wspólnej polsko-żydowskiej historii, co roku organizujemy Festiwal „Warszawa Singera”, już 10. W tym roku przyjedzie syn Isaaca Bashevisa Singera, Israel Zamir, będzie gościem honorowym festiwalu. Kultura przede wszystkim. Co Was napędza? Gołda: Miałam trochę szczęścia w życiu. Robię to, co kocham, jestem aktorką. W moim domu w Łodzi rodzice mówili w jidysz, chodziłam do żydowskiej szkoły. Jestem drugim pokoleniem Holocaustu. Chcę opowiadać historie tych, którzy nie zdążyli. W Waszym domu mówiło się o wojnie? Gołda: Nie. Rodzice nie chcieli obarczać swoich dzieci. W domach kolegów podobnie. Ale wiem, że tata był w getcie warszawskim, w czasie wojny zginęła jego pierwsza żona z córeczką. Nigdy z bratem nie myśleliśmy, że to nasza siostra. Dopiero niedawno mówię: „Janusz, wiesz, to była nasza siostra”. W dorosłym życiu takie odkrycia. Dziś żałuję, że nie pytałam rodziców o przeszłość, ale dzieci nigdy nie pytają. Dwa lata temu napisała do mnie pani z Łukowa, że przeglądając archiwum, trafiła na rodzinę Tencerów. Niebywałe, nagle odzyskałam rodzinę. Wiem, że tata miał sześcioro rodzeństwa, wiem, jak nazywała się z domu jego mama. Jedna z sióstr taty miała na imię Leja. Teraz w naszej rodzinie narodziła się dziewczynka, osiem miesięcy temu, córeczka bratanka. I też ma na imię Leja. Jest prawnuczką naszego taty, ale w 110 lat po jego narodzinach. Szymon: Moja praprawnuczka. Jak złapała mnie za palec, nie chciała puścić! Gołda: Tak, Tencerówna o cudnym uśmiechu. Myślę, że to, co robimy, to nie przypadek. Jak wystawa „Ciągle widzę ich twarze” – zebraliśmy dziewięć tysięcy zdjęć Żydów polskich. Na początku czerwca w Madrycie będzie 53. otwarcie wystawy w świecie. Opowiadamy historie ludzi, którzy nie byli na pierwszych stronach gazet, a historia zapomniałaby o nich. Czytaj także: Między nimi była wielka różnica wieku. Mimo to Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem 44 lata Gołda Tencer i Szymon Szurmiej, sesja dla magazynu „VIVA!”, maj 2013 Jakby ta pamięć Was wybrała? Gołda: Jeden z pisarzy żydowskich napisał, że ojczyzną Żydów jest pamięć. To moje credo życiowe. Szymon: Gołda robi Festiwal „Warszawa Singera” już 10 lat. Poznałem kiedyś Singera, siedział ze mną parę razy i pytał, jak wyglądają Nalewki. „Mistrzu – mówię – Nalewek nie ma”. On zasmucony: „Jak to nie ma?”, więc zacząłem mu opowiadać o Nalewkach, które on sam opisał. Jaki on był uradowany. Siedział ze mną człowiek, który nigdy nie wyjechał z Polski! Chciałbym, żeby doszło do świadomości zwykłych ludzi, że popełnione zostały potworne czyny przez Niemców. Ale gdy swój uderzy, boli mocniej. Marzec ’68 w Polsce to była wielka tragedia. Wciąż nie zdajemy sobie sprawy, co wtedy zostało zrobione. Teraz, jak mamy różne uroczystości, przyjeżdżają do nas ludzie i mówią dziwne rzeczy: „Ja nie wiedziałem, że jestem Żydem. Byłem Polakiem. Dlaczego mnie wypędzili stąd?”. A Pana w marcu ’68 wyrzucano z Polski? Szymon: Nie, powtarzałem, że to ja mogę wyrzucać, bo jestem stąd. Gołda: Ja bardzo utożsamiam się z pokoleniem marca ’68. To był koniec mojego świata młodości. Proszę spojrzeć na to zdjęcie na ścianie, to moja klasa: Michał ze Szwecji, Grzesiu z Danii, Szymon z Nowego Jorku, Maria z Teksasu, Renia z New Jersey, Hanka z Izraela, Renia z Brukseli, Heniek z Izraela. Moje pokolenie mówiło: „Gołda, musisz wyjechać”. Potem zaczęli powtarzać: „Dobrze, że nie wyjechałaś, mamy do kogo wracać”. Przyjeżdżają bardzo często na festiwal. Cały czas mamy kontakt, przyjaźnimy się, nie żyjemy tylko czasem minionym. Na szczęście marzec ’68 nie zabił w nas miłości. Mam ukochanego brata w Szwecji. Jesteśmy genialnym rodzeństwem. Pani, podobnie jak mąż, skromna? Gołda: Nie rozumiem tego pytania. Myślałam, że wszystkie rodzeństwa są takie, ale każdy mówi: jesteście wyjątkowi. My się po prostu kochamy, jesteśmy ze sobą w najtrudniejszych momentach. Potrafimy rozmawiać dwa, trzy razy dziennie. Brat jest lekarzem, skończył medycynę w Szwecji, jest ordynatorem szpitala w Lundzie, nefrologiem. A przy tym pięknie pisze, pięknie śpiewa. Napisał książeczkę o naszej rodzinie: „W kuchni mamy Soni”. Pisze o Waszym łódzkim mieszkaniu? Gołda: Tak, o tacie, który był kaletnikiem i całymi dniami siedział w swojej małej pracowni, gdzie nawet spał na stole. Robił torby. Zawsze mówiliśmy z bratem: „Jakie one brzydkie!”, ale cała Polska je kupowała. Pisze o mamie i jej kuchni, wspaniałym karpiu po żydowsku i gęsi, którą on musiał sam faszerować i piec. Dziś w naszym domu, przy Próchnika 28, nikt znajomy już nie mieszka. Nie jeżdżę do Łodzi, bo zostały tylko domy, ale nie ma już tych ludzi. Jaki był Pani żydowski dom? Gołda: Bardzo ciepły. Mama była prawdziwą jidysze mame, zajmowała się nami. Mieliśmy ogromną miłość rodziców i otwarty dom. Wszyscy do nas przychodzili. Miałam mnóstwo koleżanek i kolegów. Żyłam trochę jak pod kloszem. Dziś wiem, że strach czaił się gdzieś z tyłu głowy. To były wspomnienia rodziców, o których nie chcieli mówić. Ojciec co drugą noc krzyczał przez sen. Myśmy lecieli do sypialni, a on mówił: „Dobrze, żeście mnie obudzili”. Te sny dzieci w drugim i trzecim pokoleniu, że gonią nas Niemcy, nie są przypadkowe. To trauma, z którą jeszcze wiele pokoleń musi się uporać. Ale że to trauma, wiem dziś. Wtedy o tym się nie mówiło. Człowiek cieszył się życiem. Mama pysznie gotowała, karmiła nas i naszych rówieśników. Moje koleżanki dziś wspominają, że po raz pierwszy u mnie poznały smak ananasa. Szymon: Jak graliśmy w Łodzi, to jedliśmy kurczaki u niej w domu. Twoja mama to była jedyna kobieta, która mnie naprawdę kochała. Gołda: Oczywiście. Przy tym była młodsza od ciebie. Szymon powinien trafić do Księgi rekordów Guinnessa. Z tego powodu, że jest praprapradziadkiem. Z poprzednich małżeństw ma troje dzieci, nawet starsze ode mnie. W większości wszyscy są związani z kulturą żydowską. To jego ogromna zasługa, że przekazał tę kulturą potomkom. Jego dzieci występują i reżyserują w Teatrze Żydowskim. (Akurat do gabinetu zagląda syn, Dawid Szurmiej, reżyser i producent, więc korzystam z okazji i pytam). Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, Dawid Szurmiej, sesja dla magazynu VIVA!, maj 2013 Jakim ojcem był Szymon Szurmiej? Dawid Szurmiej: Ojcem, jakich mało. Naprawdę poświęcał mi czas. Rzadko wyjeżdżał, graliśmy w piłkę, opowiadał mi o swoich przygodach. Gdy miałem 13 lat, mama kategorycznie zabroniła mi jeździć na motocyklu. „Po moim trupie”, powiedziała. Gdy to usłyszał, natychmiast kupił mi crossowy motor. I specjalnie sam się nauczył kierować, żebyśmy mogli razem jeździć po lesie. Ludzie mówili: „Taki stary ojciec”. Ale to pozór. Pamiętam moją pierwszą wizytę na próbie w Teatrze Żydowskim. Byłem bardzo przejęty, że obserwuję go wśród aktorów, w świątyni sztuki. A on obejrzał próbę, wstał i zrugał aktorów, gorzej niż kapral w wojsku. Byłem w szoku. Przez całe życie uwielbiam rozmawiać z nim o sztuce. Robimy różne rzeczy, ale nawzajem szanujemy swoje artystyczne wybory. Szymon: Nie chciałem iść do Teatru Żydowskiego. Pracowałem w Teatrze Polskim we Wrocławiu i było mi tam dobrze. Świetni aktorzy tam grali. Ale w 1968 roku przyjechał minister kultury, Tejchma, i prosił, żebym poszedł do Żydowskiego. Ida Kamińska emigrowała wtedy z zespołem, teatr się rozpadał. Więc przyjechałem do Warszawy w 1969 roku i założyłem przy teatrze Studium Aktorskie, żeby mieć nowych aktorów. Do tego studium zapisała się Gołda. I tak się zaczęło nasze wspólne życie. Zanim trafił Pan do Wrocławia, wiele Pan przeszedł. Jak wyglądało Pana dzieciństwo? Szymon: Rzadko się zdarza, żeby ortodoksyjna Żydówka uciekła z polskim szlachciurą. A to był przypadek mojej mamy. Jej ojciec był prawą ręką cadyka z Międzyborza. Miał tartak, był bogaty. Ojciec zatrzymał się u niego przejazdem, coś reperował. I uciekli razem z moją matką. Cała rodzina ją wyklęła. Dla nich była umarła. A u Żydów, jak ktoś umiera, jest zwyczaj, że wszyscy siedzą razem siedem dni na tak zwanej pokucie. Jak ktoś musi wyjść, coś załatwić, to sypie do butów groch, żeby go uwierało. Matka zawsze odizolowana, rodzina męża też ich nie przyjęła. Przeżyliśmy w Łucku bardzo ciężkie życie. Ojciec pił, dobrze poznałem, co to głód. Miałem sześć lat, a już grałem na perkusji na żydowskich weselach. Ale skończyłem szkołę żydowską i gimnazjum, chociaż było płatne. To zasługa mojej mamy. Wszystkie święta przygotowywała, jakby nic się nie stało. Były to też łobuzerskie i przyjemne czasy. Przez ubikację właziłem do kina. Bardzo dużo czytałem. Ja dostawałem 20 groszy. Za 10 groszy można było kupić 10 deko obrzynek z kiełbasy. Uwielbiałem to, ale chodziłem do kiosku i dawałem 10 groszy sprzedawczyni, a ona pozwalała mi czytać. Wtedy czytałem wszystko, jak leci, nawet trudne rzeczy. Miałem dziewięć lat, gdy czytałem „Materializm dialektyczny” Marksa. To może złamać człowieka. Gołda: Oj, prawda. Szymon: Zawsze miałem pasję do czytania. Dziś tragiczne dla mnie jest to, że mam plamkę na oku. Widzę was wszystkich, ale nie przeczytam ani jednej literki. Dobrze, że pamięć istnieje. Pożerałem książki i miałem potężną wyobraźnię. Gdy w gimnazjum przyszła komisja sprawdzać postępy, profesor kazał mi opowiadać o rewolucji francuskiej. Wstałem i przez 40 minut mówiłem tak, że wszyscy słuchali z otwartymi ustami. Potem profesor wziął mnie i mówi: „Dałbym ci piątkę, ale ty nie mówiłeś o rewolucji francuskiej. Ty opowiadałeś »Nędzników« Wiktora Hugo!”. Czytaj także: Gołda Tencer: „Echo Holocaustu zawsze towarzyszyło mojemu dzieciństwu” Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, Dawid Szurmiej, sesja dla magazynu VIVA!, maj 2013 A jak Pan trafił na zesłanie do tajgi? Szymon: Przez romantyzm. W 1939 roku, gdy weszli bolszewicy, zaczęła się wywózka Polaków. Komisarz policji miał córkę, która była nieosiągalna dla mnie. Ale gdy wywieźli całą rodzinę komisarza, córka ocalała, bo była u koleżanki. Wziąłem tę córkę i ukryłem na wsi. Mój kolega w dobrej wierze pochwalił się, że ukryłem dziewczynę. Zaraz mnie wzięli. Przyszli po mnie, gdy byłem na obozie młodzieżowym. Mama nie wiedziała, co się ze mną stało, nikt nie wiedział. A ja przesiedziałem trzy lata na Kołymie, a potem trzy lata na zesłaniu w Dżambule w Kazachstanie. Byłem ukochanym więźniem na Kołymie, bo śpiewałem piosenki, recytowałem wiersze. Więźniowie mnie pilnowali, żebym się nie przemęczał. Byłem chuchro. Kazali mi palić ognisko i gotować kipiok – gorącą wodę. Był tam zespół aktorski, bardzo dużo się nauczyłem. O teatrze i o życiu. Patriotyzmu się nauczyłem. Ale do Armii Andersa Pan nie poszedł? Szymon: Poszedłem. Dotarłem do miejsca, gdzie mogłem zaciągnąć się do Andersa. Tam kopalnie były, stanęliśmy z tobołkami, dostaliśmy grochówki z kotła. Wtedy pan porucznik przyszedł i mówi: „Żydzi na prawo, Polacy na lewo”. Selekcję Żydów zrobił. Wszyscy się rozeszli, a ja zostałem na środku. „A ty co?”, pyta. „Nie wiem, gdzie iść. Ojciec Polak, matka Żydówka”. Jak on mnie walnął, aż mi krew do grochówki poleciała. Koledzy wołają z obu stron: „Chodź!”. A ja powiedziałem: „Dziękuję”, wziąłem tobołek i wróciłem do Dżambułu. Po wojnie wróciłem ze swoją pierwszą żoną do Polski. Dwa tygodnie jechaliśmy pociągiem. Musieliśmy wysiąść w Jaworze, bo zaczęła rodzić. I zostaliśmy tam. O rodzinie z Łucka długo nie miałem wiadomości. Dopiero po wojnie dowiedziałem się, że moja matka poszła do konwoju śmierci, żeby ochronić męża i moją siostrę. Dała się zabić, żeby nikt się nie dowiedział, że Polak mieszka z Żydówką. Z Państwa życiorysów można by nakręcić film. Albo sztukę w teatrze wystawić. Gołda: Ma powstać sztuka na benefis Szymona „W 90 lat dookoła Szurmieja”. Teraz szykujemy się do benefisu w naszym teatrze z okazji jego urodzin. Wystąpi wielu naszych przyjaciół, na pewno między innymi Maryla Rodowicz, Piotr Fronczewski, Wojtek Pszoniak, Daniel Olbrychski, Irena Santor, Jerzy Połomski, Vadim Brodski, Jacek Wójcicki czy zespół artystyczny Don Vasyl & Roma, prezentujący muzykę cygańską. Pani powiedziała, że najlepiej w życiu udał się Wam syn. A przecież Teatr Żydowski to też Wasze dziecko? Gołda: Tym trudniej się chwalić. Tak, nasz syn to jest miłość ponad życie, mój kadysz, a teatr to nasze miejsce na ziemi. Nie wyobrażam sobie życia bez teatru. Jesteśmy jak rodzina, w której raz jest lepiej, raz gorzej, jak w każdej rodzinie, ale dobrze nam razem. Szymon: Nie ma takiego drugiego teatru na świecie. Czytaj także: Michał Waszyński udawał katolickiego księcia, by ukryć żydowskie pochodzenie. To on odkrył Audrey Hepburn i Sophię Loren Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, sesja dla magazynu „VIVA!”, maj 2013 Gołda Tencer w sesji dla „VIVY!”, maj 2013 Książka Katarzyny Przybyszewskiej-Ortonowskiej, „Gołda Tencer. Jidisze Mame”, wydawnictwo Edipresse, 2019 rok Gołda Tencer, Szymon Szurmiej, Odsłonięcie pomnika upamiętniającego ofiary getta w Falenicy, 23.08.1992
Warszawa Singera 2022 - poznaj szczegóły tegorocznej edycji festiwalu
19. edycja Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera już niebawem!
Koncerty, przedstawienia, pokazy. Zarówno wielkie, jak i kameralne spotkania z żydowską kulturą, sztuką, tradycją w interpretacji polskich i międzynarodowych artystów. 19. edycja Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera odbędzie się w dniach 27 sierpnia – 4 września w wielu miejscach stolicy. Warszawa Singera 2022 - program festiwalu, goście, daty Po raz pierwszy na festiwalu zagości wspaniała izraelska wokalistka YASMIN LEVY. Do niej należał będzie finał 19 edycji, który odbędzie się w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej. W tym roku na Plac Defilad powróci Noc Klezmerów, którą artystycznie poprowadzi KOMMUNA LUX – Klezmer & Odessa Gangsta Folk z Ukrainy. Podczas otwarcia jazzowej odsłony festiwalu swój nowy projekt „KOPTYCUS” zaprezentuje skład Oleś Brothers & Dominik Strycharski. Z premierowym koncercie wystąpią również Nina Stiller, Raphael Rogiński i Natalia Przybysz. Kolejną muzyczną premierę – tanga hebrajskie zaprezentuje uwielbiany przez publiczność Marcin Masecki oraz Edgar Tsalikov. Wyjątkowymi gośćmi tegorocznej edycji będą również Frank London, słynny amerykański trębacz, laureat nagrody Grammy oraz Eleanor Reissa, amerykańska aktorka i piosenkarka. Artyści zaprezentują program sięgający do tradycyjnych pieśni jidysz. Gościem specjalnym festiwalu będzie legenda polskiej piosenki Sława Przybylska, przy fortepianie wybitny muzyk i kompozytor Janusz Tylman. YASMIN LEVY, gwiazda tegorocznej edycji festiwalu Na scenach Teatru Żydowskiego zobaczymy m.in.: spektakl muzyczny „Jentl” Izaaka Bashewisa Singera w reż. Roberta Talarczyka, spektakl ,,Der Szturmem. Cwiszyn/ Burza.Pomiędzy’’ w reż. Damiana Josefa Neć oraz ,,Madagaskar’’ metafizyczny horror w reż. Gosi Dębskiej. Będą też programy muzyczno-kabaretowe i inne projekty przygotowane przez aktorów Teatru Żydowskiego oraz jedna z najcieplej odbieranych imprez przygotowywanych co roku przez dyrektor festiwalu, Gołdę Tencer, czyli „W kuchni mamy Soni”. Do programu Festiwalu powracają także Salon Literacki pod kierownictwem literackim Remigiusza Grzeli oraz Mistrzowie Czytają, dzięki któremu mamy szansę posłuchać najlepszej prozy żydowskiej w wybitnych interpretacjach znanych aktorów.
Gołda Tencer: „Mamy mocną relację z Dawidem. Muszę powiedzieć, że dużo się uczę od syna”
Jak się kłócą? Jak kochają? Jaką mają misję?
Legenda Teatru Żydowskiego i międzynarodowy producent. Matka i syn. Gołda Tencer i Dawid Szurmiej. Ona miała nie mieć dzieci, on uciekł od niej do Londynu. Jak się kłócą? Jak kochają? Jaką mają misję? W ramach cyklu Archiwum Vivy!: wywiady przypominamy rozmowę z Gołdą Tencer i Dawidem Szurmiejem. Wywiad ukazał się w grudniu 2019 roku w magazynie VIVA!. Podobno wróżbita przepowiedział, że nie będzie miała Pani dzieci? Gołda: Tak, to było w czasie, kiedy ustawianie tarota było bardzo modne. Spotkałam się z pewnym mężczyzną w kawiarni. Dużo mi naopowiadał, ale gdy zapytałam, ile będę miała dzieci, powiedział, że nie będę miała wcale. To było straszne, wróciłam do domu spłakana. Mąż zdziwiony: „Co się dzieje?”. Ta niepomyślna wróżba przyśpieszyła moje życie. Dziesięć dni później zrobiłam testy ciążowe. Byłam w ciąży. Wypada zapytać o pieluszki. Dawid: Ale mama w życiu nie zmieniała mi pieluszek! Skąd Pan wie? Dawid: Od babci. Mamo, zmieniałaś pieluszki? Gołda: Chyba tak. Wtedy jeszcze tetrowe. A tata prasował. Przez miesiąc. Dawid: Właśnie, a potem wyjechał za granicę i przywiózł pampersy. Widzę ten wasz tercet egzotyczny – ciebie z tatą i babcią. Myślę, że babcia dyrygowała podziałem pracy. Gołda: Wszyscy po kolei zmieniali. Jak to jest być matką? Gołda: Jako kobieta się zmieniłam. Poczułam się pewniejsza, bardziej kobieca. Aktorsko też dojrzałam. Pamiętam ten moment, kiedy leżałam na sali porodowej i podali mi pierwszy raz dziecko do karmienia. Mój syn uśmiechnął się w charakterystyczny sposób, krzywo. Pomyślałam: Cały Szymon. Rzeczywiście – jak tata – był strasznie głośny. Czytaj także: Między nimi była wielka różnica wieku. Mimo to Gołda Tencer i Szymon Szurmiej byli razem 44 lata Pierwsze wspomnienie z mamą? Dawid: Mam taką fotografię pamięci. Jadę po osiedlu pomarańczowym moskwiczem na pedały. Mama stoi obok, szal zarzucony na ramiona, upewnia się, że nie spowoduję wypadku przy prędkości dwóch kilometrów na godzinę. Gołda: Pamiętam ten pomarańczowy samochodzik. Dawid: A ja pamiętam cię jeżdżącą szarym polonezem. Gołda: Ciągle miałam polonezy. Dawid: Bo w każdym urywałaś podwozie na leżących „policjantach”. Pamiętam, jak mnie odbierałaś ze szkoły. Już z daleka słychać było grzechot twojego nadjeżdżającego samochodu. Pamiętam też, jak na promie do Szwecji grałem w jednorękiego bandytę. I wygrałem dla ciebie dużo pieniędzy, które potem wydaliśmy na jedzenie w barze na statku. I pamiętam, że do dzisiaj nie możesz mi wybaczyć, że widziałem 20 twoich recitali, a nie obejrzałem 21., bo tata zabrał mnie na otwarcie windy w Pałacu Kultury. Nie patrz tak. Do dzisiaj mi się za to obrywa. Przechowuje Pani śpioszki syna? Gołda: Mam jego pierwsze ubranka, skarpeteczki. Mam pierwszą pozytywkę. Mam wszystkie rysunki. Dlaczego Pani zbiera? Gołda: Nie wiem. Mam tak od własnego dzieciństwa. Zachowałam fartuszek z pierwszej klasy. Listy od moich przyjaciół, od byłych narzeczonych. Całe życie wszystko zbieram i wszystko jest dla mnie ważne, każda karteczka. Wszystko, co wiąże się z Dawidem, mam w pudle. Wszystkie miśki, które dostał, jak był mały. Jest ich ze 40. Pierścionek zaręczynowy mamy też Pani zachowała? Gołda: Tak, pierwszy, jaki dostała od taty. Zawsze go nosiła. Mam tyle fantastycznych rzeczy. Rodzina mamy przetrwała wojnę w ZSRR na Syberii, zachowało się parę zdjęć. Rodzina taty cała zginęła. U taty zawsze pusta ramka i to strasznie boli. Nie ma śladu rodziny. Po wielu latach zadzwoniła do mnie pani z Łukowa, że przeglądając dokumenty, natrafiła na rodzinę Tencerów. Niebywałe, bo myśmy szukali i nic. Przysłała dokumenty pisane cyrylicą. Mój brat przyjechał ze Szwecji, jego żona jest rusycystką. Studiowaliśmy te dokumenty, doszliśmy, że było sześcioro rodzeństwa w rodzinie taty. I odkryliśmy, jak nazywała się pierwsza przedwojenna żona mojego taty. Nawet trafiliśmy na ich intercyzę. Zbieram wszystko. Z niczym nie potrafię się rozstać. Zapytałam Dawida: „I co ja mam z tym wszystkim zrobić? Może to trzeba wyrzucić?”. Dawid: Odpowiedziałem: „Mamo, zostaw”. Nie ma innej odpowiedzi. To wspomnienia, historia. Gołda: Mamy mocną relację z Dawidem. Muszę powiedzieć, że dużo się uczę od syna. Czego? Gołda: Otwarcia na ludzi, na świat. Dawid to inne pokolenie. Pokolenie obywateli świata. Obserwuję, to co robi. Nauczył mnie swobodnego podejścia do czasu. Ja jestem z tych, co jak umawia się na 17.00, to jestem punktualnie. A Dawidek od dziecka mówił: „Będę za chwileczkę”. Wtedy ja w domu w Komorowie wystawałam cała w nerwach przy oknie, czekałam, aż się pojawi. Teraz wiem, że ta chwilka może trwać od dziesięciu minut do dwóch godzin. Akceptuję to. A jak było w amerykańskiej szkole, do której chodził syn? Gołda: Międzynarodowa szkoła oprócz języka uczyła otwartości. Dawid korzystał z tego aż za bardzo. W szkole była lista tych, co najbardziej rozrabiali. Dawid był na pierwszym miejscu. Raz spadł na drugie. Tak się przejął, że od razu wrócił na pierwsze. Rozrabiaka? Gołda: Raczej niesamowity temperament. Brał udział we wszystkich zajęciach sportowych, grał w koszykówkę, piłkę nożną, uprawiał aikido. Przyjaźnie ze szkoły zachował do dzisiaj. A jak Pani wspomina relacje Dawida z ojcem, Szymonem Szurmiejem? Gołda: To była wielka miłość. Niesamowita relacja. Szymon miał 62 lata, gdy Dawid się urodził. A mimo to kopał z synem piłkę, nosił go na barana, jeździł z nim w góry. To była cudowna miłość dwóch facetów podobnych do siebie. Dawid przypomina ojca. W sensie charakteru. Mieszanka wybuchowa, krzyczy, a chwilę później przyłóż do rany. Czytaj także: „Przechowuję śpioszki syna!”. Gołda Tencer czule o swoim synu, Dawidzie Szurmieju Jaką mamą była Gołda Tencer? Dawid: Zawsze stylowo ubrana, szpileczki obowiązkowo, miniówa. Dlaczego chować nogi, jak można pokazać? Podstawa to czerwona szminka. Włosy miałaś kruczoczarne, ale nie zawsze kręcone. Prostowałaś je. Zawsze byłaś modna. I paliłaś na potęgę, co najmniej dwie paczki dziennie. Dlatego ja nie palę. Dom był zawsze pełen ludzi, towarzyskich spotkań. Odkąd pamiętam, widziałem cię grającą i reżyserującą na scenie. Ale zawsze miałaś czas dla mnie. To jestem zdziwiony. Myślałem, że Pani życie spędziła w teatrze. Dawid: Mama nauczyła mnie, że trzeba zachowywać granice między pracą a prywatnością. Miała czas, żeby wyjechać na fajne wakacje do Kołobrzegu czy na Mazury. Zawsze była, żeby upewnić się, czy nie spowoduję wypadku moskwiczem na pedały. Co prawda samochodem nie chciała nauczyć mnie jeździć, więc nauczył mnie tata, który nie miał prawa jazdy i kompletnie nie umiał jeździć. Miała czas na wszystko – oglądaliśmy filmy, graliśmy w karty, siedzieliśmy i gadaliśmy godzinami. Jednej rzeczy tylko nie robiła. Nie gotowała. Gołda: Wiedziałam, że to powiesz! Dawid: I może dobrze, że tego nie robiłaś. Gołda: Raz zrobiłam. Dawid: Dwa. Raz spaliłaś. Gołda: To były bezy. Za pierwszym razem udało mi się, nawet imię Dawida wyrzeźbiłam w cieście. Dawid: Za drugim razem też byłem zachwycony. Jadłem czarne, spalone bezy i mówiłem, jakie są cudowne. Może trzeba było zacząć od czegoś prostszego, jajecznicy? Gołda: To była domena mojego męża. Jajecznica à la Simon była legendą. Szymon miał na nią patent. Nikt nie mógł tego robić, potem przejął to Dawid. Dawid: Jajecznica polega na tym, że się bierze wszystko, co się ma pod ręką. Najlepiej, żeby było tłuste jak smalec czy słoninka. Mama częściej przytulała czy krzyczała? Dawid: Lała mocno. Żartuję. Mama jest z tych przytulających, co zagłaszczą na śmierć. Przytuli tak mocno, że rano człowiek budzi się niedotleniony. Gołda: Dawid miał dużo miłości w domu. Od nas – ode mnie i Szymona – także od babci, która mieszkała razem z nami. W Pani biografii „Gołda Tencer. Jidisze Mame” Dawid zażartował, że z terrorystą łatwiej się negocjuje niż z żydowską matką. Dawid: To nie żart, to fakt. Mama potrafi być uparta. Gołda: W stosunku do ciebie nie jestem. Dawid: Nie? Dialog sprzed trzech dni. Ja: „Zimno jest, rozpalę w kominku”. Ty: „Tylko nie w kominku. Kominek może cię zabić!”. Ja: „Mamo, ale kominek jest drożny, był kominiarz, wszystko sprawdził”. Ty: „Kominek może cię zabić!”. Rozpaliłem, wszystko ok, ale ty zła: „Zawsze wszystko zrobisz po swojemu!”. Gołda: Pamiętam, że kominek źle działał i dymił. Jak słyszę, że chcesz uruchomić, to mam dygot. Dawid: Ale zawsze musi być po twojemu. Gołda: Oczywiście, że tak. Dawid: Nie jesteś uparta, tylko zawsze musi być po twojemu? Gołda: Racja musi być po mojej stronie. Dawid: Dlatego łatwiej się negocjuje z terrorystą. Bo jak moja mama ma rację, to ją ma! Jak powie, że Czechosłowacja istnieje, to Czechosłowacja zacznie istnieć ze strachu! Czy dlatego na studia reżyserskie wybrał się Pan aż do Londynu? Dawid: To, że dzieliło nas dwa i pół tysiąca kilometrów, nie było bez znaczenia. Ale ważne było też, że Polska otworzyła się na Europę, a ja znałem język. To były świetne studia. Mogłem rozwijać się w swoim kierunku, bez asekuracyjnej siatki rozpiętej przez rodziców. Gołda: Poleciałeś na studia, a ja już drugiego dnia byłam w Londynie! Dawid: Nie, to było znacznie później. Pamiętam, mieszkałem w nieco szemranej dzielnicy, byłem tam jedną z niewielu obcych osób. A kiedy moja mama ze swoimi niecodziennie bogatymi przyjaciółmi przyjechali po mnie bentleyem – otwartym kabrioletem, trąbiąc i wrzeszcząc: „Dawid!”, miałem prawo troszkę się zdziwić. Gołda: Tęskniłam i wysyłałam ci słoiki z jedzeniem, aż któregoś dnia napisałeś: „Przestańcie, nie daję rady tego jeść!”. Po studiach wrócił Pan do Polski? Dawid: O mało co, a zacząłbym od filmów dla dorosłych. Poznałem człowieka ze studia kręcącego takie produkcje, który zaproponował mi współpracę. Na szczęście nie skusiłem się. W Polsce nie znałem zbyt wielu osób, w branży filmowej ludzie nie mieli pojęcia, kim jest Szymon Szurmiej, więc nie mogłem jechać na nazwisku. Chodziłem do domów produkcyjnych, proponowali pracę za darmo. Zrobiłem kilka teledysków do portfolio, zacząłem realizować mniejsze formy reklamowe. To, że studiowałem w Londynie, było z jednej strony przekleństwem, ale z drugiej okazało się, że mogę zaprosić do współpracy ludzi z całego świata. I mogę na całym świecie realizować ciekawe rzeczy. Od Stanów począwszy, na Pakistanie i Indiach skończywszy. Prowadzę mały dom produkcyjny. Produkujemy filmy fabularne, dokumenty, reklamy, teledyski. Gołda: W Cannes był pokazywany twój pierwszy film fabularny, który produkowałeś, „Robert Mitchum nie żyje”. Dawid: Od tego filmu koprodukcji francusko-belgijsko-norwesko-polskiej sporo się ruszyło. Miałem dwadzieścia kilka lat, gdy go realizowaliśmy. Żeby dodać sobie powagi, udawałem, że mam trzydziestkę. Nawet urządziłem na planie 30. urodziny. Gołda: Byłam bardzo dumna, gdy film był pokazywany w Warszawie. Dawid: Byłem twoją randką. Wszyscy pisali: „Diwa Teatru Żydowskiego pojawiła się z synem na premierze, przypadkiem producentem filmu”. Film był francuskojęzyczny, ale miał polską ścieżkę muzyczną. Wojciech Pszoniak wystąpił w roli rektora szkoły filmowej i Danuta Stenka jako dziewczyna, którą interesował się główny bohater. Co uważa Pan za swoje największe osiągnięcie? Dawid: Najbardziej mnie cieszy, że wciąż mogę realizować kolejne projekty, coraz ciekawsze, coraz większe. I mam nadzieję, że coraz ważniejsze. Udało się zdobyć kilka nagród, Yaha w Polsce za teledyski, Srebrnego Lwa w Cannes za film reklamowy. Dobrze jest wygrać, ale jeszcze lepiej jest móc tworzyć. Choć mógłbym powiedzieć, że moim najważniejszym osiągnięciem jest, że mama w końcu zauważyła i wie, co robię. Współpracuje Pan z mamą w Teatrze Żydowskim? Dawid: Kocham teatr jako formę. W Teatrze Żydowskim poniekąd się wychowałem i wracam do niego. Z jednej strony wychowałem się bardzo międzykulturowo, poznałem wiele cudownych osób z wielu stron świata. Ale nie zapominam, że kultura żydowska jest szalenie ważną częścią mnie. Jest szalenie ważną częścią naszej narodowej kultury polskiej. I dlatego chętnie biorę udział w różnych realizacjach Teatru Żydowskiego, bo wierzę głęboko, że mogę czymś podzielić się z widzami. Czytaj także: Gołda Tencer: „Echo Holocaustu zawsze towarzyszyło mojemu dzieciństwu” Dlaczego poświęciła Pani życie Teatrowi Żydowskiemu? Gołda: Zawsze chciałam być aktorką. Zawsze wiedziałam, że w Teatrze Żydowskim. Gdy teatr przyjeżdżał do Łodzi, kiedy byłam dziewczynką, każdą sztukę widziałam 10, 15 razy. Wiedziałam, że teatr to moje życie. Marzenie się spełniło po Marcu ’68. Chociaż kiedy zaczęłam grać, to publiczności było mniej na widowni niż aktorów na scenie. Strasznie to bolało. Żydzi polscy zostali zmuszeni do opuszczenia kraju, wyjechała też część zespołu. Trzeba chwalić Szymona Szurmieja za to, że wtedy został dyrektorem. Dzięki niemu teraz jesteśmy. Chociaż od 2016 roku tułamy się bez siedziby. A dlaczego założyła Pani fundację „Shalom” i od lat robi Festiwal Kultury Żydowskiej Warszawa Singera? Gołda: Bycie aktorką przestało mi wystarczać. Zaczęłam reżyserować, zaczęłam śpiewać. Objechałam z recitalami cały świat. I zaczęłam robić festiwal. Jest tyle do zrobienia – pokazujemy kulturę żydowską, uczymy języka jidisz, mamy otwarty uniwersytet. Zabrakłoby miejsca w tym wywiadzie, gdybym chciała wszystko wymieniać. Dlaczego Pani to wszystko robi? Gołda: Z potrzeby serca. Jakbym oddawała cząstkę głosu tym sześciu milionom Żydów, którzy zginęli w Holocauście. Oni nie opowiedzą swojej historii, tylko my to możemy zrobić. Próbować opowiadać. Ja to próbuję robić. Strażniczka pamięci? Dawid: Jesteś strażniczką pamięci. Powtarzałem to wiele razy. Nie płacz. Gołda: Zawsze jak to mówisz, szklą mi się oczy. Urządziliśmy wielką wystawę fotografii „I ciągle widzę ich twarze”. Każdy mi mówił: „Gołda, kto ma zdjęcia Żydów polskich? Kto zachował? Nikt!”. Okazało się, że zebraliśmy dziewięć tysięcy fotografii, wystawa była pokazana w 70 miastach świata. Pani widzi w synu następcę? Gołda: Festiwal miał 16 edycji w Warszawie, dwie w Nowym Jorku. Bardzo mi zależy, żeby Dawid to pociągnął. Ja nie jestem z łagodnych baranków, nie wycofam się. Ale widzę w tej roli Dawida, wiem, że potrafi wnieść wiele nowego. Dawid: Czy to jest oferta pracy? Jeżeli tak, chciałbym znać warunki. A poważnie – to, co robisz, jest bardzo ważne. Jest bardzo potrzebne. Chętnie biorę w tym udział i chętnie też realizuję swoje rzeczy, czasem przy twoim udziale. Gołda: Dawid jest indywidualistą. Wiem o tym. Nigdy niczego mu nie narzucę. Dawid: Potrafimy się zabić w pracy. Nie jesteś łagodnym barankiem. I chcesz, żeby każdy robił wszystko tak, jak ty chcesz. Pan przejmie schedę po mamie? Dawid: Mama tak naprawdę nie potrzebuje, żeby ktokolwiek przejmował po niej schedę. Mama będzie robiła swoje do końca życia i jeszcze 100 lat dłużej. Jest jak królowa angielska. Czy dla Pana ten głos sześciu milionów jest równie ważny? Dawid: Robię mnóstwo rzeczy niezwiązanych z pamięcią i historią. Skupiam się na teraźniejszości. Ale głęboko wierzę, że należy pamiętać. Trzeba oddać głos ludziom, którzy go nie mają. Nie tylko tym sześciu milionom pomordowanych Żydów. Każdemu. Miałem koleżankę, która zmarła trzy miesiące temu w wieku 31 lat. Spadła ze schodów. Cudowna kobieta, uczyła dzieci, miała fajnego męża. Mimo że długo się nie widzieliśmy, dzisiaj pamiętam o jej zamiłowaniu do bajek Disneya, „Króla Lwa”. Ludzie żyją tak długo, jak długo są w naszej pamięci. Czy w Pani jest lęk związany z przeszłością, wojną? Gołda: Lęk idzie ze mną przez całe życie. Ogromny lęk. W dzieciństwie śniło mi się, że gonią mnie Niemcy. Gdy dorosłam, mówili, że aby się pozbyć lęku, trzeba rozmawiać ze sobą. Próbowałam, ale bez skutku. Zmęczyłam się tym mówieniem. Całe życie walczyłam, żeby nie przekazać tych lęków Dawidowi. Gdy w dzieciństwie wracałam ze szkoły, moi rodzice stali w oknie i mnie wypatrywali. Gdy sama byłam matką, też stałam w oknie. Szymon miał podobnie. Wypatrywaliśmy wracającego ze szkoły Dawida, ale gdy docierał do domu, wsadzaliśmy nosy w gazety, udawaliśmy, że wcale nie czekamy. W autobiografii pisze Pani: „Przeszłość była mi przeznaczona. Szukałam dybuków”. Gołda: Wydaje mi się, że dybuki są zawsze koło mnie. Wyjaśnijmy – to dusze zmarłych, które wcielają się w żywych. Gołda: Wiele razy grałam w spektaklu „Dybuk”. Może stąd moje połączenie? W moim ukochanym teatrze na placu Grzybowskim, który został zburzony, zawsze widziałam małe dybuki. Siedziały w kątach i czuwały nad nami. Dobre dybuki? Gołda: Powiem szczerze, moje życie miało różne barwy, ciemne też. Ale dybuki zawsze widziałam dobre. Gdy musieliśmy opuścić teatr, nie poszły za nami. Może wrócą do nowej siedziby? Gołda: Oby. Prezydent Rafał Trzaskowski obiecał, że przypadającą w tym roku 70. rocznicę Teatru Żydowskiego będziemy obchodzić w gmachu Teatru na Woli, gdzie będzie nasz nowy dom. Można powiedzieć, że jest Pan trzecim pokoleniem po Holocauście. Przejął Pan traumę po rodzicach? Dawid: Prawdę mówiąc, w trudnej dyskusji historycznej, która odbywa się w Polsce, wszyscy jesteśmy kolejnym pokoleniem po Holocauście. Nie tylko ja czy moi rówieśnicy. Ale każdy w Warszawie, cały kraj. Na tej ziemi każdy jest częścią przeszłości – czasem przerażającej, czasem pięknej. Nie wyniosłem traumy z domu. Wyniosłem za to wiele anegdot, bo mój tata, który przeżył wojnę, wolał wszystko zamienić w żart. Nie dotknęła mnie też trauma z powodu przeszłości mojego dziadka, którego cała rodzina została zamordowana. Patrzę na ich historie jak na własne korzenie, widzę ich głębię, widzę, jak są skomplikowane. Żywy obraz tego, jak cudowna i jak straszna potrafi być ludzkość. Gołda: Nie obarczaliśmy cię własnymi lękami. Dawid: Prawdziwą traumą mojego dzieciństwa było to, jak znalazłem twój stanik na stole. Gołda: Przestań. Dawid: Taki żydowski humor. Żart w miejsce grozy. Czytaj także: Dawid Szurmiej o relacji z matką, gwiazdą Teatru Żydowskiego, Gołdą Tencer
Gołda Tencer o Teatrze Żydowskim. Czy po latach tułaczki znajdzie swoją siedzibę?
Artystka wyjawiła informację w Dzień Dobry TVN
Teatr Żydowski im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie nie ma obecnie swojej stałej siedziby. Korzysta ze sceny Klubu Dowództwa Garnizonu Warszawa w al. Niepodległości 141a. Jego dyrektor, Gołda Tencer, zdradziła jednak, że to może się zmienić... Gołda Tencer o nowej siedzibie Teatru Żydowskiego Artystka była dziś gościem telewizji TVN, w której wyjawiła, na jakim etapie są rozmowy... „Mija chyba rok, jak prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz ogłosiła, że będziemy na Próżnej. Mija rok i na pewno tam nie będziemy. Teraz z tego, co wiem miasto kupiło budynek Teatru na Woli. Było już podawane nieoficjalnie, że tam będzie grał Teatr Żydowski, ale oczywiście to będzie własność miasta”, powiedziała Gołda Tencer w Dzień Dobry TVN. „Już słyszałam, że Teatr Żydowski dostał 150 milionów, by grać na ulicy Próżnej, ale my nic nie dostaliśmy. Projekt jest zatrzymany. Mam nadzieję, że na nasze 70-lecie, 1 września przeniesiemy się do Teatru na Woli”, dodała z optymizmem. Gołda Tencer o spektaklu Berek Opowiedziała również o wyjątkowym przedsięwzięciu: spektaklu „Berek”, przybliżającym widzom losy Berka Joselewicza, który w czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku organizował oddziały żydowskie i stał się symbolem „zaangażowania Żydów w niepodległość Polski”. – Jest to w ogóle nieznana historia. Berek Joselewicz był u Kościuszki, ale to, co my chcemy pokazać, to miłość, również Żydów, do swojego kraju. No i mamy najlepszy sztab: reżyseruje Maja Kleczewska, Zbigniew Libera, który robi scenografię, Łukasz Chotkowski, odpowiedzialny za dramaturgię i scenariusz sceniczny – opowiada dyrektor Teatru Żydowskiego. I wyjaśnia, że w celu realizacji przedsięwzięcia, konieczne było znalezienie odpowiedniej sceny. – Spektakl będzie grany na Nowym Świecie, przy rogu Świętokrzyskiej. Tam jeszcze nas nie było – śmieje się Gołda Tencer. Dodaje, że nie ma miejsca, w którym Teatr Żydowski nie byłby w stanie zagrać spektaklu. – My gramy wszędzie: od Zachęty, poprzez Synagogę im. Nożyków, Teatr Studio i inne teatry. I tym razem potrzebowaliśmy takiej sali, jak na Nowym Świecie i znaleźliśmy, ale to jest droga przez mękę – podkreśla. Pełny zapis naszej rozmowy z Gołdą Tencer znajdziesz powyżej.
Gołda Tencer i jej syn, Dawid Szurmiej, o swojej wyjątkowej relacji
Jaką matką jest aktorka? Jakie ma wady i zalety?
On - producent filmowy, który odnosi sukcesy na całym świecie. Ona - legendarna aktorka Teatru Żydowskiego, wielka osobowość, artystka nietuzinkowa i jedyna w swoim rodzaju. Ich relacja również jest niebanalna: potrafią się spierać o wiele rzeczy, ale stanowią dla siebie przede wszystkim ogromne wsparcie. Gołda Tencer i Dawid Szurmiej szczerzy jak nigdy! Gołda Tencer i Dawid Szurmiej o swoich wadach – Dawid jest taką baśnią. O nim można opowiadać i on opowiada. Wszystko, co zamienia i o czym chce mówić, powstaje z tego nowa baśń – podkreśla Gołda Tencer. A jakie wady widzi w legendarnej aktorce Dawid Szurmiej? – Mama do dzisiaj jest nadopiekuńcza i to nie zawsze już jest dobre, bo czasami dzieci troszeczkę dorastają i potrzebują troszeczkę swobody. Stara się działać jako mój agent, w związku z czym jak ja z kimkolwiek umówię się na godzinę 11, ona dzwoni o 10 i pyta się: „Dawid, gdzie Ty jesteś?! My zaczęliśmy o 10!”. Odpowiadam: „Mamo, ja wiem, ale...”, Ona: „Dawid, Ciebie jeszcze nie ma... Jest 10:05, Ciebie jeszcze nie ma!” – śmieje się producent filmowy. Z kolei jego mama, zapytana o wady syna, odpowiada bez wahania: – spóźnia się jak swój tatuś. Druga? Wszystko jest zawsze „manana”, jutro. On zdąży – zdradza. Gołda Tencer i Dawid Szurmiej o swoich zaletach i relacji A jakie zalety ma Dawid Szurmiej w oczach matki? – Jego trzeba kochać! Każdy, kto go pozna, to go kocha, bo on jest ciepły. W Dawidzie jest wiele miłości, empatii dla ludzi, więc to jest najważniejsze. A przy tym on jest z tych ludzi, którzy chętnie wszystkim pomagają – podkreśla Gołda Tencer. A jakie syn widzi w aktorce zalety? – Jest jedną z niewielu osób, do której można zadzwonić o 2.00 nad ranem, a ona odbierze i zaspanym głosem powie: „halo? Co się dzieje?”. Ja na to: „mamo, chciałem Ci o czymś powiedzieć”. Ona: „tak? O 2.00 nad ranem? No to mów, mów”, więc słucha, rozmawia i nie rzuca słuchawką. Natomiast w ciągu dnia bywa mało cierpliwa, bo ma wiele różnych rzeczy na głowie. Ale w nocy to ona żyje. Odbiera telefony od przyjaciół, znajomych, ode mnie, prowadzi godzinne dyskusje, więc to jest szalenie fajne – zaznacza Dawid Szurmiej. I dodaje, że tak naprawdę zalet jego mama ma wiele. – Ale jedna rzecz, za którą jestem jej naprawdę wdzięczny, to to, że zawsze miała czas dla mnie, żeby zawieźć mnie z jednych zajęć na drugie, na trzecie, na dziesiąte i że miałem okazję bardzo wielu rzeczy spróbować jako dziecko. [...] Niczego mi nigdy nie brakowało – deklaruje. A jak Gołda Tencer odpowiedziała na pytanie o wychowanie syna? – On by powiedział, że w ogóle go nie wychowałam (śmiech). Ja nie wiem. To chyba jest cud, że Dawid jest taki, jaki jest, ale oczywiście byłam ja, była babcia Sonia, która mieszkała razem z nami, była pani, która nam pomagała i o dziwo tak jak Dawid mówi, że ja zawsze znajdowałam czas dla niego, bo on był i jest dla mnie najważniejszym w życiu, co mnie spotkało. To jest najpiękniejszy prezent mój i Szymona – mówi wzruszona aktorka. Pełny wywiad z Gołdą Tencer i jej synem Dawidem Szurmiejem możesz zobaczyć powyżej.
Dawid Szurmiej o relacji z matką, gwiazdą Teatru Żydowskiego, Gołdą Tencer
Dawida Szurmieja wychowały dwie gwiazdy Teatru Żydowskiego – jego matka, aktorka Gołda Tencer i ojciec, reżyser Szymon Szurmiej. Jednak syn poszedł własną drogą i został producentem filmowy. Po filmowej szkole w Londynie realizuje produkcje w wielu miejscach na świecie. Od Stanów Zjednoczonych po Pakistan. W wywiadzie dla dwutygodnika VIVA! wspomina z matką dzieciństwo. Jaką mamą była Gołda Tencer? Dawid: Zawsze stylowo ubrana, szpileczki obowiązkowo, miniówa. Dlaczego chować nogi, jak można pokazać? Podstawa to czerwona szminka. Włosy miałaś kruczoczarne, ale nie zawsze kręcone. Prostowałaś je. Zawsze byłaś modna. I paliłaś na potęgę, co najmniej dwie paczki dziennie. Dlatego ja nie palę. Gołda: Coś dobrego przynajmniej zrobiłam. Dawid: Kochająca życie, dom był zawsze pełen ludzi, towarzyskich spotkań. Odkąd pamiętam, widziałem cię grającą i reżyserująca na scenie. Ale zawsze miałaś czas dla mnie. To jestem zdziwiony. Myślałem, że Pani życie spędziła w teatrze. Dawid: Mama nauczyła mnie, że trzeba zachowywać granice między pracą, a prywatnością. Miała czas, żeby wyjechać na fajne wakacje do Kołobrzegu czy na Mazury. Zawsze była, żeby upewnić się czy nie spowoduję wypadku moskwiczem na pedały. Co prawda samochodem nie chciała nauczyć mnie jeździć, więc nauczył mnie tata, który nie miał prawa jazdy i kompletnie nie umiał jeździć. Miała czas na wszystko – oglądaliśmy filmy, graliśmy w karty, siedzieliśmy i gadaliśmy godzinami. Jednej rzeczy tylko nie robiła. Nie gotowała. Gołda: Wiedziałam, że to powiesz! Dawid: I może dobrze, że tego nie robiłaś. Gołda: Raz zrobiłam. Dawid: Dwa. Raz spaliłaś. Gołda: To były bezy. Za pierwszym razem udało mi się, nawet imię Dawida wyrzeźbiłam w cieście. Dawid: Za drugim razem też byłem zachwycony. Jadłem czarne, spalone bezy i mówiłem, jakie są cudowne. Może trzeba było zacząć od czegoś prostszego, jajecznicy? Gołda: To była domena mojego męża. Jajecznica a’la Simon była legendą. Szymon miał na nią patent. Nikt nie mógł to robić, potem przejął to Dawid. Dawid: Jajecznica polega na tym, że się bierze wszystko, co się ma pod ręką. Najlepiej, żeby było tłuste, jak smalec, czy słoninka.
„Przechowuję śpioszki syna!”. Gołda Tencer czule o swoim synu, Dawidzie Szurmieju
Aktorka Gołda Tencer jest gwiazdą Teatru Żydowskiego. Jej też zawdzięczamy coroczny wielki Festiwal Kultury Żydowskiej Warszawa Singera. Jej syn, Dawid Szurmiej jest producentem filmowym. Za film reklamowy dostał Srebrnego Lwa w Cannes. Oboje kochają się, ale gdy przychodzi im współpracować, spierają się do upadłego. Jak wyglądało macierzyństwo artystki Teatru Żydowskiego? Jak Dawid Szurmiej wspomina swoją matkę? Zdradzili to w wywiadzie dla dwutygodnika VIVA! Mama częściej przytulała, czy krzyczała? Dawid: Lała mocno. Żartuję. Mama jest z tych przytulających, co zagłaszczą na śmierć. Przytuli tak mocno, że rano człowiek budzi się niedotleniony. Gołda: Dawid miał dużo miłości w domu. Od nas – ode mnie i Szymona – także od babci, która mieszkała razem z nami. W Pani biografii „Gołda Tencer. Jidisze mame” Dawid zażartował, że z terrorystą łatwiej się negocjuje niż z żydowską matką. Dawid: To nie żart, to fakt. Mama potrafi być uparta. Gołda: W stosunku do ciebie nie jestem. Dawid: Nie? Dialog sprzed trzech dni. Ja: „Zimno jest, rozpalę w kominku”. Ty: „Tylko nie w kominku. Kominek może cię zabić!”. Ja: „Mamo, ale kominek jest drożny, był kominiarz, wszystko sprawdził”. Ty: „Kominek może cię zabić!”. Rozpaliłem, wszystko ok, ale ty zła: „Zawsze wszystko zrobisz po swojemu!”. Gołda: Pamiętam, że kominek źle działał i dymił. Jak słyszę, że chcesz uruchomić, to mam dygot. Dawid: Ale zawsze musi być po twojemu. Gołda: Oczywiście, że tak. Dawid: Nie jesteś uparta, tylko zawsze musi być po twojemu? Gołda: Racja musi być po mojej stronie. Dawid: Dlatego łatwiej się negocjuje z terrorystą. Bo jak moja mama ma rację, to ją ma! Jak powie, że Czechosłowacja istnieje, to Czechosłowacja zacznie istnieć ze strachu! (...) Podobno wróżbita przepowiedział, że nie będzie miała Pani dzieci? Gołda: Tak, to było w czasie, kiedy ustawianie tarota było bardzo modne. Spotkałam się z pewnym mężczyzną w kawiarni, miał mnie nie znać, żeby jego przepowiednie były wiarygodne, ale przywitał mnie słowami: „O, pani Gołda”. Akurat zagrałam w „Austerii” Jerzego Kawalerowicza, więc ludzie mnie rozpoznawali. Dużo mi naopowiadał, ale gdy zapytałam, ile będę miała dzieci, powiedział, że nie będę miała wcale. To było straszne, wróciłam do domu spłakana. Mąż zdziwiony: „Co się dzieje?”. Ta niepomyślna wróżba przyśpieszyła moje życie. Dziesięć dni później zrobiłam testy ciążowe. Byłam w ciąży. Najgorszy wróżbita świata. Gołda: Gdy zostawiłam go w kawiarni, byłam przerażona. Nie wiedziałam, że to zapoczątkuje naszą historię - matki i syna. Wypada zapytać o pieluszki. Dawid: Ale mama w życiu nie zmieniała mi pieluszek! Skąd Pan wie? Dawid: Od babci. Mamo, zmieniałaś pieluszki? Gołda: Chyba tak. Wtedy jeszcze tetrowe. A tata prasował. Przez miesiąc czasu. Dawid: Właśnie, a potem wyjechał za granicę i przywiózł pampersy. Widzę ten wasz tercet egzotyczny - ciebie z tatą i babcią. Myślę, że babcia dyrygowała podziałem pracy. Gołda: Wszyscy po kolei zmieniali. Jak to jest być matką? Gołda: Jako kobieta się zmieniłam. Poczułam się pewniejsza, bardziej kobieca. Aktorsko też dojrzałam. Kobiety często o tym mówią. Poród i macierzyństwo zmienia całe życie. Pamiętam ten moment, kiedy leżałam na sali porodowej i podali mi pierwszy raz dziecko do karmienia. Mój syn uśmiechnął się w charakterystyczny sposób, krzywo. Pomyślałam: „cały Szymon”. Rzeczywiście, jak tata był strasznie głośny. Pierwsze wspomnienie z mamą? Dawid: Mam taką fotografię pamięci. Jadę po osiedlu pomarańczowym moskwiczem na pedały. Mama stoi obok, szal zarzucony na ramiona, upewnia się, że nie spowoduję wypadku przy prędkości dwóch kilometrów na godzinę. Gołda: Pamiętam ten pomarańczowy samochodzik. Dawid: A ja pamiętam cię jeżdżącą szarym polonezem. Gołda: Ciągle miałam polonezy. Dawid: Bo w każdym urywałaś podwozie na leżących „policjantach”. Pamiętam, jak mnie odbierałaś ze szkoły. Już z daleka słychać było grzechot twojego nadjeżdżającego samochodu. Pamiętam też, jak na promie do Szwecji grałem w jednoręcznego bandytę. I wygrałem dla ciebie dużo pieniędzy, które potem wydaliśmy na jedzenie w barze na statku. I pamiętam, że do dzisiaj nie możesz mi wybaczyć, że widziałem dwadzieścia twoich recitali, a nie obejrzałem dwudziestego pierwszego, bo tata zabrał mnie na otwarcie windy w Pałacu Kultury. Nie patrz tak. Do dzisiaj mi się za to obrywa. Przechowuje Pani śpioszki syna? Gołda: Mam jego pierwsze ubranka, skarpeteczki. Mam pierwszą pozytywkę. Nie mówiąc o wszystkich rysunkach.
Autobiografia żydowskiej artystki, która za życia stała się legendą...
„Jidisze mame” Gołdy Tencer i Katarzyny Przybyszewskiej-Ortonowskiej wkrótce w księgarniach
Bezkompromisowa, pasjonująca i chwytająca za serce. Nade wszystko jednak z każdej strony tchnąca żarliwym pragnieniem ocalenia kultury swego narodu. Jidisze mame to autobiografia wielkiej żydowskiej artystki Gołdy Tencer. Kobiety, która za życia stała się legendą. Premiera książki Jidisze Mame Gołdy Tencer i Katarzyny Przybyszewskiej-Ortonowskiej już 4 września 2019. Echo Holokaustu (…) wspomnienia wracają. I bolą. A są silniejsze niż rozsądek – pisze Gołda Tencer. – (…) w powietrzu wisiało coś dziwnego, jakieś niewidzialne fluidy, które otaczały nas ciasno, zabierając przestrzeń do życia i radości. Dopiero po latach zdefiniowałam to jako smutek. Może nawet ból. Byliśmy pokoleniem urodzonym po Holokauście, ale jego echo towarzyszyło naszemu dzieciństwu bez względu na to, jak bardzo nasi rodzice chcieli nas przed tym uchronić. Dzieje swej rodziny, historię mamy i taty (obóz w Auschwitz, warszawskie getto) składa z dziesiątków elementów – relacji, okruchów wspomnień czy zachowanych drobiazgów. Rodzinny dom Gołdy Tencer to jednak nie tylko bolesna przeszłość. Choć, jak sama przyznaje, nie byli rodziną szczególnie religijną, pielęgnowali żydowskie tradycje. Dzieciństwo artystki to także Szkoła Żydowska imienia Icchaka Lejba Pereca, stanowiąca swoisty schron przed antysemityzmem. Szkolni przyjaciele nierzadko zastępowali rodziny, których część uczniów po prostu… nie miała. Ale i tych z czasem ubywało… Kiedy zaczynałam klasę pierwszą, było nas sześćdziesięcioro uczniów, maturę pisało już tylko dziesięć osób. Przez te wszystkie lata dzieci wyjeżdżały z rodzicami. Dorastaliśmy we względnej nieświadomości, co się działo w czasie wojny. I tak jak w domach nie rozmawiało się o Holokauście, tak w szkole to też był temat tabu. Dopiero jako nastolatkowie zaczęliśmy rozumieć, dlaczego tak nas chroniono, trzymano pod kloszem, posyłano do żydowskiej szkoły i karmiono obowiązkowym drugim śniadaniem. W klasach robiło się pusto. Szkoła zaczynała umierać. (…) Rok szkolny 1969/1970 trwał dwa tygodnie. (…) Potem była już tylko cisza. Mamy dla kogo grać! Wymarzyła sobie wielkie role teatralne. Już jako kilkuletnia dziewczynka, śpiewająca w języku jidysz, występowała w dziecięcych spektaklach, grała na pianinie. Po epizodzie w łódzkim teatrze lalek Arlekin była chórzystką w Teatrze Muzycznym w Łodzi (byłam ładna i dobrze śpiewałam). We wrześniu 1969 roku nastąpił przełom w życiu zawodowym Gołdy Tencer. Gdy zaczynała pracę w warszawskim Tetrze Żydowskim, na etatach zostało jedenastu aktorów. Reszta wyemigrowała. Podobnie jak większość publiczności. Na pierwszych przedstawieniach siedziało po kilka osób… Gdy chcesz być aktorem, wszystko wydaje ci się nieważne. A bycie aktorem teatru żydowskiego to jest misja. I choć bałam się wtedy, co dalej, wiedziałam, że nie mam wyboru. Albo idę tą drogą, albo nie. Szybko weszłam w teatralne życie, i to mnie uratowało przed smutkiem i pustką w Łodzi po marcowych emigracjach – wspomina. Choć początkowo grali przy niemal pustej sali, warszawska publiczność przyjęła teatr jako swój. Z kilku osób na widowni robiło się kilkanaście, kilkadziesiąt aż do chwili, gdy widownia pękała w szwach, ludzie siedzieli na schodach, drzwi od sali się nie domykały, brakowało powietrza. Z czasem teatr podjął się prezentacji swego repertuaru w innych miastach Polski, głównie tych, w których jeszcze istniała społeczność żydowska, we Wrocławiu czy w Katowicach. Mieliśmy stary autobus, a na autobusie napis: „Państwowy Teatr im. Kamińskiej”. Oczywiście nie napisane było „Żydowski”, bo się baliśmy. Po ekspansji na sceny krajowe przyszła kolej na tzw. wielki świat. Sensacją stała się przede wszystkim trasa, którą aktorzy odbyli po 19 miastach Republiki Federalnej Niemiec, niemal 30 lat po zakończeniu wojny! Różne rzeczy działy się podczas tego tournée, usiłowaliśmy zaklinać rzeczywistość, ale reakcje publiczności były różne. Za to w każdym mieście witali nas burmistrz, podburmistrz i wszystkie miejscowe władze. Wygłaszali niekończące się przemówienia i wszyscy się kajali, przepraszając za swoich przodków. Potem były przyjęcia, alkohol lał się strumieniami, a rozmowy schodziły już z górnego C na tematy mniej zapalne. Jakkolwiek podczas przedstawień musieliśmy być przygotowani na wszystko. Dziesiątki lat po Holokauście kolejne pokolenia nie potrafiły zrozumieć postępowania swoich ojców. W latach 70., 80. i 90. teatr objechał prawie cały świat. Niemcy, Wielka Brytania, Belgia, Francja, Austria, Australia, Izrael, Urugwaj, Brazylia, Stany Zjednoczone, Włochy, Szwajcaria, Jugosławia, Kanada… Peany w lokalnej prasie, kolejki po bilety, uznanie widzów. Jednym słowem – sukces. Czy na świecie ktoś jeszcze mówi w jidysz? Mogliśmy zadawać sobie to pytanie. Ale im dalej jechaliśmy, im większa witała nas publiczność, im głośniej się śmiała z wypowiadanych w tym języku żartów, tym mocniej rosła pewność. Jidysz żyje! Mamy dla kogo grać! Historia Teatru Żydowskiego im. Estery Rachel i Idy Kamińskich to jednak nie tylko pełne sale, uznanie widzów na całym świecie, wielkie role Gołdy Tencer i charyzma Szymona Szurmieja. Po objęciu fotela dyrektorskiego po zmarłym mężu artystka musiała stanąć do jednej z najcięższych w swym życiu, bo nierównej, walki. Walki o historyczną siedzibę teatru przy placu Grzybowskim pod numerem 12/16. Kilka tygodni dzieli od siebie dwie tragiczne daty roku 2014. Śmierć Szymona i podpisanie porozumienia o sprzedaży gmachu oraz działki teatru – pisze we wspomnieniach Gołda Tencer. I dalej: Na 9, 10, 11 i 12 czerwca zaplanowane były spektakle Skrzypka na dachu. Natychmiast zdecydowałam, że trzeba widzom zwrócić pieniądze za bilety. Mirosław Sowiński w „Gazecie Polskiej” napisał: Warszawski Teatr Żydowski przetrwał komunistyczne, antysemickie czystki 1968 roku. Może tylko nie przetrwać działań dewelopera. Choć prawo stoi po stronie teatru, aktorzy i widzowie nie są wpuszczani do budynku. Nie potrafiłam pogodzić się z myślą, że nie zagramy. Dlatego zagraliśmy. (…) W pełnym słońcu, okutani w teatralne kostiumy ze Skrzypka, w grupie, człowiek za człowiekiem szli na plac Grzybowski aktorzy zagrać fragmenty spektaklu. Obecnie teatr, nie poddając się, dzieli jeszcze los tułaczy, spektakle wystawiając dzięki scenie użyczanej przez życzliwe mu instytucje. Decyzją władz stolicy nowy gmach ma jednak objąć przy ul. Próżnej 14. Piękny adres na Teatr Żydowski – stwierdza w epilogu jego dyrektorka. Emocjonalny rollercoaster Stołeczna scena żydowska okazała się dla Gołdy Tencer całym jej życiem w sensie nie tylko czysto zawodowym. To tu poznała swojego męża, wówczas aktora, reżysera i dyrektora teatru, Szymona Szurmieja, starszego od niej o…. 26 lat. Ja mieszkałam w garderobie Idy Kamińskiej, Szymon – w księgowości. Uczucie zaczynało się rodzić trochę bez mojej świadomości. Ukradkowe spojrzenia, przelotne gesty, uśmiechy coraz cieplejsze. Z niecierpliwością wyczekiwałam kolejnego spotkania, próby, wieczornego wyjścia. Miał niebywałą charyzmę i coś, co sprawiało, że po prostu chciało się z nim być, słuchać go, patrzeć na niego. Zakochałam się bez pamięci. Związek ukrywali początkowo zarówno przed kolegami z pracy, jak i rodziną aktorki. Zamieszkali razem dopiero po ośmiu latach. Mama bardzo polubiła Szymona, ale myślę, że na początku mocno przeżyła nasz romans. Ostatecznie szanowny narzeczony córki miał bogatą przeszłość, dwie żony i troje dzieci i przede wszystkim był dwadzieścia sześć lat ode mnie starszy. Nie wiem, czy tak wyobrażała sobie przyszłego zięcia. Przeżyli razem 44 lata, aż do śmierci Szurmieja w 2014 roku, wbrew licznym głosom zdumienia, a zapewne i oburzenia. Tworzyli związek w równym stopniu zgodny i harmonijny, co stanowiący pole małżeńskiej walki. Dla wielu ludzi nasz związek nie był normalny. Bo i nie oszukujmy się, nie był. (...) Nasze życie nigdy nie było nudne, ale zawsze siedzieliśmy na małym wulkanie. Kochaliśmy się i zabijaliśmy. Emocjonalny rollercoaster – zwierza się w książce Gołda Tencer. Nie mam dobrego dnia, jeśli nie dochodzi w nim do jakiegoś starcia z moją małżonką. Ale to nic nie znaczy. Nasze starcia są emocjonalne, ale one nie hamują, przeciwnie, pchają naprzód. W naszym związku nie ma nudy, nie ma nienawiści, nie ma obojętności. Może nasze małżeństwo nie jest doskonałe, ale jest mocne. Chodzi o to, by ludzie dobierali się nie ze względu na podobieństwo charakterów, ale ze względu na podobieństwo życiowych zamierzeń – wspominał z kolei w jednym z telewizyjnych programów sam Szurmiej. Dom Gołdy Tencer i Szymona Szurmieja w podwarszawskim Komorowie był domem żywym, otwartym i głośnym. Zawsze pełnym ludzi, przyciągającym ich jak magnes. I jak każde z nich. Trzeba mieć co pamiętać Działalność Gołdy Tencer to jednak nie tylko teatr. To także niezłomna walka o zachowanie kultury żydowskiej i pamięci o polskich Żydach. Założona przez nią w 1988 roku Fundacja „Shalom” działa niezwykle aktywnie organizując koncerty, konkury, warsztaty i wystawy. Najsłynniejsza z nich to I ciągle widzę ich twarze, która zwiedziła cały świat. Bodaj najtrwalszym dokonaniem fundacji jest Festiwal Kultury Żydowskiej „Warszawa Singera”. Gołda Tencer powołała też do życia Centrum Kultury Jidysz. Moje pokolenie nie miało przeszłości, a milczenie rodziców nie pozwalało nam jej poznać. „Ojczyzną Żydów jest pamięć”. Zawsze to powtarzam. Tylko że trzeba mieć co pamiętać, tłumaczy artystka. Obszernym i zarazem istotnym fragmentem autobiografii Jidisze mame są wspomnienia osób bliskich Gołdzie Tencer – przyjaciół z lat szkolnych, członków najbliższej rodziny… Wspominając marzec 1968 roku, aktorka pisze: Nie mieściło się nam w głowie, że dwadzieścia pięć lat po Holokauście mógł ponownie pojawić się problem Żydów w Polsce. Znów bycie Żydem stało się brzemieniem, skazą, od której trzeba się było odsuwać jak najdalej. Wyjechałam z Łodzi do Warszawy i to mnie uratowało. Rozdziału marca ‘68 nie zamknęłam jednak nigdy. Kiedy powtarzam w myślach te słowa, widzę moich przyjaciół rozsianych po świecie. Tu więcej zostawili po sobie, niż mieli. Poprosiłam ich, by opowiedzieli swoje historie. Zrobili to po raz pierwszy. O autorkach: Gołda Tencer – urodzona w Łodzi aktorka, pieśniarka i reżyserka teatralna. Dyrektorka warszawskiego Teatru Żydowskiego im. Estery Rachel i Idy Kamińskich. Założycielka i szefowa Fundacji „Shalom” organizującej m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej „Warszawa Singera”. Za działalność artystyczną, organizacyjną i wspierającą promocję kultury żydowskiej w Polsce i na świecie została uhonorowana licznymi nagrodami i odznaczeniami. Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska – redaktor naczelna dwutygodnika VIVA!, autorka setek wywiadów i reportaży, współautorka razem z Moniką Kuszyńską książki Drugie życie. Książka Jidisze mame ukaże się nakładem wydawnictwa Edipresse Książki.
Gołda Tencer: „Echo Holocaustu zawsze towarzyszyło mojemu dzieciństwu”
Aktorka i pieśniarka obchodzi dziś urodziny
Mówi, że Łódź widzi czarno-białą, choć jej dzieciństwo było kolorowe. Dotknięci traumą Holocaustu rodzice robili wszystko, by świat dzieci uczynić pięknym. Tu dorastała, chłonęła żydowską tradycję, uczyła się w żydowskiej szkole. Nawiązywała pierwsze przyjaźnie, które zostały na całe życie. Tu potem po Marcu’68 żegnała najbliższych, którzy wyjeżdżali z biletem w jedną stronę. Ona została. Dlaczego? I dlaczego tak rzadko wraca do miejsca, w którym wyrosła? Czy wspomnienia mogą boleć? Z Gołdą Tencer, aktorką, pieśniarką i dyrektor Teatru Żydowskiego w Warszawie do Łodzi pojechała Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska. Przypominamy wyjątkową podróż z 2015 roku. O opowieść o świecie, którego już nie ma. Jak w żydowskiej piosence „Miasteczko Bełz”: „Wypłowiał już tamten obrazek, milczący, płonący Bełz”. Gołda mówi Bełz, ale myśli Łódź. Łódź to jej żydowski Bełz. Main sztetele Łódź. Moje miasteczko Łódź. Kochana, żydowska Łódź. Opowiada o tym podczas swoich koncertów, gdzie słowami pieśni kreśli w jidysz obraz przeszłości zniszczonej przez ludzi, los i historię. Jak więc pojechać do świata, którego nie ma? Jak wrócić do miejsc zapomnianych przez Boga? Jak z okruchów wspomnień, skrawków pamięci odbudować coś, co przed pięćdziesięciu laty tętniło życiem? Urodziła się po wojnie, kiedy wydawało się, że Czarna Noc dla żydowskiego narodu bezpowrotnie minęła. I choć w domu nie mówiło się o Holocauście, strach przed czymś, czego nie znała, a wciąż widziała w oczach tych, którzy przetrwali, czaił się z tyłu głowy. Nie dawał spokoju, nie pozwalał żyć. Jako dziecko nie wiedziała nawet, gdzie w czasie wojny mieściło się żydowskie getto. A kiedy teraz delikatnie staram się o tym porozmawiać, mówi krótko: „Nie pytaj.” Więc nie pytam. Potem sprawdzam kwartały ulic. Zakazane Miasto, gdzie nigdy nie stanęła stopa małej Gołdy Tencer. Tak żydowscy rodzice chronili swoje żydowskie dzieci przed bólem pamięci. Wiedząc już, że nie mogą podarować im pięknej przeszłości, chcieli, by mimo wszystko uwierzyły, że piękna może być przyszłość. I była. Gołda wspomina dzieciństwo – najpiękniejsze z możliwych. Dziecięcy świat zamknięty między ulicami Próchnika, Piotrkowską, Pomorską, Rewolucji 1905. Żydowską szkołę imienia Icchoka Lejba Pereca na Więckowskiego 13. Mieszkanie z kaflowym piecem, śmiech matki, jej kuchenną krzątaninę, smak karpia po żydowsku, zapach skwarek z cebulą u babci Rudy, pracownię ojca, w której sprzedawał torebki… Kiedy słucham jej opowieści, mam wrażenie, że ożywają czarno-białe fotografie. Nowoczesnym autem mkniemy ulicami miasta, które jakby zatrzymało się w czasie. Gdyby nie szyldy, reklamy, szklane potwory wbite między przedwojenne kamienice, mogłybyśmy przypuszczać, że w niezwykły sposób wróciłyśmy do Łodzi lat 50. i 60. Tylko twarze inne. Gdy wchodzimy na podwórko, na którym wychowała się Gołda, wita nas cisza. Odrapane budynki wyglądają jak filmowa scenografia. Podwórko studnia, bez źdźbła trawy, trzeba głowę zadrzeć wysoko, by zobaczyć niebo. Wszystko jak było, tylko bardziej zniszczone, jakby nie miało siły i motywacji, by walczyć z czasem. I pustka. Zza okna zaciekawione spojrzenia. Gołda jak widzi ludzi, zaraz pyta. Może ktoś jeszcze pamięta… „Znaliście państwo rodzinę Tencerów? Nie. Szkoda. A, nie mogliście znać. Wprowadziliście się w 1975, a oni wyjechali w 1973. A taki Zbyszek mieszkał z matką w suterenie. Żyje? Nie wiecie. Szkoda. To dziękuję.” Nikt już nie pozostał. Kiedy w 1968 roku sekretarz Gomułka wypowiedział przeklęte słowa o „zgniłym elemencie syjonistycznym”, zaczęły się wyjazdy. I wyjeżdżali, jeden za drugim, zabierając ze sobą wspomnienia. Gołda wyjechać nie chciała. Została jako strażnik pamięci. Ludzie muszą mieć do kogo wracać, więc wracają do Gołdy. Gołda nie ma do kogo wrócić, więc ta nasza łódzka podróż, choć w miejsca szczęśliwe, jest smutna. Łódź wita nas deszczem, potem wychodzi słońce, razem z nami zagląda w każdą dziurę odrapanych kamienic. Z żydowskiej szkoły na Więckowskiego 13, do której chodziła Gołda i jej dziś rozrzuceni po świecie przyjaciele, pozostała jedynie tablica. Na tablicy wers z wiersza Juliana Tuwima: „Szkoło, szkoło, gdy cię wspominam, oczy mam pełne łez”. Gołda zaczepia przechodzącą starszą kobietę. „Czy wie pani, co tu było kiedyś?” – „Nie, nie jestem z Łodzi.” Starsza pani przygląda się Gołdzie ciekawie. Uśmiecha się ciepło. „Nie wiem, co tu było, ale za to wiem, kim pani jest.” I odchodzi. Rzadko wracasz do Łodzi… Bo nie mam do kogo. Ulice, podwórka, kamienice, mury stoją, jak stały. Ale ludzi nie ma. Rodzice nie żyją, brat w Szwecji, przyjaciele rozjechali się po świecie. Została pustka. I smutek, że tamtego świata już nie ma. Wszystko przemija. Takie jest okrutne prawo życia. Przemijanie to nie unicestwienie. A mój świat został unicestwiony. Zmieciony z powierzchni ziemi. Dlatego trudno się wraca, bo wciąż pamiętam, jak żegnałam bliskich, jak każdego dnia ktoś wyjeżdżał, pakował się, opuszczał Łódź. Nie na chwilę. Na zawsze. Brat wyemigrował w 1968. Ja wyjechałam do Warszawy w 1969. Dwa lata później zmarł tata, rok później zabrałam mamę do siebie… I nigdy potem nie przekroczyłaś progu swojego domu? Ilekroć przyjeżdżałam, chciałam tam wejść. Któregoś razu doszłam już do pierwszego piętra. Ale zawróciłam. Innym razem rozmawiałam z obecnym właścicielem mieszkania. I zanim weszłam, znów stojąc na półpiętrze, zapytałam: „Czy jest sztaba w drzwiach?”. Do mieszkania prowadziły stare poniemieckie podwójne drzwi z mosiężną sztabą. Odpowiedział: „Nie ma. Wyrzuciłem”. „A bojler jest?”. Pamiętałam z dzieciństwa, że gdy kładliśmy się spać, tata zawsze pytał: „Piec zgaszony? Sztaba zamknięta?”. „Nie, bojler też wyrzuciłem”. Popatrzyłam na niego smutno: „Nie, to dziękuję, nie wejdę”. I teraz też dojdę tylko do półpiętra, popatrzę na tę klatkę schodową, nieremontowaną, niemalowaną od pięćdziesięciu lat. Wystarczy. Jak pamiętasz więc ten dom, do którego już wejść nie chcesz? Był mały pokój, duży pokój i sypialnia rodziców. W kuchni stał wielki stół i skrzynia, kredens, w którym mama chowała smakołyki. Rodzice prowadzili otwarty dom. Zapraszali gości, grało się w karty, grała muzyka. Przyjaciele moi i brata przesiadywali u nas godzinami. Mama każdego musiała nakarmić, byle nie wyszedł od nas głodny. I choć było gwarno i wesoło, w powietrzu unosił się smutek… Echo Holocaustu zawsze towarzyszyło mojemu dzieciństwu. Byliśmy pokoleniem powojennym, ale trauma była we wszystkich domach, nie tylko w naszym. Nasi rodzice nigdy nie mówili o swoich wojennych losach… …a Wy nie pytaliście. Ten temat nie istniał. Im jednak byłam starsza, tym bardziej zastanawiałam się, dlaczego tak mało wiem. Szczątki tylko, słowa, zdania, które nawet nie składały się w historię. Tata wracał z pracy do domu i stał godzinami, patrząc przed siebie, plecami oparty o brązowy kaflowy piec. Takim go wszyscy zapamiętali, mówili, że pan Szmul Tencer był zawsze jakiś taki nieobecny… Od wuja, brata ojca, jedynego, który ocalał, czy może od jego żony, nie pamiętam, dowiedziałam się, że tata był w warszawskim getcie, stracił żonę i córkę, potem trafił do Majdanka, Oświęcimia, Mauthausen, gdzie został wyzwolony. Jak mocno musiało to w nim tkwić, skoro często nocami budził nas jego krzyk. Zrywaliśmy się wtedy z bratem i lecieliśmy pędem do sypialni rodziców. „Tato, tato już dobrze”. Ale tata nigdy nie powiedział, co mu się śniło, patrzył tylko na nas ciepłym wzrokiem: „Dziękuję, żeście mnie obudzili”. Tego strachu ukryć przed nami nie zdołał, tak jak swojego obozowego numeru wytatuowanego fioletowym tuszem na lewym przedramieniu. Sto dwadzieścia osiem tysięcy dwieście sześćdziesiąt sześć. Sto dwadzieścia osiem tysięcy dwieście sześćdziesiąt sześć. Sto dwadzieścia osiem tysięcy… Nie mam pamięci do liczb, ale tego numeru nie zapomnę. Raz się tylko wygadał, że podczas powstania w getcie warszawskim dostał broń. Janusz, mój brat, zapytał zaciekawiony: „I co, tato? I co? Ilu Niemców zabiłeś?”. Odpowiedział: „Żadnego. Nie umiałem strzelać do człowieka”. A mama? Poznałaś jej wojenne losy? Przed wojną w domu mamy na łódzkich Bałutach, babcia gotowała w garnkach kamienie, żeby pokrywki się ruszały i żeby sąsiedzi myśleli, że gotuje kartofle. Ale kartofle były rzadko, częściej tam gościł głód. Była jednak tak ambitna, że nie chciała się dzielić swoim ubóstwem. Napisz to, proszę, bo to taka wzruszająca historia. Jak Hitler kazał wywozić Żydów do obozów, uciekli do Komi, na Syberię. Wróciły we dwie – mama i babcia Ruda. Babcia zresztą w 1956 roku wyjechała do Izraela, do swoich synów. Całe dzieciństwo towarzyszyło mi uczucie pustki i tęsknoty. Do świątecznego stołu zawsze siadało nas mało. Nad głowami unosił się duch tych, którzy zginęli. Nie było babć, dziadków, wujków, cioć i ich nigdy nienarodzonego potomstwa. Tata pochodził z dużej rodziny, ale ocalał tylko on i brat. Byłam kiedyś z koncertem niedaleko Łukowa, gdzie się urodził, i zapytałam publiczność: „Proszę państwa, moja babcia miała tu przed wojną sklep kolonialny. Czy ktoś ją pamięta? Miała na nazwisko Tencer”. Ale nikt nie pamiętał. Kilka lat temu dostałam e-mail od pewnej pani, która przeglądając stare dokumenty, natrafiła na rodzinę Tencerów. I tak poznałam imiona wszystkich sióstr i braci mojego taty, dowiedziałam się nawet, jak miała na imię jego pierwsza żona – Szajndla i jego córeczka, a moja siostra, też Gołda. Poczułam się tak, jakbym poznała moją rodzinę, jakby ta rodzina, dzięki tym imionom się powiększyła. To było niezwykłe uczucie. Nie wiem tylko, jak wyglądali… Nie zachowało się żadne zdjęcie Twojej rodziny? Niestety… Ramka mojej rodzinnej fotografii stoi pusta. Wiele lat temu razem z Fundacją Shalom wysłałam w świat apel, by ludzie przysyłali przedwojenne i wojenne fotografie polskich Żydów, pokazujące ten nieistniejący już przecież świat. Bałam się, że nikt na apel nie odpowie, że fotografie też pochłonęła wojna. Ale przyszło ponad dziewięć tysięcy zdjęć. Stworzyliśmy wystawę „I ciągle widzę ich twarze”, która objechała świat. Okazało się, że ludzie przechowywali fotografie żydowskich przyjaciół, którzy zginęli, pod innymi zdjęciami w albumach, na strychach, pod podłogą, ukryte w ziemi. Zahava z Izraela przeniosła malutkie zdjęcie matki przez dwie selekcje doktora Mengele, raz przyklejone pod stopą, za drugim razem pod językiem. Ogłaszając apel, po cichu liczyłam, że ktoś przyśle zdjęcie mojej rodziny, którego szukam przez całe życie. Nie przysłał. Nie zobaczyłam ich twarzy… Łódź lata 50. i 60. Zawsze widzę ją czarno-białą. Dlaczego? Nie wiem. Zwłaszcza że moje dzieciństwo było wspaniałe. Pokolenie rodziców po wojnie na nowo uczyło się żyć. Rodzice poznali się w 1947 roku. Mama wróciła do swojej Łodzi, tata z Włoch, gdzie spędził dwa lata, wrócił do Polski, by być bliżej korzeni i, jak mówił, „pilnować nieistniejących grobów bliskich”. Został. Założył zakład kaletniczy i szył torby, które potem nosiły kobiety w całej Polsce. Ja z bratem twierdziliśmy, że były to najbrzydsze torby, jakie kiedykolwiek zrobiono, ale kobiety widocznie myślały inaczej. Rodzicom powodziło się nieźle. Kiedy byli narzeczeństwem, tata podarował mamie srebrną puderniczkę z inicjałami S.R., czyli Sonia Rubinowicz, bo takie nazwisko z domu nosiła mama. Później dostała od taty flauszową pelisę i było to spełnienie jej dziecięcych marzeń. Stworzyli mnie i bratu ciepły dom, do którego chciało się wracać. Dom, w którym pachniało praniem, wywietrzone pierzyny zapraszały do spania, a w kuchni mama nieustannie gotowała coś pysznego. Miała talent do gotowania. Karp po żydowsku, śledź marynowany, gęś, mostek, placki z cebulką, czulent, cymes… Mój brat Janusz za moją namową zebrał te przepisy w małej książeczce „W kuchni mamy Soni”. Odziedziczyłaś po mamie talent kulinarny? Skąd! Gotuję słabo, ale mój karp nie ma sobie równych. Piotr Bikont wspomniał, jak przed laty gotowaliśmy w Domu Aktora w Skolimowie. Dużo znanych osób podjęło się wyzwania. Mój mąż kupił 20 kilo karpia, a ja przygotowałam go według przepisu mamy. Sama, zaznaczam, i mam dowód, bo mama była wtedy w Szwecji u brata. Bikont dodał, że gdyby przyznawano kulinarnego Oscara, należałby się Gołdzie Tencer. Profesor Aleksander Bardini wpadł spóźniony na degustację i jak się dowiedział, że karpia zostało mało, krzyczał głośno: „Zatrzymać karpia! Zatrzymać karpia!”. Zawsze robię karpia na święta i wszyscy o tym wiedzą. Ten zapach pamiętam z dzieciństwa, tak jak zapach cebulki po żydowsku… Tylko nie myśl, że lubię, jak śmierdzi cebulą. Zapach cebulki po żydowsku jest inny. Jest jak poezja, wciąż na nowo się nim zachwycam. Mieszkaliście w kamienicy przy Próchnika 28… Moja żydowskość mieściła się między Próchnika, Wschodnią, Zachodnią i Więckowskiego. Wszyscy nasi przyjaciele mieszkali w tym rejonie. Kiedy szło się ulicą, z każdej strony słyszało się uprzejme „Dzień dobry!”. Na Próchnika był magiel i pralnia. Tu mieszkała Ewa i Freda. Nieopodal sklep rybny pana Niwczyńskiego, dalej szewc. Potem mięsny, zielony sklepik z nabojami do syfonów na rogu Wólczańskiej, dalej pracownia z torbami taty. Kiedy wracaliśmy ze szkoły, w dużym oknie kamienicy na rogu, na półpiętrze stała dziewczynka z długimi warkoczami. Potem dowiedzieliśmy się, że była po chorobie Heinego-Medina. Podobno wyjechała do Szwecji, została wyleczona, ale zmarła. Nawet nie pamiętam jej imienia, tylko te warkocze… Tata mojej przyjaciółki Hanki był skromnym krawcem, szył coś w małym pokoiku, ale to do niego na dysputy przychodził rabin Morejno. Siedzieli cały dzień, maszyna furczała, a oni dyskutowali i dyskutowali… Było gwarno, wesoło, polski mieszał się z jidysz. Każdy miał swoje miejsce na ulicy i na świecie. Śmieję się, że na aryjską stronę przeszłam dopiero po maturze. Nam było po prostu ze sobą dobrze. Świat na Próchnika to była enklawa żydowska? Enklawy były przed wojną. Po wojnie ludzie się wymieszali, mieszkali razem i Żydzi, i Polacy. Nie miało to znaczenia. Na naszym podwórku były trzy rodziny żydowskie, reszta polskie. Było też kilku polskich chuliganów, którzy traktowali nas jak „swoich” i nie pozwalali nam zrobić krzywdy. Kiedy po latach pojechałam na Próchnika, zaczepił mnie jeden z nich, Zbyszek. Zbyszek całe życie stał pod bramą i pił. Natychmiast mnie poznał. Jestem bardzo podobna do swojej mamy – Soni, jakby skórę ściągnął. Utkwił we mnie palec i powiedział: „Ty jesteś Gienia!”. I dodał: „Wiesz, jak tu mieszkali Werthaimowie, Flaumowie i wy, Tencerowie, to były czasy! Nie to, co ta hołota z Retkini”. To było niesamowite. A wiesz, ludzie nie mają pojęcia, że powojenna Łódź mówiła w jidysz? W Twoim domu też mówiło się w jidysz? Kiedy byłam mała, rodzice mówili tak między sobą, żebyśmy nie zrozumieli ich sekretów. Z czasem zaczęli i do nas mówić w tym języku. Tata „polonistą” nie był, jego polszczyzna była uboga, mówił z akcentem, ale za to znał jidysz, hebrajski i włoski. Kiedy poszłam do szkoły, byłam jednym z niewielu uczniów, którzy nie musieli uczyć się języka od podstaw. Byliście religijną rodziną? Tata po wojnie nigdy już nie przekroczył progu synagogi. Modlił się tylko w domu. Na pytanie: „Dlaczego?”, odpowiadał: „Zginął cały naród. Zginęła cała moja rodzina. Gdzie był wtedy Bóg?”. Ja z mamą i bratem chodziliśmy raz w roku na Jom Kippur do synagogi na Rewolucji 1905 roku. Pamiętam, jak któregoś razu weszliśmy przez babiniec, siedliśmy w ławce i przysłuchiwaliśmy się śpiewom. A był to według tradycji sądny dzień, kiedy Bóg feruje wyroki. I nagle usłyszałam rozdzierający płacz. Wypełniał całą świątynię, był tak głośny, że dźwięk wkręcał się w głowę, duszę i serce. Jakby ten płacz miał zakląć tragiczny los narodu… Po latach śpiewałam w tej synagodze i wciąż ten płacz brzmiał mi w uszach. Byliśmy jedną z nielicznych żydowskich rodzin, w której obchodziło się święta. Wprawdzie nie świętowaliśmy sobotniego szabasu, ale obiad wtedy był uroczysty. Lubiłam żydowską Wielkanoc Pesach. Tata wkładał tefilin, odpowiadał na pytanie, które – według tradycji – zawsze zadaje jedno dziecko z rodziny. Na stole stał kieliszek dla proroka Eliasza, który mógł przyjść tego wieczora. Z drugiej strony wbrew tradycji mieliśmy choinkę, a magię świąt Bożego Narodzenia łączyliśmy z żydowską Chanuką. Były więc chanukowe prezenty i gry dla dzieci, i czekoladki w kształcie monet. Pamiętam też chwilę, kiedy wujek mnie, kilkuletniej wówczas dziewczynce, kręci nad głową kogutem. Potem dowiedziałam się, że to Kaparot, jeden z obrzędów Jom Kippur, polegający na oczyszczeniu z grzechów. I choć wtedy pewnie byłam przestraszona, dziś przechowuję tę chwilę jako cenne wspomnienie. Jeden z pisarzy powiedział, że „Ojczyzną Żydów jest pamięć”. Całe swoje życie spędziłam na kultywowaniu wspomnień, składaniu w historię skrawków pamięci. Łaskawy czas podsyła mi ich coraz więcej. Pamiętam, że kilka lat temu po jednym z przedstawień w Teatrze Żydowskim podszedł do mnie starszy pan. Ktoś wcześniej szepnął mi, że szuka Menaszego i Szmula Tencerów. Obaj, wujek i tata, już nie żyli. Powiedziałam, że ja, Gołda Tencer, jestem córką Szmula. Zaprosiłam go na kolację. Pan Niedober, bo tak się nazywał, dużo opowiadał o tacie, którego znał z czasów wojennych i sprzed wojny, dopełniając obrazu, którego nie znaliśmy. Podobno przed wojną był bardzo religijny, rodzinny, choć ciągnęło go z rodzinnego Łukowa do Warszawy. Ale jak przyjeżdżał, chował pejsy pod kapeluszem, frędzle od cyces, tradycyjnej koszuli noszonej przez Żydów, wciskał w spodnie. Opowiedział nam o bunkrze, w którym zginęła pierwsza żona taty i córeczka… Ów pan po wojnie wyemigrował do Stanów i kiedy dwa lata po naszym spotkaniu tam pojechałam, raz jeszcze chciałam się z nim spotkać. Ale jego telefon milczał. Może zmarł… Nigdy się nie dowiem… Wielu rzeczy się już nie dowiem, wielu skrawków pamięci nie odszukam. A czy zostanie po mnie ktoś, kto będzie to kontynuował? Mój syn Dawid, którego kocham nad życie? Oboje z moim mężem Szymonem Szurmiejem robiliśmy wszystko, by nie zarazić go poholocaustową traumą. Ale jak tylko nie wracał długo do domu, staliśmy na zmianę w oknie… A tradycje ze swojego domu kultywuję. I też raz w roku chodzę do synagogi, tyle że do warszawskiej Synagogi imienia Nożyków, a moim miejscem modlitwy nadal jest babiniec na górze. Wróćmy do czarno-białej Łodzi. Do Gieni Tencer. Właśnie dlaczego przez jakiś czas Gieni, a nie Gołdy? Rodzice nadali nam żydowskie imiona. Zgodnie z tradycją po dziadkach. Ja zostałam Gołdą, mój brat Jankielem Lejbem. Ale potem przestraszyli się i spolszczyli je. Tak zresztą zrobili rodzice wszystkich moich przyjaciół. Więc Ryfka była Renią, Hana – Hanką, Maria Bina – Marysią, Izrael – Marianem, Jankiel – Januszem… Ale na świadectwach maturalnych wszyscy znów dumnie mamy wypisane żydowskie imiona. Tyle że używanie przez lata polskich odpowiedników weszło niektórym w krew i tak pozostali. Ja jednak chciałam być Gołdą. Bardziej czuję się Gołdą niż Gienią. W 1957 roku mała Gołda – Gienia zaczyna edukację w żydowskiej szkole imienia Icchoka Lejba Pereca. „Icchok Lejbusz Perec, pisarz, urodził się w Zamościu w Generalnej Guberni…”. Jego życiorys każdy uczeń klepał na pamięć. Pierwsza szkoła mieściła się na Kilińskiego 49, w zabytkowym domu. Potem przeniesiono ją do kamienicy na Więckowskiego 13. Wydawała mi się wtedy ogromna. Ale kiedy przyjechał z Ameryki mój przyjaciel Szymon i poszliśmy ją oglądać, stanęliśmy jak wryci. „Gołda, czy ta szkoła wtedy też była taka mała?”. Nie, to my urośliśmy… Jaka była nasza szkoła? Łza się kręci… Miała klimat. Chodziły do niej tylko żydowskie dzieci, ale program był normalny. Dwa razy tylko w tygodniu nauka jidysz i o godzinie zerowej lekcja historii Żydów, bo nie można już wówczas było włączyć jej w program. Poza tym wszystko jak w szkole, i betonowe boisko, na którym graliśmy w palanta, i sala gimnastyczna, i klasy z tablicami. Tyle że mój rocznik zaczynało sześćdziesięcioro dzieci, a do matury przystąpiło już tylko dziesięcioro. Reszta wyjechała z biletem w jedną stronę… Kiedy patrzę na zdjęcie klasowe, mogłabym wymieniać: Szymon w Nowym Jorku, Maria w Teksasie, Michał w Szwecji, Grzesiu w Danii, Renia w New Jersey, Hanka w Izraelu, Heniek też w Izraelu, Renia w Brukseli… Kilka lat temu według mojego pomysłu Sławomir Grünberg zrobił film „Perecowicze” o nas, wychowankach żydowskiej szkoły. Jesteśmy rozsianymi po świecie Perecowiczami, których Marzec ’68 wygnał z Polski. Ale na szczęście nie zabił w nas miłości. W „Perecowiczach” właśnie któryś z pani kolegów pięknie powiedział: „Byliśmy pokoleniem, które wolało słuchać Beatlesów, niż zajmować się tym, co mówił Gomułka”. I tak było. Nie wiem, dlaczego ludzie myślą, że żydowska młodzież przesiadywała w synagogach. Prowadziliśmy kolorowe życie. Kino, teatr, prywatki, potańcówki. Wtedy był Piotr Szczepanik i jego słynny przebój „Puste koperty”. Kolega Janusza przysłał nam z Ameryki płytę Paula Anki. Tańczyliśmy przy niej do upadłego. Były przyjaźnie, pierwsze miłości, popalało się papierosy. Wszyscy wtedy palili, nie wiedzieć dlaczego. Chciałyśmy być dorosłe, dobrze się ubierać. Kiedy szłyśmy Piotrkowską z Renią, Hanką i Rajką, a wtedy modne były metalowe obcasy, huk niósł się po całej ulicy. I nie było nikogo, kto by się za nami nie obejrzał. Mówiłyśmy wtedy: „Łódź jest najpiękniejsza, nigdy z niej nie wyjedziemy”. Życie jednak szykowało nam inny scenariusz. Ze zdjęć spogląda na mnie śliczna dziewczyna z czarnymi, kręconymi włosami… Które i wtedy, i dziś usiłuję prostować. I jak dziś ubierałaś się na czarno? Nie umiem odpowiedzieć na to pytanie, może dlatego, że jak mówiłam, widzę Łódź i wszystko, co się wówczas działo, w czerni i bieli. Za to pamiętam inną historię. Ponieważ nam powodziło się lepiej, tata miał przecież prywatną inicjatywę, mama kupowała mi w „Telimenie” sukienki, których nie nosiłam. Wstydziłam się, że będę lepiej ubrana niż koleżanki. I jak one do dziś wspominają, wpadły kiedyś do mnie po południu i chyba Hanka otworzyła z impetem szafę. Jakież było jej zdziwienie, gdy odkryła, że wisi w niej mnóstwo sukienek z nieoderwanymi metkami… Byłam skromna. Nie lubiłam się wyróżniać. To czemu chciałaś zostać aktorką? Mówiłam o tym od dziecka. Występowałam w teatrzykach, śpiewałam piosenki. Na maturze dostałam książkę „Labirynt teatru” Arnolda Szyfmana z dedykacją: „Przyszłej Idzie Kamińskiej”. Jaka byłam dumna. Chciałam grać w Teatrze Żydowskim. Kiedy Teatr Żydowski przyjeżdżał do Łodzi, to było święto. A przyjeżdżali szczególnie z jednym przedstawieniem – „Sen o Goldfadenie”. Widziałam go wiele razy i chciałam grać Mirele. I po latach ją zagrałam. Bube Jachne też zagrałam… I dostałam się do Teatru Żydowskiego w Warszawie… Ale to już inna historia. Tak odległa od tej łódzkiej… Wasze kolorowe lata przerwał Marzec ’68. To się nie miało prawa wydarzyć. A jednak… 20 lat po wojnie znów trzeba było pakować się, zostawiać domy, przyjaciół, świat. Skrzynie… Pamiętam skrzynie. W domach wyjeżdżających stały skrzynie, tylko jedną można było zabrać. W niej obowiązkowo dywan, zgodnie z tradycją, by móc gdzieś od nowa zacząć. Dywan musiał być stary, nowego nie można było wywieźć. Więc jak ktoś kupował nowy, chodziliśmy po nim godzinami, by wyglądał jak stary. Wielu moich przyjaciół noc przed wyjazdem spędzało w naszym domu. Rankiem odprowadzałam ich na dworzec Łódź Fabryczna. Bywały tygodnie, że codziennie kogoś odprowadzałam. A potem patrzyłam za odjeżdżającym pociągiem i myślałam: A mnie kto odprowadzi? Kto zostanie? Janusz, mój brat, wrócił któregoś dnia pobity i zadecydował: „Wyjeżdżam”. Wyemigrował do Szwecji, nawet myśleliśmy, żeby do niego dołączyć, ale on sam napisał: „Nie przyjeżdżajcie. Tata by tego nie przeżył”. I miał rację. Tu, w Łodzi, tata był „tym” Szmulem Tencerem od torebek. Miał swój zakład i swój sklep, życie, które po wojnie na nowo odbudował, ludzie go szanowali, kłaniali się: „Dzień dobry, panie Szlamek”. Kim byłby tam? I czy umiałby raz jeszcze zaczynać od zera? Zdecydował: „Zostaję”. Zresztą Marzec ’68 przeżył tylko o trzy lata Dlaczego Ty zostałaś? Ja wyjechałam do Warszawy, do teatru, do pracy, do wymarzonego aktorstwa, do dorosłości. Ale to było co innego. Musiałam zostać, bo oni musieli mieć do kogo wrócić. Wiele lat później na warszawskim Dworcu Gdańskim razem z Fundacją Shalom powiesiliśmy tablicę poświęconą tym, którzy w Marcu ’68 wyjechali z dokumentem w jedną stronę. I cytat: „Oni więcej zostawili po sobie, niż mieli”. Chciałam powiesić tę tablicę, bo to jest symbol wszystkich dworców, z których wyjeżdżali polscy Żydzi, także symbol mojej Łodzi Fabrycznej, gdzie żegnałam przyjaciół i gdzie rozsypywał się mój świat. Myślałam: Jak można tak zniszczyć ludziom życie? Dlaczego? Za co? Wielka aktorka Ida Kamińska, założycielka Teatru Żydowskiego, która również wyemigrowała po Marcu, kiedy przyjechała po latach, na scenie powiedziała do publiczności: „Żydzi Warszawy, nie wiem, kto lepiej zrobił. Ja, która wyjechałam, czy wy, którzy zostaliście”. Za trzy lata minie 50 lat od wydarzeń marcowych. A to wciąż boli. I wciąż tęsknię. Stworzyłam Festiwal Kultury Żydowskiej imienia Isaaka Bashevisa Singera, by moi rozsiani po świecie przyjaciele mieli po co przyjeżdżać. I przyjeżdżają wszyscy, ja jeżdżę do nich. Kiedyś listy, teraz e-maile idą w obie strony przez granice, przez Atlantyk. Któregoś razu dostałam od nich piękny zeszyt z wpisami: „Kochana Gołdo, dzięki Tobie spotkałam się z moją klasą po 50 latach”. Albo: „Gołda kochana. Twoje ogromne, gorące serce ogrzewa nas, gdziekolwiek jesteśmy”. „Dzięki Tobie jesteśmy razem, nie tylko w Warszawie, ale cały czas”. Niektórzy wpisali się po polsku, inni po angielsku, jeszcze inni po hebrajsku. Przechowuję ten zeszyt jak relikwię. Nie żyjemy przeszłością, ale od wspomnień nie da się uciec. Więc ta nasza Łódź nieustannie pojawia się w rozmowach. „A pamiętasz, Gołda, że wy mieliście jedyny telewizor w kamienicy? Jaki to był? Rubin?”. Ktoś inny: „A jak się kłóciliśmy, gdy był mecz Polska – Izrael? Tylko czy ktoś pamięta, w co grali?”. „A studniówkę pamiętasz?”. Pamiętam. Pamiętam. Nawet ostatnio odnalazłam swoje pamiętniki z tamtych czasów. Z pamiętnika 18-letniej Gołdy Tencer. Przeczytaj… „Studniówka, 17 lutego 1967. Przeszło miesiąc trzeba było namawiać chłopców, by się zgodzili na studniówkę. Rodzice się zgodzili, a oni nie. Panie też chciały zrezygnować, tylko ja dotrwałam do końca. To trzeba było widzieć, co wyprawiałam w klasie. W końcu ich przekonałam. Program mieliśmy dobry, piosenki wyśmienite. Wyglądałyśmy bardzo ładnie, byłam w czarnej garsonce. Zresztą Grosmanowa następnego dnia powiedziała mamie: „Gienia wyglądała najładniej ze wszystkich dziewczyn w tej swojej minispódniczce”. Z Warszawy z prasy przyjechał Natan Tenenbaum. Wszystkim studniówka się podobała, do końca życia jej nie zapomnę. To była moja studniówka, była na niej cała rodzina Tencerów. Tego wieczoru nie można opisać, może dlatego, że był mój”. Szczęśliwy jest ten, kto ma co wspominać. Dlatego tak przechowuję zdjęcia, przedmioty, listy. Oglądam je czasami, jak ten fartuszek szkolny, który ci pokazałam. Jest śliczny, ma cudne kieszonki, cery na rękawach, które zaszywała mi mama. Brakuje mu jedynie białego kołnierzyka, który się nie zachował. W tym fartuszku codziennie chodziłam do szkoły, a on rósł wraz ze mną. Te wszystkie kleksy, łaty, cery są kawałkiem historii. Przypominają mi o przyjaciołach. Oni wyjechali, ja zostałam z fartuszkiem. Co byś straciła w życiu, gdybyś nie urodziła się w Łodzi? Nie wyobrażam sobie, że mogłabym urodzić się gdzie indziej. To jest moje miejsce na ziemi, łącznie z podwórzem na Próchnika 28, drewnianymi schodami, piwnicą i odrapaną klatką. Z tego miejsca udało mi się pójść dalej i to jest mój bagaż, który dźwigam przez życie. Pewnie gdybym nie przeżyła tego wszystkiego, nie zostałabym strażnikiem pamięci. Nie umiałabym opowiadać historii tych, którzy opowiedzieć ich już nie mogą. Ja im przywracam pamięć i głos. I to jest moja modlitwa. Mój kadysz. A dlaczego bolą mnie te powroty do Łodzi? Dlaczego nie chcę już zobaczyć domu, w którym się wychowałam? Mój przyjaciel Ryszard Marek Groński, kiedy zwierzyłam mu się, że nie byłam w stanie przekroczyć progu naszego starego mieszkania, powiedział mi: „Zostaw to we wspomnieniach”. Więc zostawiłam. Jak widzisz, teraz też doszłam tylko na półpiętro. Dalej nie mogę… Rozmawiała Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska Łódź, 22 października 2015 roku. Na początku września ukaże się książka „Jidisze Mame”, historia Gołdy Tencer, aktorki, pieśniarki, reżysera, dyrektora Teatru Żydowskiego w Warszawie autorstwa Gołdy Tencer i Katarzyny Przybyszewskiej-Ortonowskiej.
Gołda Tencer: "Patrzyłam za odjeżdżającym pociągiem i myślałam: A mnie kto odprowadzi? Kto zostanie?"
Gołda Tencer najważniejsze lata swojego życia spędziła w Łodzi w miejscu naznaczonym piętnem Holocaustu. W szkole żydowskiej imienia Icchoka Lejba Pereca zawarła najważniejsze przyjaźnie. Niektóre trwają do dziś, a niektóre zostały przymusowo zakończone po Marcu '68. Wspomnienia o rodzinnym mieście są bolesne, ale cenne. "Z tego miejsca udało mi się pójść dalej i to jest mój bagaż, który dźwigam przez życie. Pewnie gdybym nie przeżyła tego wszystkiego, nie zostałabym strażnikiem pamięci. Nie umiałabym opowiadać historii tych, którzy opowiedzieć ich już nie mogą" - powiedziała redaktor naczelnej "Vivy!", Katarzynie Przybyszewskiej. – Ze zdjęć spogląda na mnie śliczna dziewczyna z czarnymi, kręconymi włosami… Które i wtedy, i dziś usiłuję prostować. – I jak dziś ubierałaś się na czarno? Nie umiem odpowiedzieć na to pytanie, może dlatego, że jak mówiłam, widzę Łódź i wszystko, co się wówczas działo, w czerni i bieli. Za to pamiętam inną historię. Ponieważ nam powodziło się lepiej, tata miał przecież prywatną inicjatywę, mama kupowała mi w „Telimenie” sukienki, których nie nosiłam. Wstydziłam się, że będę lepiej ubrana niż koleżanki. I jak one do dziś wspominają, wpadły kiedyś do mnie po południu i chyba Hanka otworzyła z impetem szafę. Jakież było jej zdziwienie, gdy odkryła, że wisi w niej mnóstwo sukienek z nieoderwanymi metkami… Byłam skromna. Nie lubiłam się wyróżniać. – To czemu chciałaś zostać aktorką? Mówiłam o tym od dziecka. Występowałam w teatrzykach, śpiewałam piosenki. Na maturze dostałam książkę „Labirynt teatru” Arnolda Szyfmana z dedykacją: „Przyszłej Idzie Kamińskiej”. Jaka byłam dumna. Chciałam grać w Teatrze Żydowskim. Kiedy Teatr Żydowski przyjeżdżał do Łodzi, to było święto. A przyjeżdżali szczególnie z jednym przedstawieniem – „Sen o Goldfadenie”. Widziałam go wiele razy i chciałam grać Mirele. I po latach ją zagrałam. Bube Jachne też zagrałam… I dostałam się do Teatru Żydowskiego w Warszawie… Ale to już inna historia. Tak odległa od tej łódzkiej… – Wasze kolorowe lata przerwał Marzec ’68. To się nie miało prawa wydarzyć. A jednak… 20 lat po wojnie znów trzeba było pakować się, zostawiać domy, przyjaciół, świat. Skrzynie… Pamiętam skrzynie. W domach wyjeżdżających stały skrzynie, tylko jedną można było zabrać. W niej obowiązkowo dywan, zgodnie z tradycją, by móc gdzieś od nowa zacząć. Dywan musiał być stary, nowego nie można było wywieźć. Więc jak ktoś kupował nowy, chodziliśmy po nim godzinami, by wyglądał jak stary. Wielu moich przyjaciół noc przed wyjazdem spędzało w naszym domu. Rankiem odprowadzałam ich na dworzec Łódź Fabryczna. Bywały tygodnie, że codziennie kogoś odprowadzałam. A potem patrzyłam za odjeżdżającym pociągiem i myślałam: A mnie kto odprowadzi? Kto zostanie? Janusz, mój brat, wrócił któregoś dnia pobity i zadecydował: „Wyjeżdżam”. Wyemigrował do Szwecji, nawet myśleliśmy, żeby do niego dołączyć, ale on sam napisał: „Nie przyjeżdżajcie. Tata by tego nie przeżył”. I miał rację. Tu, w Łodzi, tata był „tym” Szmulem Tencerem od torebek. Miał swój zakład i swój sklep, życie, które po wojnie na nowo odbudował, ludzie go szanowali, kłaniali się: „Dzień dobry, panie Szlamek”. Kim byłby tam? I czy umiałby raz jeszcze zaczynać od zera? Zdecydował: „Zostaję”. Zresztą Marzec ’68 przeżył tylko o trzy lata. – Dlaczego Ty zostałaś? Ja wyjechałam do Warszawy, do teatru, do pracy, do wymarzonego aktorstwa, do dorosłości. Ale to było co innego. Musiałam zostać, bo oni musieli mieć do kogo wrócić. Wiele lat później na warszawskim Dworcu Gdańskim razem z Fundacją Shalom powiesiliśmy tablicę poświęconą tym, którzy w Marcu ’68 wyjechali z dokumentem w jedną stronę. I cytat: „Oni więcej zostawili po sobie, niż mieli”. Chciałam powiesić tę tablicę, bo to jest symbol wszystkich dworców, z których wyjeżdżali polscy Żydzi, także symbol mojej Łodzi Fabrycznej, gdzie żegnałam przyjaciół i gdzie rozsypywał się mój świat. Myślałam: Jak można tak zniszczyć ludziom życie? Dlaczego? Za co? Wielka aktorka Ida Kamińska, założycielka Teatru Żydowskiego, która również wyemigrowała po Marcu, kiedy przyjechała po latach, na scenie powiedziała do publiczności: „Żydzi Warszawy, nie wiem, kto lepiej zrobił. Ja, która wyjechałam, czy wy, którzy zostaliście”. Za trzy lata minie 50 lat od wydarzeń marcowych. A to wciąż boli. I wciąż tęsknię. Stworzyłam Festiwal Kultury Żydowskiej imienia Isaaka Bashevisa Singera, by moi rozsiani po świecie przyjaciele mieli po co przyjeżdżać. I przyjeżdżają wszyscy, ja jeżdżę do nich. Kiedyś listy, teraz e-maile idą w obie strony przez granice, przez Atlantyk. Któregoś razu dostałam od nich piękny zeszyt z wpisami: „Kochana Gołdo, dzięki Tobie spotkałam się z moją klasą po 50 latach”. Albo: „Gołda kochana. Twoje ogromne, gorące serce ogrzewa nas, gdziekolwiek jesteśmy”. „Dzięki Tobie jesteśmy razem, nie tylko w Warszawie, ale cały czas”. Niektórzy wpisali się po polsku, inni po angielsku, jeszcze inni po hebrajsku. Przechowuję ten zeszyt jak relikwię. Nie żyjemy przeszłością, ale od wspomnień nie da się uciec. Więc ta nasza Łódź nieustannie pojawia się w rozmowach. „A pamiętasz, Gołda, że wy mieliście jedyny telewizor w kamienicy? Jaki to był? Rubin?”. Ktoś inny: „A jak się kłóciliśmy, gdy był mecz Polska – Izrael? Tylko czy ktoś pamięta, w co grali?”. „A studniówkę pamiętasz?”. Pamiętam. Pamiętam. Nawet ostatnio odnalazłam swoje pamiętniki z tamtych czasów. – Z pamiętnika 18-letniej Gołdy Tencer. Przeczytaj… „Studniówka, 17 lutego 1967. Przeszło miesiąc trzeba było namawiać chłopców, by się zgodzili na studniówkę. Rodzice się zgodzili, a oni nie. Panie też chciały zrezygnować, tylko ja dotrwałam do końca. To trzeba było widzieć, co wyprawiałam w klasie. W końcu ich przekonałam. Program mieliśmy dobry, piosenki wyśmienite. Wyglądałyśmy bardzo ładnie, byłam w czarnej garsonce. Zresztą Grosmanowa następnego dnia powiedziała mamie: 'Gienia wyglądała najładniej ze wszystkich dziewczyn w tej swojej minispódniczce'. Z Warszawy z prasy przyjechał Natan Tenenbaum. Wszystkim studniówka się podobała, do końca życia jej nie zapomnę. To była moja studniówka, była na niej cała rodzina Tencerów. Tego wieczoru nie można opisać, może dlatego, że był mój”. – Szczęśliwy jest ten, kto ma co wspominać. Dlatego tak przechowuję zdjęcia, przedmioty, listy. Oglądam je czasami, jak ten fartuszek szkolny, który ci pokazałam. Jest śliczny, ma cudne kieszonki, cery na rękawach, które zaszywała mi mama. Brakuje mu jedynie białego kołnierzyka, który się nie zachował. W tym fartuszku codziennie chodziłam do szkoły, a on rósł wraz ze mną. Te wszystkie kleksy, łaty, cery są kawałkiem historii. Przypominają mi o przyjaciołach. Oni wyjechali, ja zostałam z fartuszkiem. Cały wywiad z Gołdą Tencer w najnowszej "Vivie!", w kioskach.
Mówi, że Łódź widzi czarno-białą, choć jej dzieciństwo było kolorowe. Dotknięci traumą Holocaustu rodzice robili wszystko, by świat dzieci uczynić pięknym. Tu dorastała, chłonęła żydowską tradycję, uczyła się w żydowskiej szkole. Nawiązywała pierwsze przyjaźnie, które zostały na całe życie. Tu potem po Marcu ’68 żegnała najbliższych, którzy wyjeżdżali z biletem w jedną stronę. Z Gołdą Tencer, aktorką, pieśniarką i dyrektor Teatru Żydowskiego w Warszawie rozmawiała redaktor naczelna"Vivy!" Katarzyna Przybyszewska. – Rzadko wracasz do Łodzi… Bo nie mam do kogo. Ulice, podwórka, kamienice, mury stoją, jak stały. Ale ludzi nie ma. Rodzice nie żyją, brat w Szwecji, przyjaciele rozjechali się po świecie. Została pustka. I smutek, że tamtego świata już nie ma. (…) – I nigdy potem nie przekroczyłaś progu swojego domu? Ilekroć przyjeżdżałam, chciałam tam wejść. Któregoś razu doszłam już do pierwszego piętra. Ale zawróciłam. Innym razem rozmawiałam z obecnym właścicielem mieszkania. I zanim weszłam, znów stojąc na półpiętrze, zapytałam: „Czy jest sztaba w drzwiach?”. Do mieszkania prowadziły stare poniemieckie podwójne drzwi z mosiężną sztabą. Odpowiedział: „Nie ma. Wyrzuciłem”. „A bojler jest?”. Pamiętałam z dzieciństwa, że gdy kładliśmy się spać, tata zawsze pytał: „Piec zgaszony? Sztaba zamknięta?”. „Nie, bojler też wyrzuciłem”. Popatrzyłam na niego smutno: „Nie, to dziękuję, nie wejdę”. I teraz też dojdę tylko do półpiętra, popatrzę na tę klatkę schodową, nieremontowaną, niemalowaną od pięćdziesięciu lat. Wystarczy. – Jak pamiętasz więc ten dom, do którego już wejść nie chcesz? Był mały pokój, duży pokój i sypialnia rodziców. W kuchni stał wielki stół i skrzynia, kredens, w którym mama chowała smakołyki. Rodzice prowadzili otwarty dom. Zapraszali gości, grało się w karty, grała muzyka. Przyjaciele moi i brata przesiadywali u nas godzinami. Mama każdego musiała nakarmić, byle nie wyszedł od nas głodny. I choć było gwarno i wesoło, w powietrzu unosił się smutek… Echo Holocaustu zawsze towarzyszyło mojemu dzieciństwu. Byliśmy pokoleniem powojennym, ale trauma była we wszystkich domach, nie tylko w naszym. Nasi rodzice nigdy nie mówili o swoich wojennych losach… – …a Wy nie pytaliście. Ten temat nie istniał. Im jednak byłam starsza, tym bardziej zastanawiałam się, dlaczego tak mało wiem. Szczątki tylko, słowa, zdania, które nawet nie składały się w historię. Tata wracał z pracy do domu i stał godzinami, patrząc przed siebie, plecami oparty o brązowy kaflowy piec. Takim go wszyscy zapamiętali, mówili, że pan Szmul Tencer był zawsze jakiś taki nieobecny… Od wuja, brata ojca, jedynego, który ocalał, czy może od jego żony, nie pamiętam, dowiedziałam się, że tata był w warszawskim getcie, stracił żonę i córkę, potem trafił do Majdanka, Oświęcimia, Mauthausen, gdzie został wyzwolony. Jak mocno musiało to w nim tkwić, skoro często nocami budził nas jego krzyk. Zrywaliśmy się wtedy z bratem i lecieliśmy pędem do sypialni rodziców. „Tato, tato już dobrze”. Ale tata nigdy nie powiedział, co mu się śniło, patrzył tylko na nas ciepłym wzrokiem: „Dziękuję, żeście mnie obudzili”. Tego strachu ukryć przed nami nie zdołał, tak jak swojego obozowego numeru wytatuowanego fioletowym tuszem na lewym przedramieniu. Sto dwadzieścia osiem tysięcy dwieście sześćdziesiąt sześć. Sto dwadzieścia osiem tysięcy dwieście sześćdziesiąt sześć. Sto dwadzieścia osiem tysięcy… Nie mam pamięci do liczb, ale tego numeru nie zapomnę. Raz się tylko wygadał, że podczas powstania w getcie warszawskim dostał broń. Janusz, mój brat, zapytał zaciekawiony: „I co, tato? I co? Ilu Niemców zabiłeś?”. Odpowiedział: „Żadnego. Nie umiałem strzelać do człowieka”. – A mama? Poznałaś jej wojenne losy? Przed wojną w domu mamy na łódzkich Bałutach, babcia gotowała w garnkach kamienie, żeby pokrywki się ruszały i żeby sąsiedzi myśleli, że gotuje kartofle. Ale kartofle były rzadko, częściej tam gościł głód. Była jednak tak ambitna, że nie chciała się dzielić swoim ubóstwem. Napisz to, proszę, bo to taka wzruszająca historia. Jak Hitler kazał wywozić Żydów do obozów, uciekli do Komi, na Syberię. Wróciły we dwie – mama i babcia Ruda. Babcia zresztą w 1956 roku wyjechała do Izraela, do swoich synów. Całe dzieciństwo towarzyszyło mi uczucie pustki i tęsknoty. Do świątecznego stołu zawsze siadało nas mało. Nad głowami unosił się duch tych, którzy zginęli. Nie było babć, dziadków, wujków, cioć i ich nigdy nienarodzonego potomstwa. Tata pochodził z dużej rodziny, ale ocalał tylko on i brat. Byłam kiedyś z koncertem niedaleko Łukowa, gdzie się urodził, i zapytałam publiczność: „Proszę państwa, moja babcia miała tu przed wojną sklep kolonialny. Czy ktoś ją pamięta? Miała na nazwisko Tencer”. Ale nikt nie pamiętał. Kilka lat temu dostałam e-mail od pewnej pani, która przeglądając stare dokumenty, natrafiła na rodzinę Tencerów. I tak poznałam imiona wszystkich sióstr i braci mojego taty, dowiedziałam się nawet, jak miała na imię jego pierwsza żona – Szajndla i jego córeczka, a moja siostra, też Gołda. Poczułam się tak, jakbym poznała moją rodzinę, jakby ta rodzina, dzięki tym imionom się powiększyła. To było niezwykłe uczucie. Nie wiem tylko, jak wyglądali… – Nie zachowało się żadne zdjęcie Twojej rodziny? Niestety… Ramka mojej rodzinnej fotografii stoi pusta. Wiele lat temu razem z Fundacją Shalom wysłałam w świat apel, by ludzie przysyłali przedwojenne i wojenne fotografie polskich Żydów, pokazujące ten nieistniejący już przecież świat. Bałam się, że nikt na apel nie odpowie, że fotografie też pochłonęła wojna. Ale przyszło ponad dziewięć tysięcy zdjęć. Stworzyliśmy wystawę „I ciągle widzę ich twarze”, która objechała świat. Okazało się, że ludzie przechowywali fotografie żydowskich przyjaciół, którzy zginęli, pod innymi zdjęciami w albumach, na strychach, pod podłogą, ukryte w ziemi. Zahava z Izraela przeniosła malutkie zdjęcie matki przez dwie selekcje doktora Mengele, raz przyklejone pod stopą, za drugim razem pod językiem. Ogłaszając apel, po cichu liczyłam, że ktoś przyśle zdjęcie mojej rodziny, którego szukam przez całe życie. Nie przysłał. Nie zobaczyłam ich twarzy… (…) – Łódź lata 50. i 60. Zawsze widzę ją czarno-białą. – Dlaczego? Nie wiem. Zwłaszcza że moje dzieciństwo było wspaniałe. Pokolenie rodziców po wojnie na nowo uczyło się żyć. Rodzice poznali się w 1947 roku. Mama wróciła do swojej Łodzi, tata z Włoch, gdzie spędził dwa lata, wrócił do Polski, by być bliżej korzeni i, jak mówił, „pilnować nieistniejących grobów bliskich”. Został. Założył zakład kaletniczy i szył torby, które potem nosiły kobiety w całej Polsce. Ja z bratem twierdziliśmy, że były to najbrzydsze torby, jakie kiedykolwiek zrobiono, ale kobiety widocznie myślały inaczej. Rodzicom powodziło się nieźle. Kiedy byli narzeczeństwem, tata podarował mamie srebrną puderniczkę z inicjałami S.R., czyli Sonia Rubinowicz, bo takie nazwisko z domu nosiła mama. Później dostała od taty flauszową pelisę i było to spełnienie jej dziecięcych marzeń. Stworzyli mnie i bratu ciepły dom, do którego chciało się wracać. Dom, w którym pachniało praniem, wywietrzone pierzyny zapraszały do spania, a w kuchni mama nieustannie gotowała coś pysznego. Miała talent do gotowania. Karp po żydowsku, śledź marynowany, gęś, mostek, placki z cebulką, czulent, cymes… Mój brat Janusz za moją namową zebrał te przepisy w małej książeczce „W kuchni mamy Soni”. – Odziedziczyłaś po mamie talent kulinarny? Skąd! Gotuję słabo, ale mój karp nie ma sobie równych. Piotr Bikont wspomniał, jak przed laty gotowaliśmy w Domu Aktora w Skolimowie. Dużo znanych osób podjęło się wyzwania. Mój mąż kupił 20 kilo karpia, a ja przygotowałam go według przepisu mamy. Sama, zaznaczam, i mam dowód, bo mama była wtedy w Szwecji u brata. Bikont dodał, że gdyby przyznawano kulinarnego Oscara, należałby się Gołdzie Tencer. Profesor Aleksander Bardini wpadł spóźniony na degustację i jak się dowiedział, że karpia zostało mało, krzyczał głośno: „Zatrzymać karpia! Zatrzymać karpia!”. Zawsze robię karpia na święta i wszyscy o tym wiedzą. Ten zapach pamiętam z dzieciństwa, tak jak zapach cebulki po żydowsku… Tylko nie myśl, że lubię, jak śmierdzi cebulą. Zapach cebulki po żydowsku jest inny. Jest jak poezja, wciąż na nowo się nim zachwycam. Cały wywiad z Gołdą Tencer w najnowszej "Vivie!", w kioskach.