Wyjątkowa sztuka o życiu wyjątkowej artystki. Dla Wiery Gran życie stało się koszmarem
"Straciła głos. Wtedy zaczęła krzyczeć, opowiadać światu o krzywdzie, jaka ją spotkała"
Jej historia jest niezwykła, porusza i składania do refleksji. 29 stycznia o godzinie 17.00 i 20.00 odbędzie się czytanie performatywne sztuki Agaty Tuszyńskiej i Jerzego Żurka pt. „Wiera” w reżyserii Magdaleny Łazarkiewicz. Na scenie wystąpią Grażyna Barszczewska i Eliza Rycembel. Sztuka "Wiera" – czytanie performatywne w Instytucie Teatralnym Agata Tuszyńska podkreśla, że spotkanie z Wierą Gran było dla niej jednym z najważniejszych życiowych doświadczeń. Aktorka i piosenkarka żydowskiego pochodzenia, gwiazda przedwojennej warszawskiej rewii urodziła się w Rosji jako Dwojra Grynberg. Śpiewała po francusku i po polsku. Potem była muzą warszawskiego getta, gdzie nazywano ją Wiera Magnes. „W 1939 roku miała dwadzieścia kilka lat i talent, wybierała się na podbój Paryża. Zdążyła na wojnę. Jesienią uciekła z Warszawy, by dobrowolnie wrócić do getta na wieść o życiu artystycznym, które się tam odradza. Chciała pracować. Dla matki i sióstr. Umiała śpiewać. Nie wiedziała, podobnie jak inni zamknięci za murami, jakie są plany Hitlera. Wtedy jeszcze nie”, pisała o niej Agata Tuszyńska. Czytaj też: Wiera Gran – piętno zdrady szło za nią jak cień. Jak potoczyło się życie artystki? Wiera Gran jako jedyna z rodziny przeżyła okupację. Do końca życia odpierała zarzuty, że wyjście z getta okupiła kolaboracją z gestapo. Latami walczyła o swoje dobre imię, odbierała zarzuty, wydawała oświadczenia, wygrała wiele procesów. Jednak przyszło jej spotkać z ostracyzmem ludzi, którzy zawierzyli oskarżeniom. Śledztwo i proces, które ciągnęły się przez kilka lat były dla niej koszmarnym przeżyciem. Umorzono dochodzenie w jej sprawie i uniewinniono. I choć wyjechała z Polski, gdziekolwiek się pojawiła dosięgały ją plotki. Powoli ją wyniszczały. A ona pragnęła skryć się przed całym światem. „Osiadła w Paryżu, gdzie próbowała żyć i śpiewać. Walka o sprawiedliwość coraz bardziej ją niszczyła. Straciła głos. Wtedy zaczęła krzyczeć, opowiadać światu o krzywdzie, jaka ją spotkała”, opowiadała Agata Tuszyńska w jednym z wpisów. Wiera Gran odchodziła w samotności. Do nikogo nie miała już zaufania, czuła, ze ludzie są zwróceni przeciwko niej. Agata Tuszyńska napisała o niej książkę – „Oskarżona. Wiera Gran”. Starała się oddać jej historię – życie w trakcie wojny i wkrótce po niej. 29 stycznia o godz. 17:00 i 20:00 w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego, ul. Jazdów 1 odbędzie się premierowe czytanie sztuki o Wierze Gran. „WIERA” to dzieło Agaty Tuszyńskiej i Jerzy Żurek. Za reżyserię odpowiada Magdalena Łazarkiewicz. W obsadzie zobaczymy Grażynę i Elizę Rycembel. Sztukę sfinansowano z budżetu Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy. Produkcją zajmuje się Fundacja ADRESY. #słowoktórezabija „Wszyscy potrzebujemy teatru, by odkryć kim jesteśmy i kim moglibyśmy być”, jak mawiał Augusto Boal. W Warszawie widzimy to podobnie – Dzielnica Śródmieście zorganizowała w ubiegłym roku 70 imprez, w tym wydarzeń teatralnych”, mówi Aleksander Ferens, Burmistrz Dzielnicy Śródmieście. Czytaj też: Oskarżona Wiera Gran: od śmierci żydowskiej pieśniarki mija 15 lat. Wspomnienie Agaty Tuszyńskiej
Wielki sukces Agaty Tuszyńskiej w Paryżu! Książka „Żongler” zachwyciła francuskich czytelników
Niezwykła pisarka, silna osobowość. Kobieta o wyjątkowej wrażliwości. Książki Agaty Tuszyńskiej cieszą się dużą popularnością nie tylko nad Wisłą. Właśnie premierę miał słynny „Żongler”, czyli historia Romaina Gary'ego, francuskiego pisarza pochodzenia żydowskiego, a także scenarzysty i reżysera filmowego oraz dyplomaty. W Paryżu przybyły na nią tłumy! Wyjątkowa premiera „Żonglera” we Francji W Polsce pozycja ta ukazała się w maju 2022 roku. We Francji teraz. W czwartek 14 września w Księgarni Polskiej przy Saint-Germain stawiły się tłumy czytelników i czytelniczek, by wziąć udział w uroczystej premierze „Le Jongleur”, czyli „Żonglera” – książka została wydana na tamtejszym rynku przez wydawnictwo Stock. Spotkanie prowadzone było oczywiście po francusku (autorka biegle posługuje się tym językiem). W jego trakcie nie zabrakło interesujących rozmów, ciekawych pytań i anegdot. W trakcie pobytu nad Sekwaną Agata Tuszyńska udzieliła kilku wywiadów dla uznanych czasopism, takich jak „Le Figaro” czy „Teleramy”, jak również do programu o książkach, który będzie emitowany w telewizji. Pierwsze recenzje są bardzo przychylne, podkreślany jest świetny warsztat Polki, jej wnikliwość oraz dokładność. To jednak, co najważniejsze i najbardziej cieszy to fakt, że książka jest dostępna we wszystkich księgarniach, zaś w czwartek w jednej z nich wyprzedały się wszystkie egzemplarze. W najbliższych dniach Agata Tuszyńska odwiedzi Tuluzę i festiwal literacki w Besançon. Na premierę przybyły tłumy gości Agata Tuszyńska z tłumaczką „Żonglera” na francuski, Isabelle Jannes-Kalinowski Agata Tuszyńska, tłumaczka Isabelle Jannes-Kalinowski, prowadząca spotkanie Oriane Jeancourt-Galignani z magazynu „Transfuges” Agata Tuszyńska podpisuje egzemplarze „Żonglera” Książka „Żongler” na półce we francuskiej księgarni Agata Tuszyńska przed witryną księgarni w Paryżu
Agata Tuszyńska: „Ojciec pokazał mi, że trzeba i warto marzyć i że marzenia okupione mozolną pracą się spełniają”
Bogdan Tuszyński we wspomnieniach córki. Jak wyglądało jego życie?
Pasjonat kolarstwa, autorytet sztuki dziennikarskiej. To on wprowadzał do zawodu dziennikarskiego Włodzimierza Szaranowicza czy Dariusza Szpakowskiego. Bogdan Tuszyński przez trzydzieści lat był związany z redakcją Polskiego Radia. Należał do grona najpopularniejszych redaktorów. Popularyzował ukochane kolarstwo, prowadził cieszące się popularnością relacje z Wyścigu Pokoju. Z radiowym mikrofonem towarzyszył polskim sportowcom przez blisko pół wieku. Napisał ponad trzydzieści książek, w które poświęcił historii sportu i mediów. Publicysta odszedł 1 stycznia 2017 roku. Czwartego lipca przypadała 91. rocznica urodzin publicysty. W poruszających słowach tatę wspomina pisarka Agata Tuszyńska. Bogdan Tuszyński we wspomnieniach córki, Agaty Tuszyńskiej TATA Jeszcze nie umiałam mówić, kiedy na pytanie, gdzie jest tata, pokazywałam radio. Pamiętam, jak z ukochaną łódzką babcią Manią trzymającą mnie na kolanach, siedziałyśmy w wypełnionej słońcem kuchni przy dużym radioodbiorniku, słuchając głosu ojca. Babcia rozpromieniona, to jej Boguś, pierworodny. Co prawda miał być lekarzem, po wojnie rodziło się dużo dzieci, ale wybrał inaczej. Nie protestowała. - Tu helikopter, tu helikopter, dzień dobry państwu, mówi Bogdan Tuszyński… Sport istniał w jego życiu od zawsze. Z rozczuleniem po wielekroć wspominał szmaciankę, pierwszą piłkę, którą kopał z kolegami podczas okupacji na łódzkim podwórzu. Podkreślał, że sport był wtedy zakazany, co podnosiło jego atrakcyjność. Opowiadał o pierwszym rowerze, na który musiał długo czekać, o pędzie powietrza, wyścigach do utraty tchu. Może jego pragnienia ożywiał duch rywalizacji i chęć ciągłego pokonywania własnych ograniczeń? Czytaj też: Agata Tuszyńska: „Nie zabił jej głód ani mur, ani blokady w getcie, trafił ją odłamek grubej berty, ugodził w nogę…” Jako chłopak szukał wzorów. Janusz Kusociński, pierwszy polski mistrz olimpijski, patriota, walczący w obronie Warszawy, zabity przez gestapo podczas egzekucji w Palmirach, stał się ważną postacią jego młodości. Wcześnie wiedział, że zwiąże swoje życie ze sportem. Uparcie do tego dążył. Do działu sportowego łódzkiego dziennika, nastolatka przyprowadziła mama, na radiowy konkurs na sprawozdawcę sportowego w łódzkim radio poszedł już sam. Odrzucono go, oceniając jego głos jako „zbyt szpiczasty”. Nie rezygnował. Dostał się na studia dziennikarskie do Warszawy, a wkrótce do wymarzonej Redakcji Sportowej PR. Mój ojciec był żywiołem! Pracował pełną piersią. Upajał się tym, co robił i dlatego robił to tak świetnie. Porywał kibiców kolarskich wyścigów, niewielu nie ulegało entuzjazmowi jego relacji. W latach pięćdziesiątych, w czasach, kiedy zaczynał swoją reporterską przygodę, sport był potęgą. Ojciec ucieleśniał jego nadzieje, dawał Polakom poczucie siły i zwycięstwa. Byłam dumna z jego głosu dolatującego z każdego okna i balkonu. Z ludzi skupiających się przy głośnikach na ulicach Warszawy na ostatnich etapach Wyścigu Pokoju, przy kolejnym łączeniu się z helikopterem, przy lotnej lub górskiej premii czy na mecie. Kiedy byłam mała, ojciec pozdrawiał mnie na antenie. Czekałam na to. Podróżował w czasach, kiedy niewielu miało taką możliwość. Dzięki niemu dostałam pierwsze dżinsy i pierwszą Coca Colę, której puszka przez lata służyła mi jako pojemnik na ołówki. Tekturowa bombonierka po czekoladkach Sucharda do dziś leży w mojej szufladzie, a w niej kolorowe, błyszczące pocztówki od taty. Montreal, Tokio, Monachium, Mexico City… znaki jego zawodowych podróży, znaki jego obecności - i nieobecności. Mój ojciec był stale w drodze. Bogdan Tuszyński w młodości Agata Tuszyńska o Tacie: Nie bał się żyć. Nie bał się też umierać Nie wiem, czy podróżowanie miał w genach, czy jego zawodowe włóczęgi po świecie na igrzyska olimpijskie, zawody, wyścigi, mają swoje źródło w kolejarskich przodkach. Ale kolei i pociągom podporządkowany był jego łódzki dom. Rozkład jazdy wisiał w jadalni, niedaleko czapki dziadka wąsacza, jego gwizdka i zegarka cebuli. Dźwięk przejeżdżających pociągów był tętnem domu na Perłowej, domu, gdzie celebrowano wszystkie pory roku, a gotowaniem okazywano miłość. Biegałam na nasyp oglądać pociągi i pasażerów. Jechali każdy w swoją stronę, na spotkanie nieznanych mi przygód. Moja ciekawość ludzkich historii ma swoje źródło w okolicach stacji Łódź Kaliska, gdzie wychował się mój ojciec. Odkrył dla mnie tajemnicę radia. Zabierał do studia na Malczewskiego, gdzie pozwolił siedzieć pod stołem, kiedy nagrywał albo montował. Przyglądałam się temu z zachwytem. Ojciec był jak czarodziej wyciągający z cylindra gołębie i kolorowe wstążki. Żonglował słowami i dźwiękiem, wydłużał, przycinał, składał. Czasem pozwalał mi lepić taśmę. Byłam wniebowzięta. Pokazał mi sztukę dopasowywania fragmentów mozaiki tak, by układały się w formę, jaką sobie wymyślił. Montaż, czyli interpretacja - jemu zawdzięczam tę wiedzę. Stale z niej korzystam. Czytaj też: Agata Tuszyńska: „Ojciec pokazał mi, że trzeba i warto marzyć i że marzenia okupione mozolną pracą się spełniają” W szkole nazywano mnie „córką redaktora Tuszyńskiego”, co było wyróżnieniem, ale i zobowiązaniem. Chciałam do tego miana dorosnąć. Jako dziecko. A potem walczyłam o mój niezależny byt w świecie i zawodzie. Podziwiałam jego pasję, zachłanność na pracę. Nie ustawał w osiąganiu kolejnych celów i kolejnych szczytów. Nie skarżył się. Nie rozżalał nad sobą. Skakał przez metaforyczne płotki całe swoje życie, bogate i zawodowo spełnione… Ojciec pokazał mi, że trzeba i warto marzyć i że marzenia okupione mozolną pracą spełniają się. Halina Przedborska i Bogdan Tuszyński: rodzice Agaty Tuszyńskiej Agata Tuszyńska w górach w obiektywie taty, Bogdana Tuszyńskiego Przyjechał na egzamin na studia w garniturze z kolejarskiego samodziału, spał w akademiku w sali gimnastycznej pod fortepianem. Jadł smalec ze słoika, który zapakowała matka. Kilka lat później został redaktorem polskiego radia. Lokalne Carmeny zamienił wtedy na amerykańskie Windsony, Wartburga na Volksvagena garbusa, a wakacje w Pucku na inne, w Bułgarii. Nikt mu nie pomagał. Wszystko, co miał, kim był, było jego własnym dziełem. Z radiowym mikrofonem towarzyszył polskim sportowcom przez blisko pół wieku. Z czasem poczuł, że to mu nie wystarcza. Wówczas odkrył swoją drugą pasję, dokumentalisty. Utrwalanie historii sportu i ludzi z nim związanych potraktował jako misję. Zaczął od swoich poprzedników – dziennikarzy sportowych i prasy zajmującej się sportem. Wiele miejsca w swoich publikacjach poświęcał ulubionej dyscyplinie - kolarstwu. Bogdan Tuszyński w latach 50-tych Życie w ruchu zamienił na ciszę i kurz bibliotek i archiwów. Ze zdziwieniem stwierdził, że tego rodzaju zadania dają mu równie wielką satysfakcję, co poprzednia gorączka. Nauczył się cierpliwości i dociekliwości. Stale żywił go ten sam wewnętrzny płomień. Napisał kilka lat temu, na swoje osiemdziesięciolecie: Dobrze wiedzieć, że żyło się po coś. Dobrze wiedzieć, że pozostawiło się po sobie ślad. Ewentualnie uczniów lub następców. Wówczas odchodzenie, konieczne ustępowanie miejsca, nie jest aż tak bolesne. Nie bał się żyć. Nie bał się też umierać. Latami walczył, ale jako wytrawny znawca sportu wiedział, że siły należy mierzyć na zamiary. W ostatnich tygodniach chciał już jedynie odpocząć. Był człowiekiem sprzecznych emocji, niepogodzonym z wieloma sprawami, na różnych polach losu. W ostatnich latach także pełnym goryczy. Bolał go świat, którego przyszło mu doczekać. Również dlatego to pożegnanie nie jest końcem mojego z nim dialogu. Hallo, halo… Tu ziemia, tu ziemia… mówi się... mówi się…
Agata Tuszyńska: „Nie zabił jej głód ani mur, ani blokady w getcie, trafił ją odłamek grubej berty, ugodził w nogę…”
Pisarka opowiada o losach żydowskiej babki Deli i odkrywaniu swojej tożsamości
Jak podkreśla Agata Tuszyńska, bohaterką wszystkich jej książek jest pamięć. „Znikające światy i odchodzący ludzie. Zapisuję, żeby nie przestały istnieć. Wierzę w ocalającą moc słowa", tłumaczy pisarka. Właśnie pojawiła się jej nowa książka pt. Czarna torebka, która powstała 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim. To wyjątkowa, osobista opowieść Agaty Tuszyńskiej o odkrywaniu żydowskiej babki Deli, poznawaniu jej wojennych losów i swojej tożsamości. Pomogły jej w tym przedmioty odnalezione w czarnej torebce - wojenne papiery. „Jej lektura nabrzmiewa dramatem żydowskiego losu. Kryjówki, przebrania, piętno, ucieczki, naznaczenie, horyzont śmierci. Wszystko to jest obecne w umiejętnie czytanym zestawie ratunkowych rekwizytów z aryjskiej strony”, mówi Agata Tuszyńska. Agata Tuszyńska o nowej książce O tym, że jest Żydówką, dowiedziała się, kiedy skończyła osiemnaście lat. Wraz z tą informacją matka przekazała jej torebkę swojej matki Deli Goldstein. Ale nie było w niej nic „trefnego”. Aryjskie papiery na nazwisko Zofii Zmiałowskiej. Przepisy, dokumenty, święty obrazek. Nic, co mogłoby zdradzić. „Ogromnie ważne w tej historii jest pytanie, jak poradzić sobie z nową tożsamością. Każda rodzina ma swoją tajemnicę, głęboko skrywane sekrety, które określają jej los. Nagle otwarte, odwracają jego bieg i sprawiają, że trzeba od nowa budować własną historię. Czarna torebka, którą przekazała mi mama, kiedy skończyłam 18 lat, odmieniła moje życie. Połączyła za żydowskim światem, o którego istnieniu w sobie nie miałam pojęcia. Pomogła w oswojeniu złożonej tożsamości", podkreśla pisarka. Czytaj też: Agata Tuszyńska: „Czarna torebka odmieniła moje życie. Połączyła z żydowskim światem, o którego istnieniu w sobie nie miałam pojęcia” <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="396" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fagata.tuszynska.9%2Fposts%2Fpfbid0U9BZ9pZRTitu8vMR47LGucpBivGYDVAHz3jfDNFFKR5twpRRzECrDuaeSK5FaMETl&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Agata Tuszyńska opowiada historię babki Deli w poruszającej książce Czarna Torebka Agata Tuszyńska poznała swoją babkę dzięki skórzanej kopercie, z dokumentów i znaków, które są śladami jej codzienności. Wnuczka widzi Adelę Goldstein w getcie. Widzi babcię, która nie zdążyła być stara, nie zobaczyła swojej dorastającej córki, nie poznała wnuczki. Dela urodziła córkę, Halinę (przyp. red. mamę pisarki) w 1931 roku. Osiem lat później wybuchła wojna. Babka Agaty Tuszyńskiej w wieku 40 lat szła do zamkniętej żydowskiej dzielnicy. Walczyła o siebie, bliskich i o przyszłość dziecka. Miała w sobie niezwykłą siłę i wiarę. Jej historia rozrywa serce... Przetrwała głód, blokady w getcie, nie zdradzili jej też ludzie. Odłamek grubej berty odebrał jej życie... Poniżej prezentujemy fragmenty książki Agaty Tuszyńskiej pt. Czarna Torebka, wyd. OsnoVa Nie znałam jej zapachu. Ani smaku leguminy z jabłek wedle jej przepisu, którą zajadali się goście w pensjonacie pani Czaplickiej w Otwocku. Wojnę przeżyła prawie. Historia zbłąkanego odłamka jesienią 1944 brzmi mętnie. Drugiego czerwca skończyłaby… sto, sto dwadzieścia, sto dwadzieścia jeden lat. Niedawno odnalazłam fotografię jej ojca w jarmułce. Patrzę mu w oczy. Znam ją jeszcze mniej. Długo wydawała mi się stara. Miałam kilka lat, a potem kilkanaście, kiedy z dziadkiem i mamą jeździliśmy do Otwocka na jej grób. Leżała na katolickim cmentarzu pod krzyżem. Na tabliczce widniało: Zofia Zmiałowska (1902–1944). Niewiele później miałam tyle lat, co ona. A potem jeszcze więcej. Wtedy zaczynałam rozumieć, kim była i co się z nią stało. Wtedy zmieniłam napis. Wierzę, że Dela Przedborska była już na to gotowa. Zamilczano ją. Jej ocalały mąż, mój dziadek Szymon, za młodu Samuel, i jego córka, moja mama, zatrzymali ją za murem własnej pamięci. Nie było do niej dostępu. Pieczęcią milczenia chronili siebie i swój dalszy los. Musieli żyć, a po to należało zapomnieć. Tak było lżej. Albo tylko tak było do zniesienia. Nie zadawałam pytań. Skończyłam dziewiętnaście lat, kiedy dowiedziałam się, że są Żydami. Oni i cała łęczycka rodzina. Drogę do babki otworzyła mi torebka, czarna torebka, którą oddano jej mężowi Szymonowi w kancelarii cmentarza w Otwocku, kiedy wrócił z wojny. To było w styczniu 1945. Trzy miesiące wcześniej dostała nową pracę. Minęli się o włos. Mówiono o niej Dela, jeśli już ktoś cokolwiek o niej mówił. Dela, Adela Goldstein, jak ci biedni łęczyccy Żydzi z oficyny przy Przedrynku 9, od składu węgla. A kiedy poślubiła syna zamożnych sąsiadów, Samuela z kamienicy od frontu, nazywano ją już „pani Przedborska”. Stanęła pod chupą w sukience pożyczonej od przyszłej szwagierki, a nazwisko łęczyckiej elity nosiła z dumą. Była nauczycielką, była żoną inżyniera, absolwenta warszawskiej politechniki, więc Dela Goldstein właściwie nie istniała. Ani w mojej pamięci, ani w żadnym z dostępnych papierów. Wojna przebrała ją w jeszcze inny strój. Dalej nie było już nic. W księgach gmin wyznania mojżeszowego w Kole zapisano ją jako Udel Surę, córkę Chany Rauf, miejscowej, i Jakuba Goldsteina z Łęczycy, urodzoną 2 czerwca 1902 roku. Przez kolejne lata figuruje w dokumentach meldunkowych posesji Przedrynek 9. Z czasem jako najstarsza z siedmiorga rodzeństwa Goldsteinów. Udel Sura zmieniła się później w Delę. Kiedy dokładnie, nie wiadomo. Długo nie miała dla mnie twarzy, a potem zdjęcie z wojennego dokumentu wydawało się kłamać. Ta kobieta o ostrych rysach i dużym nosie, z czarnymi włosa - mi spiętymi z tyłu, z przedziałkiem pośrodku, patrzyła oczami, które zdawały się nagie. Nie puste, ale właśnie nagie, bezbronne i chłodne zarazem. Za wąskie usta. Brwi za bardzo dziwiące się światu. Była obca. Nie moja. Nie mogła być moja. Nikt mi jej nie przedstawił, nie opowiedział. Co lubiła, czego chciała, kim była i dlaczego? Przyjęłam milczenie, którego nie rozumiałam. W moim domu nie dotykano przeszłości. Taka obowiązywała reguła. Wtedy się nad tym nie zastanawiałam. […] Jesień, jesień 1944 roku. Moja babka, Dela, Zofia Zmiałowska, dokumenty bez zarzutu, przeżyła wojnę. Przeżyła prawie. Udawało się przez tyle lat. Samej, samej z dzieckiem. Klęska Warszawy w 1939, droga do getta, przeprowadzki w getcie, ucieczka, decyzja ucieczki, wyjście poza mur, tułaczka na aryjskich papierach, z miejsca na miejsce, sama i z dzieckiem, i ten makaron dla męża w oflagu. I myśl, że inni zaginęli, zniknęli, zostali zabici. Płonące getto z okien kolejnej kryjówki, miasto i wieś, brak listów z domu, nie było już domu, matki, ojca, sióstr, brata, nie było, ona trwała z dzieckiem, była, jeszcze była, w Łochowie, na Żoliborzu, w Otwocku, w Wildze. Była. I kiedy wszystko już miało się ku końcowi, kiedy się skończyło, kiedy trzeba było pracować, bo co się stanie bez pracy, musiała zostać w Otwocku, trzymać się pani Czaplickiej, trzymać się życia. Leguminy dla gruźliczych pacjentów znaczyły życie, więc życia trzymać się trzeba, pracować. Miała czterdzieści dwa lata, była sama, jak przez te długie lata wojny, sama, musiała liczyć tylko na siebie. Na dziecko pracować, na Halinkę, która jest bezpieczna, była bezpieczna na koloniach w Wildze, ciepłe pończochy dostarczone, najlepsze fildekosowe, żeby nie marzła w jesiennych chłodach. Wtedy właśnie gruba berta, cóż za imię dla pocisku, wielki pocisk nazywany też krową, wtedy trafił ją odłamek. [...] Chciałabym, żeby ktoś był, ktoś bliski, ktoś, kogo mogłaby trzymać za rękę, żeby bolało mniej. Nie miała nikogo takiego. Wiem, że nie miała, bo przecież jakoś szukałby z nami kontaktu, żeby powiedzieć, opowiedzieć, przekazać, cokolwiek, jak to się stało. Nie wiem, jak cierpiała, kto ją operował, czy lekarz, czy nogę rzeczywiście amputowano i dlaczego wdało się zakażenie? To wszystko powinnam wiedzieć, ale nikt, już nikt mi nie powie. Moja mama mówi: „Serce jej pękło”. Sprawdź też: Władysław Szpilman - legendarny pianista. Dlaczego próbowano go zniesławić?
Agata Tuszyńska: „Czarna torebka odmieniła moje życie. Połączyła z żydowskim światem, o którego istnieniu w sobie nie miałam pojęcia”
To osobista opowieść o odkrywaniu żydowskiej babki Deli, swojej tożsamości i poznawaniu jej wojennych losów...
To osobista opowieść o odkrywaniu żydowskiej babki Deli, swojej tożsamości i poznawaniu jej wojennych losów... Wszystko dzięki przedmiotom odnalezionym w czarnej torebce. Na rynku wydawniczym pojawiła się nowa wyjątkowa książka Agaty Tuszyńskiej pt. Czarna torebka. To pozycja, która powstała z okazji 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim. Jednocześnie z premierą książki ukazał się audiobook, czytany przez samą autorkę, a tle możemy podziwiać muzykę Jerzego Satanowskiego. „Ta torebka to moje wojenne papiery, aryjskie. Moje barwy ochronne, legitymacja życia. Przepustka w jasny los. Zawsze mogę do nich sięgnąć, gdyby się okazało, że jestem podejrzana. Podejrzany jest lęk. I on mnie nie łączy z tymi, dla których zbudowano Treblinkę. Powtarzam sobie jedenaste przykazanie: nie bój się. I wychodzę z torebką na spacer”, pisze Agata Tuszyńska w Czarnej torebce. Agata Tuszyńska o książce Czarna Torebka Dowiedziała się, że jest Żydówką, kiedy skończyła osiemnaście lat. Wraz z tą informacją matka przekazała Agacie Tuszyńskiej torebkę swojej matki Deli Goldstein. Ale nie było w niej nic „trefnego”. Aryjskie papiery na nazwisko Zofii Zmiałowskiej. Przepisy, dokumenty, święty obrazek. Nic, co mogłoby zdradzić. „W torebce nie ma nic trefnego, ale jej lektura nabrzmiewa dramatem żydowskiego losu. Kryjówki, przebrania, piętno, ucieczki, naznaczenie, horyzont śmierci. Wszystko to jest obecne w umiejętnie czytanym zestawie ratunkowych rekwizytów z aryjskiej strony”, mówi Agata Tuszyńska. „Ogromnie ważne w tej historii jest pytanie, jak poradzić sobie z nową tożsamością. Każda rodzina ma swoją tajemnicę, głęboko skrywane sekrety, które określają jej los. Nagle otwarte, odwracają jego bieg i sprawiają, że trzeba od nowa budować własną historię. Czarna torebka, którą przekazała mi mama, kiedy skończyłam 18 lat, odmieniła moje życie. Połączyła za żydowskim światem, o którego istnieniu w sobie nie miałam pojęcia. Pomogła w oswojeniu złożonej tożsamości", dodaje Agata Tuszyńska W środę, 19 kwietnia o godzinie 18:00 w Green Caffe Nero, al. Solidarności 117 (przy dawnym kinie Femina) odbędzie się spotkanie z Agatą Tuszyńską, które poprowadzi Sylwia Chutnik. Gościnnie wystąpi Jan Emil Młynarski i Karol Szczubełek. Podczas spotkania będzie można spróbować ciastek według przepisu Babki Deli, bohaterki książki „Czarna torebka”. Czytaj też: Rocznicowa akcja społeczno-edukacyjna Żonkile już 19 kwietnia O autorce Agata Tuszyńska - pisarka, poetka, reportażystka. Autorka biografii Isaaka Bashevisa Singera, Ireny Krzywickiej oraz Wiery Gran, a także osobistych Rodzinnej historii lęku i Ćwiczeń z utraty. W ostatnich latach wydała m.in. Oskarżona Wiera Gran (2010), Narzeczona Schulza (2015), Jamnikarium (2016), Bagaż osobisty. Po Marcu (2018), Mama zawsze wraca (2020), przeniesionej na scenę Muzeum POLIN oraz Ćwiczenia z utraty. Po 15 latach (2021). W 2022 roku miały premierę Żongler. Romain Gary oraz tomik wierszy Niesny. W kwietniu 2023 roku ukazała się Czarna torebka z okazji 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim. „Bohaterką wszystkich moich książek jest PAMIĘĆ. Znikające światy i odchodzący ludzie. Zapisuję, żeby nie przestały istnieć. Wierzę w ocalającą moc słowa", mówiła pisarka. Laureatka Nagrody Polskiego PEN-Clubu im. Ksawerego Pruszyńskiego za wybitne osiągnięcia w dziedzinie reportażu i literatury faktu, medalu Zasłużony Kulturze Gloria Artis i Francuskiego Orderu Literatury i Sztuki. Jej książki przetłumaczono na kilkanaście języków. Od marca 2022 roku jest felietonistką polskiej edycji Vogue. Sprawdź też: Władysław Szpilman - legendarny pianista. Dlaczego próbowano go zniesławić?
Wielkie wyróżnienie dla Agaty Tuszyńskiej! Pisarka odznaczona francuskim Orderem Sztuki i Literatury
To był wzruszający moment... We wtorek piątego grudnia 2022 roku Agata Tuszyńska odebrała z rąk Frédérica Billeta, Ambasadora Francji w Polsce, wyjątkowe wyróżnienie. Została odznaczona Orderem Sztuki i Literatury w randze kawalera. Uroczystość miała miejsce w Warszawie, w rezydencji Ambasadora Francji. Agata Tuszyńska odznaczona przez Ambasadora Francji Jak podkreślił Frédéric Billet, wieczór był swoistym hołdem złożonym literaturze i Frankofonii. W jego trakcie podkreślono dokonania artystyczne Agaty Tuszyńskiej, związane z kultywowaniem szeroko pojętej pamięci. „Zaczęła pani od osobistych wspomnień, by następnie zagłębić się w historię Żydów w Polsce i podzielić się z szeroką publicznością owocami swojej pracy, wydając liczne dzieła przetłumaczone na ponad 10 języków”, przypomniał Ambasador Francji (cytat za dzieje.pl). Z kolei teatrolożka, historyczka i pisarka nie ukrywała swojego wzruszenia. „Składam podziękowanie językowi francuskiemu, francuskiemu malarstwu - pierwszemu, które mnie oczarowało. Wszystko to, co odkryłam potem, zawsze stawiam w relacji z tymi pierwszymi, olśniewającymi doświadczeniami. Składam podziękowania Francji i jej cudom architektury, które nigdy nie przestają mnie zachwycać i zadziwiać. Składam podziękowania Paryżowi - i tu od razu przychodzą mi na myśl słowa piosenki Yvesa Montanda: „W Paryżu 14 lipca w świetle lampionów tańczy się bez wytchnienia / w Paryżu”. Dziękuję Panu Ambasadorowi, dziękuję Francji, dziękuję moim Przyjaciołom”, mówiła Agata Tuszyńska. Ambasador Francji podkreślił, że bohaterka wieczoru zawsze jest gotowa brać udział w inicjatywach związanych z debatami na temat powrotu antysemityzmu w Europie oraz odnowy życia żydowskiego w Polsce. „Posługuje się pani doskonale językiem francuskim i jest pani związana z Francją. Jest pani jedną z wielkich postaci sceny literatury w Polsce. Dzisiejsze odznaczenie stanowi uhonorowanie pani kariery literackiej oraz pani zaangażowania w obronę drogich Francji wartości”, zaznaczył Frédéric Billet. Serdecznie gratulujemy pani Agacie Tuszyńskiej tego prestiżowego wyróżnienia! Czytaj także: Agata Tuszyńska: „Być może poznałam mojego męża po to, żeby go przeprowadzić przez chorobę” <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="754" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FFrance.Pologne%2Fposts%2Fpfbid02UUSEzHXghspbkp7JjAa5CSF5383nYtRFPW46sV2UfSYxxKWtGTyLAiukfyy82uhPl&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500">
Oskarżona Wiera Gran: od śmierci żydowskiej pieśniarki mija 15 lat. Wspomnienie Agaty Tuszyńskiej
W pewnym momencie dostała na punkcie zdrady obsesji... Jak wyglądało jej życie?
Córka Luby i Eljasza Grynbergów urodziła się w drodze. Rodzice wracali z Rosji do Polski, osiedlili się w podwarszawskim Wołominie. Nikt nie wie dokładnie, w którym roku. Na temat swojego wieku Wiera podawała błędne tropy. Mogła mieć już trzy lata, kiedy jesienią 1917 rozstrzelano oskarżoną o szpiegostwo holenderska tancerkę Matę Hari. Mogła też jeszcze się wówczas nie urodzić. Nie wiedziała, że kiedykolwiek nazwiska ich obu, obu femme fatale, zostaną połączone... Wiera Gran: kariera i życie żydowskiej pieśniarki Miała wszystko, czego potrzeba wschodzącej gwieździe – egzotyczną urodę, piękny niski kontralt i muzykę we krwi. Była tak nieśmiała, że pierwsze piosenki śpiewała zza sceny, obawiając się zetknięcia z publicznością. Podobno debiutowała mając piętnaście lat, ale nikt nie jest pewien rachunku. Było to 1 lutego 1934, wykonała „Tango Brazylijskie” w Cafe Paradis w Warszawie. Niedługo później stała się ulubienicą warszawskich kawiarni i dancingów. Występowała w kawiarni IPS czy Cafe Vogue przy Złotej 7. Do lata 1939 nagrała kilkadziesiąt piosenek o wszelkich barwach miłości. Śpiewała piosenki z repertuaru Hanki Ordonówny i Poli Negri. 1 września miała wyjechać na kontrakt do Paryża, podobno na zaproszenie słynnej Yvette Guillbert. Po wkroczeniu Niemców do Warszawy wyruszyła na Wschód po opieką lekarza swojej matki, Kazimierza Jezierskiego, którego wkrótce poślubiła. Kilka miesięcy spędziła we Lwowie, świetnie zarabiała w wypełnionym po brzegi uciekinierami Teatrze Stylowym. Z czasem dokonała wyboru między sierpem a swastyką. Mimo sprzeciwu męża, zdecydowała się wrócić do Warszawy. Wiera Gran przekroczyła bramę getta w kwietniu 1941. Pierwszy jej recital za murem miał miejsce 20-go, w dniu jej urodzin i urodzin Adolfa Hitlera. Spędziła w dzielnicy zamkniętej okres od wiosny 1941 do lata 1942. Całe jej dalsze życie było konsekwencją tych kilku miesięcy. Czytaj także: Wiera Gran – piętno zdrady szło za nią jak cień, była oskarżona o współpracę z Gestapo Wiera Gran: bycie słynną diwą uniemożliwiało izolację od władz Nazywano ją Wiera Magnes. Przyciągała tłumy do kawiarni „Sztuka” na Lesznie. Swoim zmysłowym głosem śpiewała szlagiery, które jej wielbiciele znali z przedwojennych kawiarni. Przychodzili, by przy szklance ciepłej wody posłuchać „Listu”, „Orchidei”, „Tango notturno” lub „Żebyś ty mnie zrozumiał”… Chwile przeniesienia się w inną rzeczywistość były bezcenne. Nie tylko ona nazywała te występy „mszami zapomnienia”. Po raz pierwszy usłyszałam o Wierze Gran w salonie Ireny Krzywickiej w podparyskim Bures. Mówiono o gwieździe warszawskiego getta - kolaborantce, latami walczącej o swoje dobre imię wobec „sztafety oszczerców”. Co takiego zrobiła młoda pieśniarka, by zasłużyć na takie miano? Czym zawiniła lub czy zawiniła czymś więcej niż tylko chęcią przeżycia? Jej osoba wzbudzała złą ciekawość i podnosiła temperaturę rozmowy jeszcze pół wieku po wojnie. Do getta wróciła dobrowolnie na wieść o życiu artystycznym, które się tam odradza. Chciała pracować. Dla matki i sióstr. Umiała śpiewać. Nie wiedziała, podobnie jak inni zamknięci za murami, jakie są plany Hitlera. Wtedy jeszcze nie. „Wszyscy się zmieszczą” - zapewniał tymczasem na estradzie „Sztuki” sumienny kronikarz wypadków dzielnicy zamkniętej, Władysław Szlengel. „Śmierć ma szerokie ramiona. Nie zabraknie miejsca”. Wkrótce zaczęły odjeżdżać pierwsze transporty z Umschlagplatz do Treblinki. Wiera jeszcze przez jakiś czas śpiewała w getcie. Furorę robił wykonywany przez nią szlagier napisany właśnie przez Szlengla do muzyki Władysława Szpilmana „Jej pierwszy bal”. Mówiła o służbie rodzinie i obowiązku przetrwania, o pomocy słabszym. Używała swoich wpływów, by zebrać potrzebne fundusze dla potrzebujących. „Panujące w gettowym środowisku artystycznym stosunki wykluczały staranną selekcję towarzyską” - pisał Antoni Marianowicz, satyryk i „entuzjastyczny widz”, we wspomnieniach z tamtego okresu „Życie surowo wzbronione”. Bycie słynną diwą uniemożliwiało izolację od władz. Czytaj także: Anita Dymszówna: aktorka wyklęta. Jedna decyzja zniszczyła jej karierę Wiera Gran: kolaborowała z życiem i ze śmiercią Kolaborowała z życiem i ze śmiercią. Kolaborowała, żeby ocaleć, jak inni, którzy ocaleli. W gettach, obozach, po aryjskiej stronie. Musiała pracować, a umiała jedynie śpiewać, przed wojną i później chciała być gwiazdą. Pracowała na jedzenie, na ciasta i szampana też (do czasu), na sukienkę, chleb dla sierot, którym zapewniała schronienie. Ratowała siebie i rodzinę, matkę i dwie siostry. Przez jakiś czas się udawało. Zbierała oklaski na małej scenie Sztuki, przynosząc innym chwile zapomnienia, przenosząc tych, których stać było na bilet, w czasie głodu i poniżenia do świata, gdzie rządziły dawne prawa. Śpiewała do czasu. Kolaborowała, czyli uczestniczyła w strukturach narzuconych przez okupanta, nie była bierną mieszkanką dzielnicy zamkniętej, stała się szczególnym trybem w gettowej maszynie. Czym różniła się i czy się różniła od nauczycielek i krawcowych, od pracowników szopów? Tamtym również praca dawała szansę przeżycia. Czy wolno oskarżać o kolaborację szefów rad żydowskich w gettach? Mimo złudzeń, iż mają wpływ na losy żydowskiej społeczności, ich kompetencje ograniczały się do wykonywania poleceń okupanta i zadań administracyjnych. Czy współpracowali zatem, za co ponoszą odpowiedzialność? Szef warszawskiego judenratu, Adam Czerniakow, popełnił samobójstwo, gdy zrozumiał, że nie jest w stanie zapobiec deportacjom. Pierwszy raz nazwano ją kolaborantką zimą 1945, kiedy zgłosiła się do pracy do Polskiego Radia. Nie zatrudniono jej, gdyż „była na usługach gestapo”. Zarzut wydawał się jej tak absurdalny, że poszła za pierwszym odruchem - koniecznością zaprzeczenia, oczyszczenia się, wyjaśnienia. To rozpętało piekło. Aresztowano ją, przesłuchiwano, sądzono. Zarzucano jej, jakoby „w czasie okupacji niemieckiej w okresie od 1941 roku do sierpnia 1942 w getcie w Warszawie, a od sierpnia 1942 po stronie aryjskiej, utrzymywała stosunki towarzyskie z osobami, które były jawnymi agentami gestapo, przez co dopuściła się czynu przestępczego przewidzianego w artykule 1 Regulaminu Sądu Obywatelskiego. Czyn ten w myśl tego Regulaminu podlega rozpoznaniu przez Sąd Obywatelski przy Centralnym Komitecie Żydów Polskich”. Śledztwo i proces trwały kilka lat. Nazwała je koszmarem gorszym niż ten wojenny, w którym straciła matkę i siostry. W efekcie postanowiono ją „z postawionych zarzutów uniewinnić”. Był 1949 rok. Niedługo potem opuściła Polskę. Trująca plotka ścigała ją i dosięgała wszędzie, gdziekolwiek była przez resztę życia: w Izraelu i Francji, w Wenezueli i Anglii, w Ameryce i w kraju nad Wisłą. Stale podsycana, podgrzewana, pączkująca. Dlaczego pół wieku po wojnie te oskarżenia nie milkły? Dlaczego nie uciszały ich wyroki sądów, ani czas? Czytaj także: Antoni Słonimski po śmierci żony miał złamane serce , nic już nie było takie samo, jak kiedyś Wiera Gran: walka o sprawiedliwość ją zniszczyła Gwiazda, kobieta – w sytuacji niejasnej, w pejzażu zagrożenia łatwo przekształca się w postać dwuznaczną. Łatwiej niż mężczyzna. Jakby to stanowiło część jej repertuaru. Artystka estradowa od stuleci postrzegana była jako utrzymanka, a wcześniej kobieta upadła. Wielu czuło się uprawnionych do traktowania jej w ten sposób. Dawni znajomi, sąsiedzi, obcy. Kapitan statku, którym płynęła do Hajfy, którego zaloty odrzuciła, może wyzwać ją od gestapowskich kurew, podobnie działo się przy każdej okazji, kiedy robiła coś, co się nie podobało. Nazywano ją – „tą”, „taką”, „zdolną do wszystkiego”, „awanturnicą”. Może jej winą było jedynie to, że przeżyła? A także to, że była kobietą. Piękna i utalentowana młoda kobieta… w taką najłatwiej można było rzucić kamieniem. Złamać jej życie. Wzajemne oskarżenia ocalonych. Tych, którzy sami mieli coś na sumieniu i oskarżeniami próbowali przenieść na nią ciężar swej winy. Obezwładniająca jest siła plotki. Śmierć cywilna za nieudowodnione winy. Tak się właśnie stało w przypadku Wiery Gran. Pomówienie o współpracę dosięgało ją wszędzie. W Izraelu widzowie grozili przebraniem się w obozowe pasiaki, jeśli ośmieli się wystąpić na scenie. Nie ma dla niej miejsca wśród ocalałych z zagłady, oklaskiwali ją przecież niemieccy oficerowie i żydowscy kolaboranci z granatowej policji. Jak śmie pokazywać się wśród niedobitków zagłady. W lipcu 1952 wyjechała do Paryża, gdzie po niedługim czasie osaczyło ją echo wcześniejszych oskarżeń. Uciekła do Wenezueli. Wszystko powtórzyło się we wzmożonym natężeniu. Uciekała znowu. Przed sobą, przed własną przeszłością, przed przeklętym czasem poniżenia. Wielokrotnie i na kilku kontynentach wzywano do bojkotu jej występów. A jednak trwała. Śpiewała w paryskim hotelu Lutetia i w kabarecie Dinarzade, w sali Pleyel i Carnegie Hall, w Sztokholmie i Londynie, podczas tournee w Ameryce Północnej. Stale towarzyszyła jej obawa, że znowu się zacznie, że odżyje widmo przeszłości. I stale dochodziło do mniejszych lub większych awantur. Jej występy były bojkotowane przez żydowskie organizacje kobiet, powstańców, kombatantów. Najgoręcej i najbardziej wytrwale w Izraelu. Yad Vashem odmówiło nagrania jej okupacyjnego świadectwa. Plotka pęcznieje, odradza się w niezliczonych wariantach, Wiera dostaje obsesji na ten temat, szaleje. Boi się, wszędzie węszy podstęp i zagrożenie. Czuje się skrzywdzona i osaczona. Wierzy w to, że jest bezustannie podsłuchiwana i śledzona, każdy jej krok wydaje się jej kontrolowany, podsłuch widzi wszędzie: w telefonie, oknie, za ścianą. Dom odnalazła w Paryżu, gdzie próbowała żyć i śpiewać. Walka o sprawiedliwość coraz bardziej ją niszczyła. Straciła głos. Wtedy zaczęła krzyczeć. „Sztafeta oszczerców” nie dawała za wygraną. Mija 15 lat od śmierci żydowskiej pieśniarki Wiery Gran. Spotkanie z nią było jednym z ważniejszych doświadczeń mojego życia. Czytaj także: Wanda Traczyk-Stawska: „Uważam, że nie mam prawa żyć, nie dbając o to, o co walczyli moi koledzy” Zdjęcia Wiery Gran autorstwa Agaty Tuszyńskiej Agata Tuszyńska – kim jest autorka książki „Oskarżona Wiera Gran”? Agata Tuszyńska - pisarka, poetka, reportażystka. Autorka biografii Isaaka Bashevisa Singera, Ireny Krzywickiej oraz Wiery Gran, a także osobistych „Rodzinnej historii lęku” i „Ćwiczeń z utraty”. W ostatnich latach wydała m.in. „Oskarżona Wiera Gran” (2010), „Narzeczona Schulza” (2015), „Jamnikarium” (2016), „Bagaż osobisty. Po Marcu” (2018), „Mama zawsze wraca” (2020), przeniesionej na scenę muzeum POLIN z okazji 79. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim oraz „Ćwiczenia z utraty. Po 15 latach” (2021). W maju ukazała się najnowsza książka „Żongler. Romain Gary”. „Bohaterką wszystkich moich książek jest PAMIĘĆ. Znikające światy i odchodzący ludzie. Zapisuję, żeby nie przestały istnieć. Wierzę w ocalającą moc słowa". Laureatka Nagrody Polskiego PEN-Clubu im. Ksawerego Pruszyńskiego za wybitne osiągnięcia w dziedzinie reportażu i literatury faktu. W 2015 roku została uhonorowana srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Jej książki przetłumaczono na kilkanaście języków. Od marca jest felietonistką „Vogue”. Więcej informacji o autorce znajdziesz na jej oficjalnej stronie internetowej – pod tym linkiem.
Agata Tuszyńska: „Być może poznałam mojego męża po to, żeby go przeprowadzić przez chorobę”
„Henryk tak bardzo walczył i chciał żyć, że powinno mu się to udać”. Do końca byli dla siebie ogromną inspiracją i siłą
Dwie niezwykłe osobowości, których los nie połączył przypadkowo. Ona – wspaniała i ceniona polska pisarka, on – tłumacz, krytyk literacki i podróżnik. Agata Tuszyńska i Henryk Dasko do końca byli dla siebie ogromną inspiracją i siłą. On towarzyszył jej w pisaniu. Ona trwała przy nim w chorobie i odchodzeniu. Henryk Dasko usłyszał od lekarzy wyrok – złośliwy nowotwór mózgu. Wspólnie walczyli o życie i miłość. Nie zamierzali się poddawać. Agata Tuszyńska po stracie ukochanego opisała ich historię w „Ćwiczeniach z utraty”. To najpiękniejsza książka o spełnionej, wiecznej miłości. Dziś, 16 września, mija 16 lat od śmierci wspaniałego publicysty i tłumacza. Agata Tuszyńska uczciła pamięć ukochanego, publikując w mediach społecznościowych poruszający wpis. „Minęło szesnaście lat. Nie umiałam oddać Ciebie. Już nie Ciebie, a jednak. Twoje koszule, spodnie, marynarki. Niepotrzebne, wykluczone z użytku i chronologii. Twoje kurtki, swetry i krawaty. Najłatwiej poszło z butami. Odeszły. Nie pomyślałam, że nie będziesz miał jak wrócić. A może wiedziałam, że nie wrócisz. Bo nie wrócisz, prawda? Gdybyś miał taki zamiar, już by się to stało. Chodzę w Twoich ciepłych bluzach. Śpię w koszulkach. Każda jest skądś – tenisowa z Karoliny Północnej, żółta z Kuby, szara z Meksyku i Nowego Jorku… Wspólne wciąż, dopóki pamiętam. Zaczynam się mylić. Spotykam Cię w alejce parku Ujazdowskiego, między rododendronami, w zaułkach dziecinnych prozy Philipa Rotha w New Jersey, nad Wilejką Konwickiego, w tym małym hotelu w dzielnicy łacińskiej niedaleko St. Placide, gdzie było nam smutno. Spotykam na schodach i na rozwidleniu dróg, pomiędzy kontynentami i w pociągu na północ. Spotykam Cię wszędzie. I nigdzie Cię nie ma. Pisałam dwudziestokilkuletnia: „mój dom jest bezsenny prośbą / o drugą parę rąk”. Czasem powtarzam to sobie jak życzenie, choć wiem, że taki pozostanie. Nie bez pieszczoty. Słońca, gliny, czyjegoś spojrzenia”, brzmi fragment z “Ćwiczeń z utraty”. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="361" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FAgataTuszynskaPisarka%2Fposts%2Fpfbid0DxbkFBVFS3WkUmXCV8UqzP6MEbbs77mu8jCKH6EjJUpY2aPQnDXsRF96G144noGml&show_text=false&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Wywiad z Agatą Tuszyńską Po 15 latach „Ćwiczenia z utraty” zostały uzupełnione o nowe posłowie. Pisarka w rozmowie dla viva.pl opowiadała o bólu rozłąki i miłości… Dlaczego nie pozwala sobie na życie w lęku i czym jest dla niej szczęście? Tak mówiła nam o wyjątkowej relacji, którą stworzyła z ukochanym mężem. Wywiad po raz pierwszy pojawił się na viva.pl 14 marca 2022 roku Spotykamy się internetowo, by porozmawiać o książce, życiu… Jak odnajduje się Pani w pandemii, a także w tym, co dzieje się teraz na świecie? Jest mi trudno, bo jestem przyzwyczajona do ruchu i podróży. Najpierw był we mnie lęk i niepokój. I on nadal się we mnie tli, ale głownie w sprawie tego, co się z nami, jako ludźmi dzieje, i jak ten świat będzie wyglądał w przyszłości. To nie jest tak, że przyszła pandemia, a my zostaniemy w tym samym miejscu. Te doświadczenia, emocje nas zmieniły, a także wpłynęły na relacje z innymi. Jestem osobą, która ma przyjaciół na całym świecie. Przez dwa lata ich nie widziałam. Dziś kontaktujemy się ze sobą inaczej. Nie ma tej bliskości jaka była dawniej. Podróżuje się inaczej, o ile w ogóle się podróżuje. Ale dla mnie wirusy niepokoju są groźniejsze niż te prawdziwe. Wzrasta poczucie zagrożenia na naszej wschodniej granicy. To na nas oddziałuje, jesteśmy wewnętrznie skotłowani. Nastał czas niepokoju. Cień lęku zawisł nad całym światem. Widmo wojny. Pani nie pozwala sobie na życie w lęku i dotyczy to każdej strefy życia. W „Ćwiczeniach z utraty” wybrzmiewa to bardzo głośno. Ciągle sobie to powtarzam. Lęk niszczy i zabija. Nigdy nie boję się na zapas, nie zamartwiam się, ale za to staram się konfrontować z rzeczywistością, reagować na to, co się dzieje. Na to mam realny wpływ. To kwestia osobowości. Pamiętam siebie jako młodą osobę, kiedy wydawało mi się, że nie ma dla mnie rzeczy niemożliwych i jeżeli zechcę, mogę zrobić wszystko. Tymczasem na świecie zaczęły panować inne bariery, ale nadal powtórzyłabym to zdanie – „Nie bój się!”. Może to wręcz jedenaste przykazanie? Nie projektuję nieszczęścia, nawet nie dlatego, że wtedy się je przyciąga. W swoich książkach opowiada Pani historię innych ludzi. Przygląda się ich życiu, losom, zbliża się do nich, nie pozwala im odejść na zawsze. Irena Krzywicka, Wiera Gran, Józefina Szelińska… Całe moje pisanie polega na przyglądaniu się innym, rozszyfrowywaniu ich losów. Czerpaniu z nich. Nie zbliżam się do takich, które mnie nie interesują. Nie wybieram ich przypadkowo. To postaci wyraziste, utalentowane, silne osobowości, które zawsze wzbudzały ogromne emocje. Wybieram je też dlatego, że czegoś mnie uczą, odpowiadają na pytania, które zadaję sama sobie. Głównie o życiowe wybory, choć nie tylko. Kobiety, o których pisałam były odważne, uparcie dążyły do celów i pokonywały przeciwności. Mimo niebezpieczeństwa cieszyły się życiem, znały wiele jego smaków. Stworzyła pani także dwie książki, bardzo osobiste. „Rodzinna historia lęku” i „Ćwiczenia z utraty”. Ostatnia pozycja to zapis świadectwa wielkiej miłości, walki i drogi po zwycięstwo, która kończy się bolesną stratą. Wolałabym, żeby ta książka nigdy nie powstała. Marzyłabym, by mój mąż, wspaniały, niezwykły mężczyzna, był tutaj ze mną. Wtedy nie musiałabym tego wszystkiego pisać. Ale los postanowił inaczej. „Rodzinna historia lęku” to była książka, która musiała powstać, by otworzyć sekret i opowiedzieć o wewnętrznym konflikcie. Kiedy ją skończyłam, ktoś mnie zapytał – „Co dalej?”. Nie wiedziałam. Potem przyszła nagła informacja o chorobie Henryka. Cios. Od razu wyjechałam do Toronto, by być blisko niego. Spędziliśmy razem półtora roku, towarzyszyłam mu w chorobie i odchodzeniu. Nigdy byśmy nie pomyśleli, że z nas dwojga to on będzie chory. On, człowiek niezłomny, który nigdy na nic się nie skarżył. To było niezwykle trudne – bycie w środku choroby i odchodzenia. Wtedy przestała Pani pisać. Pisałam jedynie maile, raporty o stanie jego zdrowia, które trafiały do przyjaciół rozrzuconych po całym świecie. Raz na kilka dni składałam raport z postępów choroby. Medycznych, psychologicznych. Gdybym tego nie robiła, pogubiłabym się po latach w kolejności zdarzeń. Czytaj też: Agata Tuszyńska: „Chwała Ukrainie! Dziś wszyscy jesteśmy uchodźcami” Niewyobrażalnym doświadczeniem jest patrzenie na to, jak ukochana osoba odchodzi... To było wyczerpujące, nigdy przedtem nam się to wspólnie nie zdarzyło, taki diapazon emocji. Nie tylko miłości, lęku, bólu, a także niezgody na to, co się dzieje, buntu. Jednocześnie trzeba było obsłużyć rzeczywistość, która diametralnie się zmieniła. Nie byłam w stanie pisać i nie pisałam. Kiedy Henryk odszedł, a ja zostałam w domu w Toronto, wydawczyni zaproponowała mi, żebym napisała książkę. Mój mąż wcześniej namawiał mnie, żebym naszą chorobę i walkę opisała. To był sposób na przeżycie kolejnych miesięcy bez niego. Zaczęłam i nie chciałam skończyć. Miałam poczucie, że wraz z ostatnią stroną On umrze naprawdę i nie zostanie nic. Obcowanie z kartką papieru zastępowało mi przez jakiś czas jego obecność. Zamknięcie tekstu oznaczało ostateczne pożegnanie. To było trudne, żeby to z siebie wydostać, a jednocześnie konieczne. Wymagało też ogromnej odwagi. Czytając książkę wielokrotnie się wzruszałam. Mówi Pani, że to poruszające. Dlatego nie mogłam pisać moimi łzami i moja rozpaczą, wtedy czytelnik czułby się zażenowany. Chodzi o to, żeby odcedzić tekst z tych emocji, pokazać historię tak, by poczuł głębię rozpaczy, i jeszcze bunt, bo nie chcieliśmy zgodzić się na to, co nas spotkało. Nie chcę powiedzieć, że to ma jakiś sens… Być może poznałam mojego męża po to, żeby go przeprowadzić przez chorobę. Wcześniej mieliśmy niezwykłe, szczęśliwe, twórcze i wspaniałe życie… Podróżowaliśmy, poznawaliśmy niesamowitych ludzi, czytaliśmy książki. Henryk recytował całymi fragmentami Konwickiego, Rotha i Nabokova w oryginale. Uwielbialiśmy jeździć na nartach, robiliśmy wiele rzeczy. To było naprawdę piękne życie. Czy musiała nas spotkać taka kara? Nie wiem, ale tak się stało. Nie mogłam sobie pozwolić na to, by odebrać sobie życie po jego śmierci. Także dlatego, że on sam bardzo o życie walczył. Rozumiałam, że on by tego nie chciał, że trzeba żyć i coś z tym zrobić. Żyć tak, żeby był ze mnie zadowolony i dumny. Pisanie Panią ocaliło. Ta książka była koniecznością. Rzuciłam się w pracę, ponieważ nic innego nie przynosiło mi ulgi. Ten mój ból i niezgoda musiały się gdzieś „rozpuścić”. Ale buntuję się przeciwko określeniu, że stanowiła dla mnie terapię. Musiałam ją napisać, by pójść dalej ze swoim życiem. Byłam zdziwiona, że wywołuje nie tylko przychylne komentarze. Książka miała wielu czytelników i sceptycznych krytyków, którzy uważali, że pisanie o chorobie i śmierci uwłacza postaci, o której się pisze. Nic bardziej mylnego, a jednak mnie to dotknęło. Uważano też, że napisałam za wcześnie – rok po śmierci mojego męża, że tak nie wypada. Tymczasem minęło już piętnaście trudnych lat… Co było najtrudniejsze? Pożegnanie z Nim i z miejscem, które razem stworzyliśmy w Toronto. Henryk był chory, tak bardzo walczył i chciał żyć, że powinno mu się to udać. Pierwszy lekarz, który przyjmował nas w Kanadzie, dawał mu trzy miesiące, góra pół roku na przeżycie z tak zaawansowanym rakiem mózgu. Nam udało się otrzymać półtora roku, ale koszty były niezwykle bolesne i niesprawiedliwe… Henryk cierpiał. Sprawdź też: Agata Tuszyńska: „Może jedni rodzą dzieci, inni rodzą książki? Może to nie musi iść w parze?" Dziś Pani książkę przyjmuje się inaczej. Każdemu, kto nosi w sobie lęk przed utratą bliskiej osoby, a także temu, kto w tym momencie przechodzi odchodzenie i próbuje oswoić chorobę ona może przynieść ulgę. Wydawnictwo poprosiło mnie w pewnym momencie o wznowienie książki, ponieważ są nowi czytelnicy. Chciałam dać im tę historię walki z nieuleczalną chorobą, historię miłości. Napisałam epilog. Odkryłam, że dla mnie samej było to ciekawe ćwiczenie – musiałam odpowiedzieć sobie, gdzie jestem po tych piętnastu latach. Moja potrzeba kontaktu z Henrykiem, pustka jaka wynika z jego nieobecności, ciągle trwa. Rozmawiamy teraz, a ja patrzę na jego fotel, nasz wspólny obraz, kartkę walentynkową, którą zawsze mi przysyłał… Nie znalazłam potem nikogo, kto byłby w życiu podobnym parterem. Ta tęsknota wciąż żyje i jest nie tylko we mnie. Henryk miał wielu przyjaciół, którzy przyjeżdżali do Toronto, by z nim pobyć w czasie choroby. Każdego roku, w rocznicę jego śmierci przywołujemy wspomnienia. Ludzie różnie reagują na choroby. Czasami nie potrafią sobie poradzić, pogodzić się z cierpieniem bliskiej osoby. Nie chcą na nie patrzeć i próbują się odseparować. Pan Henryk miał przy sobie wszystkich, którzy wierzyli w to, że jemu uda się pokonać chorobę. Był zawsze dla przyjaciół, a potem oni oddawali mu całą swoją miłość. To piękne i wzruszające. Stali za nim murem. Byli rozproszeni po całym świecie – Sztokholm, Paryż, Warszawa, Nowy Jork. A jednak dystans w obliczu tego, co się działo nie był dla nich żadną przeszkodą. To niesamowite, że przyjeżdżali do nas, by potrzymać go za rękę albo wypalić papierosa. Dziś wiem, że na pewno nie przeżyłabym tego, gdyby nie przyjaciele i ich obecność. Henryk pokazał mi, że sobą trzeba się dzielić. On dzielił się wszystkim: wiedzą, doświadczeniem, pomocną dłonią. Przyjaciele oddali mu to w chorobie. Nigdy przedtem i potem nie widziałam tylu ludzi połączonych troską i miłością. Każdy chciał mu zrobić rosół albo żeberka, które pamiętał z dzieciństwa. To był wyraz najszczerszej miłości. Kiedy zbieraliśmy się w szpitalnej nego poczekalni przypominaliśmy jakiś wielki obóz. Była jedna wielka mobilizacja i wiara, że się uda przedłużyć życie, oszukać chorobę. On w to wierzył najmocniej. „Śmierć nie może być treścią życia. Ani czekanie na nią. Ani lek przed nią. Trzeba wybudować sobie inną siłę", pisała Pani. Co było dla Pani tą siłą? Może to zbyt proste,, ale to była siła miłości. Bardzo chcieliśmy być razem. Zależało nam na tym, by to się udało, żeby nie dopadła nas nieobecność, żebyśmy nie przestali się trzymać za ręce. Ta miłość nie pozwalała mu odejść, mimo wyczerpania. To była wielka energia życia! I pragnienie, żeby jeszcze jeden dzień się udał, by było słońce. W końcu on przestał mieć siłę do walki. Nie nalegałam, żeby próbował. A co teraz jest moją siłą? Inni ludzie. Przyjaciele, tylko oni mi zostali – moja rodzina z wyboru. Po piętnastu latach pustka w Pani sercu jest mniejsza? Tęsknota jest inna. To nie jest już takie żywe, dojmujące uczucie. Wtedy świat usunął mi się spod nóg. Zbudowałam inne życie, ale to jest życie bez niego i ta dziura, polegająca na jego nieobecności, stale w nim jest. Musiałam zmienić nasz wspólne mieszkanie w Warszawie. Mieliśmy spędzać tam więcej czasu. Nie potrafiłam tam zostać, mimo że Henryk był tam jeden raz, latem, kiedy przyjechał pożegnać się z Polską. Jego obecność była tam silnie wyczuwalna. Przeniosłam się w inne miejsce, ale i tu są jego ślady. Na ścianach wiszą obrazy z naszego domu, zdjęcia, portrety pisarzy, które wisiały nad jego biurkiem. Mówił, że była Pani kobietą jego życia. Wraca Pani pamięcią do pierwszego spotkania z Panem Henrykiem? Nie. Chyba, że komuś o tym opowiadam, ale to bardzo trudne. Pamiętam jego błyskotliwy intelekt, wszystkowiedzącą siłę i pewność siebie. Zakochał się w mnie natychmiast, typowy coup de foudre, ja trochę się ociągałam. Nikt inny tak o mnie nie zabiegał, nie wysyłał kwiatów, nie zabierał w podróże. Był fascynujący. I niezwykle przystojny. On sam lubił wspominać, że kiedy pierwszy raz mnie zobaczył w Nowym Jorku byłam zawinięta w chusty jak rumuńska kobieta. Opowiadał to w towarzystwie. Wtedy wszyscy, łącznie ze mną, ryczeli ze śmiechu. Niesamowita więź narodziła się między nami w rozmowie. Jedno spotkanie odmieniło nasze życie. Miłość dwóch silnych osobowości. Połączyła Państwa miłość do literatury, a także… samotność. Tam było wszystko. Przeszłość żydowska, podobne zainteresowania i te same potrzeby. Cały czas czytał i uczył się. Wspólnie mogliśmy się dzielić tym, czego się dowiadywaliśmy i niewiele musieliśmy sobie tłumaczyć. To było spotkanie dwojga ludzi, którzy byli sobie przeznaczeni. Henryk miał fantastycznie poczucie humoru, był szalenie zabawny, błyskotliwy. Z nikim potem się tak nie śmiałam. Nie mogę już tyle mówić, że był wspaniały, bo jak to brzmi. O jego wadach nie mówię (śmiech). Brakuje mi dziś jego oceny świata, zmian, jakich doświadczamy, kryzysów, konfliktów. Ciekawiłoby mnie, jak oceniłby rzeczywistość i mnie samą po latach. Co by mi poradził? Czy moje wybory były właściwe? Po jego śmierci napisałam wiele książek. Po „Ćwiczeniach z utraty”, opowieść o Wierze Gran, która spowodowała wielką awanturę. Wtedy najbardziej mi go brakowało, jego siły, oparcia, jakim był dla mnie. Umiał walczyć i zwykle wygrywał. Razem nie baliśmy się tego co będzie, wspólnie rozwiązywaliśmy rebusy codzienności. Dotkliwa jest jego nieobecność. Wiem, że specjaliści od żałoby powiedzieliby, że to za długo trwa, ale ja nie jestem w czarnym dole, chwilami nawet potrafię cieszyć się światem. Ale świat bez niego to inny świat. Czy da się oswoić śmierć, pogodzić z odejściem bliskich? Razem z nimi odchodzi część nas. Część nas umiera nie tylko w chwili, gdy odchodzi ktoś z naszych bliskich. Staje się tak również przy śmierci osób, które w jakikolwiek sposób uczestniczyły w naszym życiu. Zawsze przyjaźniłam się ze starszymi ludźmi, więc ostatnie dziesięć lat to odchodzenie mojego świata. Jest mi bardzo trudno bez tych ważnych pisarzy, muzyków, aktorów… Odchodzenie każdego z bliskich zubaża nas i sprawia, że czujemy się bardziej samotni. Ich nieobecność jest w nas. Sprawdź też: Agata Tuszyńska: „Żyłam w drodze przez wiele lat, bo nie potrafiłam inaczej. Coś mnie gnało, nie pozwalało przystanąć” Agata Tuszyńska i Henryk Dasko Teraz pracuje Pani nad kolejnymi projektami. Wkrótce ukaże się nowa książka, której bohaterem jest pisarz Romain Gary. W maju, niemalże na urodziny autora “Obietnicy poranka” odbędzie się premiera „Żonglera”. To nie tylko historia francuskiego pisarza, a także opowieść o wielości losu, który mamy w sobie. Był jedynym pisarzem, który dwukrotnie otrzymał Nagrodę Goncourtów, która można dostać tylko raz. Jako Romain Gary, a potem pod pseudonimem Émile Ajar, którego nie zdradził za życia. Dopiero po jego samobójczej śmierci Francuzi poznali prawdę. Najbardziej interesująca była dla mnie jego tożsamość. Rosyjski Żyd z Wilna, który zrobił karierę jako francuski pisarz. Pisał też po angielsku, dużo podróżował po świecie, był dyplomatą. Nosił w sobie wiele losów, grał maskami, miał duszę kameleona. Próbowałma rozwiązać jego zagadkę i tajemnicę… Czekamy też na monodram z udziałem Aleksandry Popławskiej. „Mama zawsze wraca” to historia dziewczynki ocalałej z Zagłady i ponownie opowieść o wielkiej sile miłości, nadziei… „Mama zawsze wraca” to niezwykle ważna dla mnie książka, której długo nie potrafiłam napisać. Historię Zosi znałam od dawna, ale musiałam dorosnąć do jej opowiedzenia.Ważny był tu język, jakim się posługuje dorosła już kobieta opowiadająca o przeszłości. Prosty język dzieciństwa, niewinny, który przedstawia dramatyczne wydarzenia. Trzyletnia dziewczynka ukrywana przez mamę pod podłogą nie wie, że istnieje inny świat. Matka próbuje stworzyć jej dom i dać poczucie bezpieczeństwa w warunkach getta. Uczy ją, by się nie bała. W pewnym momencie pada ważne zdanie, które jest też tytułem – „Mama zawsze wraca”. To nie jest prawda. Ale mama Zosi rzeczywiście wróciła i obie ocalały. Wyjechały po wojnie do Izraela. Mała Zosia stała się Yael, dziś ma 83 lata, jest mamą dwójki dzieci i babcią.Jest szczęśliwa. Jej mama odeszła, ale dała dziecku coś, co jest absolutnie bezcenne – nadzieję w czasie beznadziei, wiarę w dobro. Otoczona złem, pokazała jej świat miłości. Czekam niecierpliwie na premierę. I na reakcję widzów na historię Zosi. Historię, która dzisiajstała się jeszcze bardziej aktualna. Na pytanie o szczęście odpowiada Pani – „Byłam szczęśliwa. Miałam wszystko”. Czy dziś usłyszałabym od Pani to samo? Kategoria szczęścia w pewnym wieku się zmienia. Nie mam z nim w tej chwili konszachtów. Za to pielęgnuję dobre chwile. Są nimi spotkania z ludźmi, ale także wschody słońca. Kiedy byłam z Henrykiem nie miałam do nich takiej słabości. Zachwyca mnie zmysłowość pór roku, piękno odnajduję w przyrodzie. Szukam kadrów rzeczywistości, które mnie fascynują. Zatrzymuje je w fotograficznych błyskach. Dzień bez wschodu słońca, najchętniej nad morzem, jest dla mnie stracony. Ważny jest ruch, bo ruch to życie. Dużo chodzę i próbuję nie tracić nadziei. Kiedy zawodzą ludzie, pozostaje zawsze ruch fal i niebieski horyzont. Zobacz też: Agata Tuszyńska: „Dla mnie to była sprawa życia lub śmierci, nie tylko z pisarskiego punktu widzenia”
Agata Tuszyńska: „Może jedni rodzą dzieci, inni rodzą książki? Może to nie musi iść w parze?"
„Marzę o dalekiej, długiej podróży, ale czy samotne podróże nie są zbyt bolesne?", mówiła pisarka
Maria Kuncewiczowa powiedziała jej, że pisanie to trudny zawód i ciężka praca. Szybko przekonała się, że to też praca samotna. Lata spędziła, jeżdżąc za swoimi bohaterami po świecie, śledząc ich tajemnice, w ich losach szukając siebie. Przyznaje, że często przedkładała wszystko nad kolejne książki. Czy to był dobry wybór? Czy nie żałuje? I czy w ogóle umie żyć inaczej? Z pisarką Agatą Tuszyńską rozmawia Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska. View Ediplayer on the source website Zawsze chciała być Pani pisarką? Zawsze. I to od dzieciństwa. Książki były dla mnie najbardziej wartościowymi przedmiotami i drzwiami do innego świata. A bohaterowie literaccy szybko stali się ważniejsi niż koleżanki na podwórku. Zauważyłam, że czytając, można przeżyć dużo więcej losów niż w rzeczywistości. Ponieważ chodziłam z mamą na kiermasze książek, gdzie za stołami siedzieli ich autorzy, zorientowałam się, że za każdą książką stoi ktoś, kto musiał ten tekst napisać. Jeździłyśmy do Kazimierza nad Wisłą, gdzie nieopodal Domu Prasy był dom pisarki Marii Kuncewiczowej. Widywałam ją przez płot. Była elegancka. Nosiła garsonki, perły, klipsy, miała pomalowane paznokcie i przechadzała się z mężem dookoła swojej pięknej posiadłości. Przyjmowała gości, rozmawiała z nimi po francusku i angielsku. A mama mi mówiła: „Zobacz, zobacz, Agatko, to jest pisarka”. Więc ja chciałam być taka jak ona, bo wyobraziłam sobie, że pisanie polega na atrakcyjnym wyglądzie, makijażu i uczonej konwersacji we własnej posiadłości. [...] – Życie zweryfikowało Pani wyobrażenia o byciu pisarką? Trudność pisania objawiła mi się szybko. Nie musiałam długo czekać, żeby przyznać Kuncewiczowej rację. Po napisaniu pierwszej, drugiej książki wiedziałam już, że dobre pisanie to ciągłe poprawianie tego, co się już napisało, balansowanie między myślą a słowem, co jest wręcz fizycznym wysiłkiem. U mnie ten wysiłek idzie „przez rękę”, bo piszę piórem. – W XXI wieku wciąż pisze Pani piórem? Pomysły, początki akapitów, koncepty, to, co jest ważne, piszę piórem. Mam piór dużo i są częścią rytuału pisania. Czynności, która jest bardzo samotna. Na początku nie zdawałam sobie z tego sprawy. Są pisarze – taki był Romain Gary, bohater mojej ostatniej książki „Żongler” – którzy piszą łatwo i dużo. Mnie pisanie sprawia trudność, muszę się skupić, źle mi się pisze, gdy ktoś jest obok. Wiem, sama siebie skazałam na samotność. Ale nie znam większej radości niż ta po napisaniu dobrego zdania. Więc może warto? [...] – Pisze Pani rano, wieczorem, w nocy? Lubię pisać rano. Po przebudzeniu wychodzę na długi spacer. Kiedy jestem nad morzem, wstaję wcześniej, żeby zobaczyć wschód słońca. Do pisania siadam około wpół do siódmej. I trwa to mniej więcej do pierwszej, drugiej, w zależności od dnia. Po południu już tylko czytam i robię notatki. Najlepsze warunki intelektualne i emocjonalne mam rano. Inaczej wtedy myślę. Znam kolegów, którzy piszą w nocy, bo wtedy już nikt na pewno nie zadzwoni z wiadomością, że babcia spadła z drabiny. W nocy można kompletnie się wyizolować, odłączyć od świata. – Czy od pisania można się uzależnić? Jestem tego przykładem. W maju wydałam książkę, która kosztowała mnie niezwykle dużo wysiłku i była skomplikowana koncepcyjnie. Czułam, że kiedy wreszcie wyjdzie, będę musiała na jakiś czas przestać pisać, odpocząć. Cóż… Chodziłam wczoraj obok biurka, mijałam je wzrokiem i jednak musiałam usiąść, nie wiem, co mnie do tego skłoniło, i już chwilę później notowałam pomysły, pierwsze zdania nowych tekstów, akapity… Tak, pisanie jest absolutnie uzależniające. ZOBACZ TEŻ: Michał Wiśniewski: „Za każdym razem wierzyłem, że nam się uda”. „Wydaje mi się, że miałem bardzo kochające żony, które z najlepszymi intencjami podchodziły do naszego małżeństwa” – I zabiera życie… Zależy, czym dla kogo jest życie… Niewątpliwie zabiera czas, który można by spożytkować na inne przygody. Mnie zabrało. Zwykle niczego nie żałuję, nie rozpamiętuję przeszłości, bo po co, ale przypominam sobie, jak mój Henryk pojechał kiedyś na wakacje z synami w Góry Skaliste. Chcieli mnie zabrać. Ale ja miałam skończyć książkę, nawet teraz już nie pamiętam którą. Nie pojechałam. I czasem myślę, że nigdy nie byłam w Górach Skalistych i tych 10 dni z Henrykiem i jego dziećmi tam nigdy nie odzyskam. Ale wtedy ta książka wydawała mi się tak ważna, a te 10 dni jakby jej wykradzione. Henryk, który potrafił przekonać mnie do wszystkiego, do tego mnie przekonać nie zdołał. Tak, im dłużej się żyje, tym bardziej widać, że zachłanność na pracę, jakąkolwiek, odbiera czas do życia. Nigdy nie byłam w Japonii, a marzyłam o tym, nigdy nie byłam na biegunie, a to też mnie kusiło. Ale uzależnienie od pisania było tak silne, że mu ulegałam. [...] – Nigdy nie chciała Pani mieć dzieci? Kiedy się spotkaliśmy, Henryk miał już dwóch synów. Uważał, że wypełnił swój plan. – Nie lubię słowa „żałować”, ale… Jak można żałować czegoś, czego się nie doświadczyło? Nie wiem, co to znaczy mieć dziecko, nie wiem, co to odpowiedzialność za małego człowieka, bycie przy nim, kiedy się rozwija, sprawianie, że staje się kimś. Ja tego nie wiem. Nawet nie potrafię powiedzieć, czy tego bardzo chciałam, bo gdybym chciała, mogłam szukać dalej. Nie zrobiłam tego, ponieważ Henryk, nasza miłość i nasze życie było na tyle atrakcyjne, że tamtą potrzebę zdominowały. Może jedni rodzą dzieci, inni rodzą książki? Może to nie musi iść w parze? [...] – Marzy Pani? Tak. Ciągle tak. – Co jest teraz Pani marzeniem? Chciałabym się nacieszyć moją nową książką, „Żonglerem”. Trochę jej potowarzyszyć w drodze do czytelników. Odpoczywanie nie bardzo mi się udaje, choć wiem, że jest konieczne. Marzę, by napisać coś takiego, czego dotąd nie napisałam. Odnaleźć się w gatunku, którego nie uprawiałam. Stworzyć coś, co dla mnie samej będzie zdziwieniem, gdzie jako pisarka odnajdę coś innego. Pewnie będzie to trudne, ale tylko w trudności jest dynamika zmiany. Nie interesuje mnie chodzenie znanymi drogami. – To są marzenia pisarki. A kobiety? Marzę, żeby spotkać rycerza, choć nie wierzę w rycerzy (śmiech). Marzę o dalekiej, długiej podróży, ale czy samotne podróże nie są zbyt bolesne? – Na pewno weryfikują pewne rzeczy. Uczą siebie. Dobrze. Zgoda! Samotna podróż w bliżej nieokreślonym kierunku. Od razu myślę, jakie spakuję ołówki i pióra, który zeszyt. Białe kartki papieru niech będą zapowiedzią czegoś zupełnie nowego. Choć trudno zmienić własny charakter pisma… ZOBACZ RÓWNIEŻ: Poznali się podczas zajęć z boksu, to była część jego planu... Oto historia miłości Karoliny Pisarek i Rogera Salli Rozmawia Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska. Cały wywiad można przeczytać w najnowszym numerze VIVY! Magazyn już 15 czerwca będzie dostępny w sprzedaży.
Karolina Pisarek i Roger Salla w wyjątkowej sesji ślubnej! Zobacz ekskluzywne zdjęcia
Co jeszcze w nowym numerze dwutygodnika „VIVA!”?
Ach, cóż to był za ślub! W piątek 10. czerwca Karolina Pisarek i Roger Salla powiedzieli sobie „tak”. Panna młoda tego dnia prezentowała się zjawiskowo, podobnie jak jej ukochany. W tym wyjątkowym dniu towarzyszyli im najbliżsi. Uroczystość była naprawdę spektakularna. A tylko u nas zobaczysz ekskluzywne zdjęcia z modelką i jej partnerem w rolach głównych! Sesji towarzyszy osobisty wywiad, w którym opowiedzieli nam o swojej miłości... Karolina Pisarek i Roger Salla w sesji ślubnej. Tak mówili o miłości Krystyna Pytlakowska: Rozmawiamy tydzień przed wydarzeniem, które zmieni całkiem Twoje życie. Jak się podejmuje decyzję o ślubie? Szybko czy zostawiając sobie czas do namysłu? Karolina Pisarek: Wiele osób zadaje mi pytanie, czy nasza decyzja nie zapadła zbyt pospiesznie. Czy rok to za długo? Uważam, że nie ma sensu czekać, żeby się upewnić, że ludzie chcą być razem. Czas jest zbyt cenny, a ja chcę z niego korzystać najwięcej, ile się da. I cieszyć się chwilą. Niektóre pary przecież po siedmiu latach się zaręczają, a po ośmiu rozstają. A ja jestem oldskulowa. Pewne rzeczy muszą się dziać na początku, kiedy jest ogień, cały czas podsycany, i kiedy ludzie nie wyobrażają sobie dalszego życia bez tej drugiej osoby. Daleka jestem od myślenia, co by było gdyby. Chcę czerpać z tego, co życie mi przynosi. Nie ulegasz myślom, które niszczą człowieka? Nie, nie, jestem nastawiona do wszystkiego na tak. Pozytywnie. Nie ma sensu kreować w swojej głowie problemów. Jeśli się pojawiają, to wtedy się nimi martwię, a nie na zapas. Zdecydowaliśmy się dosyć szybko. Roger zaskoczył mnie oświadczynami, bo byliśmy wtedy na wakacjach, zresztą naszych pierwszych wspólnych, i nagle on pyta, czy zostanę jego żoną. Zaskoczyło mnie to, ale mówiąc szczerze, nie miałam żadnych wątpliwości. To dziwne uczucie, kiedy kogoś poznajesz i wiesz, że to jest właśnie ten człowiek. Czytaj także: Karolina Pisarek i Roger Salla wzięli ślub! Panna młoda prezentowała się zjawiskowo [...] Karolina Pisarek i Roger Salla w wyjątkowej sesji ślubnej dla „VIVY!”, czerwiec 2022 No dobrze, a ile czasu minęło od oświadczyn do ślubu? Oświadczyny były pod koniec sierpnia, a ślub 10 czerwca w naszym ogrodzie. To ślub konkordatowy, udzielony przez pastora. Roger czekający na mnie na ślubnym kobiercu i mój tata, który mnie przekazuje przyszłemu mężowi. A w tle namiot – hala dla weselnych gości, wszystkich ubranych w kolory pastelowe – róż pomieszany z fuksją i turkusem. Sto osiemdziesiąt osób w kolorach impresjonistycznych. A Twoja suknia? Są trzy. Dwie od Pronovias i jedna z Very Wang. Pronovias zresztą specjalnie mnie zaprosił na przymiarki do Barcelony. Pierwsza suknia to półmatowa satyna, taka czysta, bez koronek, z subtelnym dekoltem, z czterometrowym trenem. Ale do pierwszego tańca będę już w sukni z rozporkiem, też długiej, też całej białej, bez koronek i zdobień. A jaka do niej biżuteria? Ta, którą noszę na co dzień: łańcuszek, kolczyki, bransoletka. Chcę zostać przy moim codziennym stylu. Biżuteria, którą noszę na co dzień, dużo dla mnie znaczy i chciałam w dniu ślubu mieć ją także na sobie. Delikatne ozdoby odzwierciedlają mój charakter, że mniej znaczy więcej. Makijaż też musi być delikatny. Cała rozmowa w nowym numerze VIVY! Magazyn dostępny w punktach sprzedaży w całej Polsce od 15 czerwca. Czytaj także: Karolina Pisarek powiedziała „tak” w olśniewające sukni! Co jeszcze w nowej VIVIE! 12/2022? Michał Wiśniewski: po co mu ten ślub?! Wyznania mężczyzny, który pięć razy mówił „tak”. Rozmowy na 25-lecie: Agata Tuszyńska: często przedkładała wszystko nad kolejne książki. Czy to był dobry wybór? Czy nie żałuje? I czy w ogóle umie żyć inaczej? Do refleksji. A także śluby wszech czasów: Kelly i książę Rainier, Beaulieu i Presley, Yoko Ono i Lennon, Diana i książę Karol… Ich śluby zawładnęły zbiorową wyobraźnią. VIVA! Ekstra: ślub na stadionie, przysięga pod chupą, rytuał bedeken, podróż przed- lub poślubna, pieniądze czy miłość? Co kraj, to inna ślubna tradycja.
Agata Tuszyńska: „Żyłam w drodze przez wiele lat, bo nie potrafiłam inaczej. Coś mnie gnało, nie pozwalało przystanąć”
Pisarka i poetka obchodzi dziś urodziny!
Wspaniała pisarka i poetka... Agata Tuszyńska obchodzi urodziny! Na koncie autorki nie brakuje interesujących, wzruszających pozycji. „Rodzinna historia lęku”, „Narzeczona Schulza”, „Ćwiczenia z utraty”, „Ćwiczenia z utraty” - to tylko niektóre z nich. Niedawno na rynku wydawniczym pojawiła się nowa książka Agaty Tuszyńskiej pt. „Żongler. Romain Gary”. Z okazji urodzin pisarki, przypominamy wywiad VIVY! z 2015 roku. To wyjątkowa, osobista rozmowa o utraconej, wielkiej miłości, nadziei i pasji. Archiwum VIVY!: Agata Tuszyńska w poruszającej rozmowie Wywiad z Agatą Tuszyńską w 2015 roku dla VIVY! przeprowadziła Katarzyna Przybyszewska-Ortonowska. Pokochała Toronto od drugiego wejrzenia i dopiero wtedy, gdy zobaczyła je oczami kogoś, kto kochał ją. Od tego czasu stało się jej drugim domem, azylem, miejscem, gdzie wracała po miłość i szczęście. Z najważniejszym mężczyzną życia tu właśnie spędziła najpiękniejsze chwile, gdy pulsowało ich uczucie, namiętność, wspólne pasje, i najtragiczniejsze, gdy on walczył z chorobą i umierał. Ile trzeba mieć odwagi, by wyruszyć w tak bolesną podróż? Z pisarką i poetką Agatą Tuszyńską do Toronto pojechała Katarzyna Przybyszewska. Za nami prawie zamarznięty wodospad Niagara. Z Agatą Tuszyńską w podróż wspomnień pojechała redaktor naczelna VIVY! i autorka wywiadu Katarzyna Przybyszewska. „Za każdą moją podróżą stoi człowiek albo literatura. Do Paryża przywołał mnie Flaubert, Balzac i Zola, do Moskwy Czechow. Do Tel Awiwu, Nowego Jorku i Miami jeździłam śladami Bashevisa Singera. Toronto przez lata było dla mnie wyłącznie miastem Henryka”. E-mail przyszedł wieczorem 4 lutego. „Pani Kasiu. Posyłam kilka naszych z H. wspólnych zdjęć. Cieszę się na ten wyjazd i trochę się boję. Pozdrawiam. A.T.”. Ja też się boję tej podróży. Jak żadnej innej. Mamy oglądać miejsca, które przecież wciąż istnieją, za to wspominać człowieka, którego już nie ma. Ktoś inny na jej miejscu pewnie by nie wrócił. Dla większości ludzi ucieczka jest najlepszą formą terapii po stracie ukochanej osoby. Wspomnienia bolą, zwłaszcza gdy z miejscem związane są piękne historie. „Tu chodziliśmy na bajgle, tu na rolki. Tu zwykle wybieraliśmy kwiaty, stąd zachód słońca wyglądał najlepiej”. Jak więc potem wrócić tam, gdy oglądaniu TEGO świata TEN ktoś już nie towarzyszy? A było tak. Ona to Agata Tuszyńska, pisarka, poetka, kobieta w drodze. W pogoni za kolejnym bohaterem, kolejną historią. W pogoni za czasem, którego wciąż jej było mało. On to Henryk Dasko, przedsiębiorca, eseista i tłumacz. Polski Żyd, marcowy emigrant 68 roku, który w Toronto odbudował swoje życie. Połączyła ich miłość, wspólna żydowska genealogia, pasja do słowa, do sztuki, do odkrywania świata. Piętnaście lat życia między kontynentami. Samoloty linii Warszawa-Toronto, Toronto–Warszawa i inne: do Nowego Jorku, Bostonu, Paryża, Genewy, Rzymu, Tel Awiwu… Listy, telefony, e-maile, potem wspólny dom w Toronto, który on dla niej stworzył, a ona bała się w nim zamieszkać. Byli jeszcze razem w chorobie. Rozłączyła ich jego śmierć. Dziewięć lat później wędrujemy ulicami Toronto. Zima. Jezioro Ontario pokryte lodem, zamarzł niedaleki wodospad Niagara, a całe miasto zasypał gęsty śnieg. Mróz szczypie w policzki, zatyka oddech. Przed nami kolejne miejsca, niemi świadkowie życia, świadkowie nieobecności. Jak to wszystko opowiedzieć? Jak pytać? Zobacz też: Agata Tuszyńska: „Być może poznałam mojego męża po to, żeby go przeprowadzić przez chorobę” Kiedy po raz pierwszy przyjechała Pani do Toronto? W lutym 1992 roku. I wcale nie z powodu Henryka, którego zresztą już znałam. Zbierałam materiały do książki o profesorze Hilarym Koprowskim, twórcy szczepionki na polio, a w Toronto mieszkali jego przyjaciele, którzy mieli mi o nim opowiedzieć. Byłam wtedy od kilku miesięcy na stypendium Fulbrighta w Nowym Jorku. Może dlatego Toronto wydało mi się wtedy o wiele mniej atrakcyjne niż pulsujący życiem, ekscentryczny i ekscytujący Nowy Jork. Dziś myślę, że popełniłam błąd w moim kontakcie z tym miastem. Nikt nie lubi być porównywany z kimś innym… Podobno z miastem jest jak z nowo poznanym człowiekiem. Liczy się pierwsze wrażenie. Czasem jednak bywa mylące. I tak się stało i w tym przypadku. Moje kolejne wizyty w Toronto związane były już tylko z Henrykiem i wszystko wydało mi się zupełnie inne. Zawsze „czytam” miejsca oczami ważnych dla mnie ludzi. Rzadko wyruszam w drogę wyłącznie z turystycznych powodów. Za każdą moją podróżą stoi człowiek albo literatura. Do Paryża przywołał mnie Flaubert, Balzac i Zola, Boy i Irena Krzywicka, paryska „Kultura” i Jerzy Giedroyc. Do Moskwy Czechow i Dostojewski. Do Tel Awiwu, Nowego Jorku i Miami jeździłam śladami Bashevisa Singera. Była też Tamara Łempicka w Meksyku i legenda sybiraków w Irkucku… I choć znałam „Wariacje Goldbergowskie” w interpretacji Glenna Goulda i prozę Alice Munro, miasto nad jeziorem Ontario przez lata było dla mnie wyłącznie miastem Henryka. Patrzyłam na nie jego oczami, z perspektywy jego doświadczeń. Lubi Pani życie w drodze? Żyłam w drodze przez wiele lat, bo nie potrafiłam inaczej. Coś mnie gnało, nie pozwalało przystanąć. Czułam zresztą wtedy, że mam skrzydła. To ucieczka czy sposób na życie? Nigdy nie uważałam, że to była ucieczka. Raczej zachłanna ciekawość świata. Swoista żarłoczność. Na zwierzenia, historie, smaki, krajobrazy. A także zaspokajanie potrzeby wyzwania i przygody. Lata 80., 90. i początek XXI wieku to okres ciągłego bycia w drodze. Czasem wracałam do Warszawy jedynie przepakować walizkę. Nie potrafiłam znieść bezruchu, zaakceptować jednego widoku z okna. Roznosiła mnie ciekawość, chciałam poznawać stale nowych ludzi, pochylać się nad ich losem, rozwiązywać tajemnice. Opowiadać światu ich fascynujące historie. Miałam wrażenie, że czasu jest coraz mniej, że nie zdążę, że w każdej chwili może nastąpić koniec. Może to pozostałość po wojennych doświadczeniach mojej rodziny albo efekt pracy z ludźmi starymi, którzy nie przestawali odchodzić… Często spóźniałam się na ich śmierć. Na przykład autora „Sztukmistrza z Lublina”… Byłam niewątpliwie uzależniona od podróży i pracy, pracy i drogi. Trudny czas, ale pełen radości i odkryć, niezwykłych spotkań i pokory wobec cudzego cierpienia. Tak chciałam. Tak musiałam. Kobieta żyjąca w drodze to wyzwanie dla mężczyzny. Chyba tak, ale nie myślałam o tym. Moi ówcześni partnerzy jakoś to znosili. A potem… mój najważniejszy mężczyzna to zaakceptował. Kochał mnie taką, jaka byłam, razem z moim szaleństwem, robotą i komplikacjami, nie tylko terytorialnymi. A poza tym mam wrażenie, że i jemu takie życie odpowiadało. Przez ocean, na dwóch kontynentach. Blisko i daleko, w gorączce i z długimi okresami tęsknoty. Dużo pracy i chwile wspólnego oddechu. On tutaj, w Toronto, miał swój świat – dom, przyjaciół, dzieci. Ja w Warszawie miałam swój – rodziców, bliskich i pracę. Latami budowaliśmy naszą bliskość ze spotkań w różnych zakątkach globu. Nasz związek był żarliwy i dynamiczny. Ciekawy, gorący, namiętny. Lotniska, rozstania i planowanie kolejnych wizyt. To bardzo mobilizuje miłość. Zaklina ją. Sprawia, że wspólne życie nigdy nie staje się rutyną, ciągle jest przygodą. Po kilku latach Henryk zdecydował się na stworzenie dla nas wspólnego miejsca w Toronto. Kupił dom. A ja nigdy nie przeniosłam się tam na stałe. Nie poświęciłam dla niego swojej wolności i pasji. On to wiedział i rozumiał, nie nalegał. Czuł, że gdyby mnie zamknął w tym wspaniałym przecież domu, straciłby mnie bezpowrotnie. Uschłabym z tęsknoty za poprzednim życiem. Zastanawiałam się, na ile miłość ubezwłasnowolnia i ogranicza. Jak kochać i pozwolić temu drugiemu zostać sobą, czyli realizować to, co najważniejsze. Po odejściu męża patrzę na świat inaczej. Oboje zbyt wiele czasu poświęcaliśmy pracy. Zdarzało się, że była ważniejsza niż nasze wspólne chwile. Tak bardzo mi ich brakuje. Gdybyśmy wiedzieli… inaczej planowalibyśmy przyszłość. Tymczasem za długo żyliśmy w drodze. Spotkaliście się w 1991 roku… …w Nowym Jorku, gdzie dostałam stypendium Fulbrighta, na studia na Uniwersytecie Columbia i szukanie śladów noblisty znad Wisły, Isaaca Singera. Nikogo tam wówczas nie znałam. Moja przyjaciółka z Paryża powierzyła mnie opiece swojego kolegi z Toronto… Skutecznie! Szybko zadzwonił i zaprosił mnie na kolację. I to się nazywa „coup de fou-dre”! Miłość od pierwszego wejrzenia. Sama bywałam tak zakochana, ale nigdy przedtem nie byłam obiektem podobnej adoracji. Kwiaty, listy, książki, prezenty, telefony, zaproszenia… I znowu kwiaty. I ja byłam nim zafascynowana. Przystojny, błyskotliwy, czarujący, ale przede wszystkim niesamowicie inteligentny. Miał niezwykłe poczucie humoru, olbrzymią wiedzę, fotograficzną pamięć, co pozwalało mu cytować z pamięci fragmenty ulubionych książek Tadeusza Konwickiego, Kazimierza Brandysa albo Vladimira Nabokova lub Philipa Rotha, każdego w języku oryginału. Z nikim innym ani przedtem, ani później tak mi się nie rozmawiało. O sztuce, o życiu, o wszystkim, co najważniejsze. Po latach Henryk lubił wspominać to nasze pierwsze spotkanie, twierdząc, że byłam straszliwie wygłodzona i zjadłam aż dwa desery. Miał zacięcie satyryczne, opowiadając, że owinięta w śląskie chusty podobna byłam do rumuńskiej żebraczki… I dla takiej… szybko zdecydował się zmienić całe swoje dotychczasowe życie. A Pani kiedy się w nim zakochała? Jeszcze nie podczas pierwszego wspólnego weekendu na Florydzie… Kiedy poczułam, że razem jesteśmy lepsi. Także dla innych. Że dajemy sobie oparcie, że nie ma dla nas rzeczy niemożliwych. Nie przestawaliśmy mówić, dużo się śmialiśmy, to samo nam smakowało – w książkach, muzeach, w podróżach. Długo wierzyłam, że nic złego nie może nam się stać. W 1993 roku przyjeżdża Pani do Toronto. Tym razem do Henryka. Zamieszkaliśmy w starym hotelu Plaza. Pisałam książkę o Singerze, której fragmenty Henryk z radością czytał i komentował. Celnie, ze znajomością rzeczy, erudycją i życzliwością. Od tego momentu był już do końca pierwszym czytelnikiem moich książek. Dużo mi o sobie wtedy opowiadał. O dramacie wyjazdu z Warszawy, poczuciu krzywdy, konieczności zmiany języka. O obcym, mroźnym Toronto i jego dwóch ulicach – Yonge i Bloor, po których, kiedy się tutaj pojawił w 1970 roku zimą… spacerowały białe niedźwiedzie. To czemu je wybrał? Przypadek. Najpierw wyjechał do Kopenhagi, Skandynawia udzielała szczodrej pomocy żydowskim emigrantom z 1968 roku. Niektórzy tam zostawali, inni ruszali w świat. Henryk był człowiekiem literatury, języka, nie wyobrażał sobie własnego życia w duńskim wariancie. Znał angielski, cenił tamtejszych pisarzy, ale Ameryka toczyła wojnę w Wietnamie, nie chciał przykładać do tego ręki. A w Toronto mieszkał jego stryj… Marzył o Nowym Jorku, to miasto zamieszkane przez żydowskich intelektualistów było dla niego ważnym punktem odniesienia. Często o tym mówił. Często w Nowym Jorku razem bywaliśmy. Henryk, co mi szalenie w nim imponowało, do wszystkiego doszedł sam. A zaczął od pracy w pończoszarni, jakby żywcem przeniesionej z powieści Dickensa. Od liczenia elastycznych rajstop doszedł do własnej, nieźle prosperującej firmy marketingowej. Zbudował dom, rodzinę, wychowywał dwóch synów. Przez wiele lat nie miał kontaktu z Polską, marcowe wygnanie do końca dotkliwie przeżywał. Miał wielkie plany. Talent literacki i translatorski doskonalił chałupniczo, po godzinach pracy zarobkowej. Ale z czasem i te jego umiejętności doceniono. Pisywał znakomite eseje o ważnych dla siebie pisarzach, jego tłumaczenia na żywo zaproszonych z Polski gości, polityków i twórców, przeszły do legendy. Wydawało się, że jego życie ma już pewien utarty trakt. I wtedy się poznaliśmy. Czy próbował przekonać Panią do Toronto? Kanada to bardzo przyjazny kraj. Od razu to czułam. Wiele w nim kultur, tradycji i kuchni. Kolorów skóry i przekonań. A z Toronto dostawałam to, co najlepsze. A było najlepsze, bo „należało” do niego. Dla nas obojga najważniejsze były książki. Kupował je stale, przywoził zewsząd – z Nowego Jorku, z Paryża, Frankfurtu, Warszawy. Białe kruki z lat 50. i albumy o samochodach, opracowania o wojnie w Hiszpanii i kartki z dziejów komunizmu. Książki wypełniały kolejne pokoje, a w domu kolejne piętra. Nie sądziłam, że chodzi też do biblioteki. A jednak. Z dumą pokazał mi olbrzymią betonową Robarts Library, piątą co do wielkości bibliotekę na tym kontynencie. Podobno ulubioną przez Umberto Eco. Wiele godzin spędzaliśmy też wspólnie nad kawą w księgarniach. „Serce miasta bije tam, gdzie są książki”. Przedstawił mnie wszystkim swoim przyjaciołom, a ludzi potrzebował i umiał o nich dbać. Odwdzięczyli mu się za to po wielekroć w chorobie. Powoli wchodziłam w krąg osób, z którymi dzielił życie. Ale ciągle najwięcej czasu spędzaliśmy razem. Także w parkach, wśród zieleni, nad jeziorem. Lake Ontario jest wielkie jak morze, wzdłuż niego są deptaki, kawiarnie, ścieżki rowerowe, ogrody i miejsca, gdzie obserwuje się ptaki. Jeździliśmy tam często na rowerach lub wrotkach, z jego dziećmi, z kolegami. Spędzałam tam dwa długie miesiące lata. To miasto jest naprawdę zielone. Na jednego mieszkańca przypada dziesięć drzew. A później w ogrodzie mieliśmy świerki i brzozy, dąb i klon kanadyjski o czerwonych liściach. Wieczorami przychodziły szopy pracze, niekiedy całymi rodzinami… ale to lubiłam mniej. I tak Toronto stało się dla Pani miastem miłości… Mieliśmy swoje drogi, swoje szlaki. Swoje tajemnice. Ulubione restauracje, zawsze miałam ochotę na tajską lub chińską. Na zakupy owoców i warzyw na Kensington Market, na nową wystawę w ROM-ie (Royal Ontario Museum) albo Muzeum Butów. Lubiliśmy oboje licytacje i aukcje antyków, szukaliśmy rysunków i rekwizytów z lat 30. w galeriach na Queen Street. Fotel, stojak, lampa, kałamarz, suszka. Chodziło o wspólną zabawę… w tych niewielu chwilach wolnych od pracy. W moim gabinecie na torontońskiej ulicy, gdzie stał nasz dom, pisałam. Po długich podróżach w poszukiwaniu bohaterów, świadków, archiwaliów, dokumentów siadałam przy dębowym biurku i starałam się „odrobić” lekcje. Pisanie sprawia mi trudność. Wymaga dyscypliny. Henryk to rozumiał. Wspierał i dopingował. Potrafił być surowym krytykiem, gdy sądził, że to pomoże. Przy nikim nie czułam się tak zdolna, a czasami tak mało utalentowana. Ale wiedziałam, że jestem bezpieczna. Był dla mnie oparciem. Kochał mnie jak kobietę, ale kochał we mnie również pisarkę, która potrafi składać słowa, zdania, rozdziały… Bardzo brakuje mi jego obecności przy kolejnych moich książkach. Skończyłam właśnie czwartą bez niego… „Narzeczoną Schulza”… Wieczorami przychodzili przyjaciele: Polacy, Rosjanie, Żydzi, Kanadyjczycy… Piliśmy wino w ogrodzie. Wpadali sąsiedzi – Chińczyk, Węgier, Amerykanin. Zdarzało nam się recytować wiersze w różnych językach. Zmierzch przychodził późno. Dobrze mi było w tamtym rytmie. Przy nim. Czytaj też: O spektakularnym oszustwie Romaina Gary'ego mówił cały świat. Prawda wyszła na jaw po samobójczej śmierci pisarza Ale nie na tyle, by się tu przeprowadzić na stałe. Czegoś się bałam… Czego? Może że jak zostanę, coś stracę. Co? Pulsowanie świata? Obawiałam się, że nie będę już mogła wyjeżdżać, kiedy mam ochotę, nie będę mogła pracować, być wszędzie? Że będę musiała jednak ten jeden widok z okna oswoić, pogodzić się z tym, że to jest już „ten” widok… Sama już nie wiem… Bałam się tej naszej wizyty, od śmierci Henryka minęło dziewięć lat, myślałam, że to będzie zbyt trudne, bolesne wędrowanie. Tymczasem poczułam, że ja to wszystko miałam. Byłam już szczęśliwa. To miasto było moje, jezioro było moje, i dom. Droga na kawę, na kampus, do klubu. To jest, zostało we mnie. Mogę rozpaczać, że musiało się skończyć, choć walczyliśmy wszystkimi siłami, ale przecież JEST. Można to nazwać wspomnieniem, pamięcią, lub po singerowsku – „drugą stroną księgi świata”, jakkolwiek. Jesteśmy zaklęci w tych miejscach, widokach, zapachach. I z tym idę dalej przez życie. Czy, Pani zdaniem, życie dzieli się na etapy i ludzi w życiu mamy na etapy? Nie wiem. Życzyłabym sobie, żeby Henryk był ze mną dalej… Mieliśmy się razem zestarzeć. Tyle mieliśmy planów. Narty, Rio, książki, fundacja, jego pisanie… Jeśli się znajdzie kogoś takiego, nie wolno pozwolić mu odejść. Starałam się. Oboje się staraliśmy. Kiedyś myślałam, że świat się zawali, jeśli nie napiszę kolejnej książki. Dziś oddałabym wszystkie książki, które jeszcze mam napisać, za to, żeby on tu był, żebyśmy mogli razem pojechać gdziekolwiek, nawet do Ciechocinka… Za dużo czasu spędziliśmy osobno. Jak wyglądało to Wasze wspólne, osobne życie? Spotykaliśmy się na lotniskach na całym świecie. Ja leciałam z Warszawy, on z Toronto. Długie, czułe przywitania. W Genewie, gdy jechaliśmy na narty, w Paryżu lub Berlinie na wystawach, w Nowym Jorku…Nieustannie do siebie dzwoniliśmy. Obsesyjnie. Swego czasu wydawał fortunę na telefony. Musieliśmy jakoś wypełnić tę przestrzeń nieobecności. Dwa razy w roku, kiedy studenci mieli wolne, przyjeżdżałam do Toronto na dłużej. Miałam tutaj drugi dom, drugi zestaw niezbędnych do życia rzeczy – książki, sukienki, buty… Henryk był niezwykle uważny, pamiętał o drobiazgach. Wiedział, co kto lubi, co komu sprawi przyjemność. Znał nie tylko moje ulubione dania, perfumy, wina i kwiaty. Wiedział też, jakie cygara szczególnie lubi ogrodnik, i jakie czekoladki jadają dzieci sąsiadów. Zaskakiwał mnie tym. Uczyłam się od niego. Przyjaciół rozpieszczał. A jednak, jak Pani pisała, to były dla Pani „wakacje od życia”. I do teraz nie potrafię powiedzieć, dlaczego… Ta rzeczywistość tutaj była mi jakby pożyczona. To było bardziej jego miejsce niż moje, a ja potrzebuję swojej przestrzeni. Staram się rozumieć te obawy po latach. Bez skutku. Może nie chciałam być przez niego zawłaszczona. Dużo czasu minęło, zanim odnalazłam tu siebie, na swoich warunkach. Dlaczego nie chciałam zamknąć drzwi w Warszawie i tutaj zostać? Wciąż zadaję sobie to pytanie. Rok przed tym, gdy dowiedzieliście się Państwo o chorobie Henryka, w samolocie na trasie Toronto–Warszawa, napisała Pani list: „Nie myślałam, że staniesz się najważniejszy. Będziemy razem, chcę wierzyć, że nadejdzie nasz wspólny czas. Że starczy go dla nas w zamęcie codzienności. Boję się, że nie doczekamy się tego. Wszyscy dokoła umierają, tak szybko i bezlitośnie. Pomyśl o tym, gdy będziesz wybierał dla nas kolejne osobne miesiące”. Czyżby miała Pani jakieś przeczucia? Że coś takiego spotka Henryka? Absolutnie nie. To czemu Pani tak wtedy napisała? Zawsze się bałam, że mam mało czasu, że muszę zdążyć, że coś się stanie. I stąd, jak mówiłam, moje zachłanne podróżowanie, spotykanie się z ludźmi, praca ponad siły. To ja zanudzałam Henryka nonsensownymi opowieściami o katastrofach samolotu. Ćwiczyliśmy w żartach humoreskę nieocenionej i ulubionej przez nas oboje Stefanii Grodzieńskiej: „Co byś zrobił, gdybym umarła?”… To wszystko było głupie gadanie, a on zawsze był ten silny, któremu nigdy nic stać się nie może. A jednak to on zachorował, nie ja… Jeden e-mail z zawiadomieniem o chorobie i, nie zważając na nic, robi Pani to, na co nie była gotowa przez 15 wspólnych lat. Natychmiast wsiada Pani w samolot i życie przenosi do Toronto. Henryk napisał krótko: „Jestem w szpitalu. Podejrzewają guza mózgu. Nie przyjeżdżaj. Będę informował”. Natychmiast zarezerwowałam lot do Toronto. Nie mogłam zrobić inaczej. Jeszcze tylko na chwilę pojechałam do Warszawy, żeby zlikwidować wszystkie sprawy, odwołać zajęcia na uniwersytecie, załatwić to, co trzeba załatwić. A potem kupiłam bilet do Toronto. W jedną stronę. Szykowaliśmy się do walki. Oboje. Nie mógł zostać w tej walce sam. I tak Wasze miasto miłości zamienia się w miasto umierania. To już inna geografia. Inna, choć pory roku zmieniały się w stałym rytmie. Choroba rysuje inne granice. Szpitali nie było dotychczas na mapie naszego świata. A w naszym słowniku medycznej nomenklatury. Świat choroby toczył się w obcym języku i na obcym terenie dwóch wielkich kanadyjskich szpitali: Western i Princess Margaret. Neurochirurgia i onkologia w swoim najnowocześniejszym wydaniu. Z pełną okrucieństwa szczerością wobec pacjenta i jego bliskich. Operacje, naświetlania, chemia. Scenariusze znane od innych teraz dotyczą nas. Miasto zmienia twarz. I tylko w krótkich momentach odwrotu choroby staramy się odnajdywać dawne ślady: miejsce przy stoliku w kawiarni, na ławce na skwerze, nawet nad jeziorem na Misty Point, gdzie kiedyś jeździliśmy na rowerach… Każdy taki moment był cudem. Henryk nawet stanął jeszcze po operacji na ośnieżonej górze i tańczył na swoim weselu. Nie miałam złudzeń, że to będzie trwało. W kolejnych szpitalnych kątach czekały na nas deptane znajome ścieżki. I teraz Pani musiała zaopiekować się mężem. Pani, która nawet nie znała drogi do banku… Nauczyłam się. Nie miałam wyjścia. Nagle zostałam sama z tymi codziennymi sprawami, zakupami, logistyką, całym przedsiębiorstwem, które się nazywa dom, ze sprzątaczkami, ogrodnikiem, rachunkami, zupami, napojami… Do tego badania, zabiegi, lekarze, pielęgniarki, rozmowy ostateczne, rozmowy na granicy życia i śmierci. „Czy kontynuujemy tę terapię, jakie jest ryzyko? Czy pacjent wytrzyma? Jakie są konsekwencje? Czy pani jest gotowa na śmierć?”. Czy wytrwamy? Survive. Survive. Po angielsku, po angielsku. Nie dałabym rady bez przyjaciół. Towarzyszyli nam w czasie najtrudniejszej próby. Wytrwali. Jestem z nimi związana już na zawsze. Rozpieszczona Agata musiała nauczyć się kierować nieznanym światem choroby. I minimalizować cierpienie. Nie zastanawiałam się, trzeba było działać. Wszystko musiało być załatwione, kupione, dostarczone do szpitala. Kolejne operacje, zabiegi, opieka. Nie czułam wysiłku, płakałam nad Henrykiem. Heroicznie walczył. Kiedy odszedł, dużo o tym pisałam. Książka „Ćwiczenia z utraty” trzymała mnie przy życiu. Boli Panią, kiedy o tym rozmawiamy? Tak, ale już inaczej. Już to w sobie przerobiłam, choć nadal bardzo mi brakuje Henryka. I to w takich zwykłych, codziennych sprawach. Głównie dlatego, że nie mam z kim dzielić się tym, co mi się przydarza. I tak staram się nie zastanawiać, co jeszcze byśmy mogli zrobić razem, bo to nie ma sensu. Boli. Moi przyjaciele mówią, że Henryk chciałby, bym była szczęśliwa. Może. Ale jakoś nie potrafię być szczęśliwa bez niego. Dlaczego w tamtym momencie zdecydowaliście się pobrać? I to dwukrotnie. Najpierw w szpitalu, potem w synagodze? Żeby powiedzieć światu, że oto jesteśmy, żyjemy. Walczymy. Razem. To miało symboliczne znaczenie, szczególnie ten drugi ślub, w synagodze. Pierwszy zwyczajnie ułatwiał mi działanie w szpitalach jako opiekunce mojego męża. Jako partnerka miałam mniejsze prawa do informacji, podejmowania decyzji, dyskusji z lekarzami. A potem… wymyśliłam sobie, że staniemy wspólnie pod chupą, potomkowie polskich Żydów, niewierzący, ale przecież z ich losem związani. To był nasz gest przynależności. Może też chcieliśmy zaznaczyć, że bycie razem jest najpiękniejszym, co nas spotkało, mimo że miałam całkowitą świadomość, że to już długo nie potrwa… Panna młoda, która wie, że zaraz zostanie wdową… Henryk zresztą wielokrotnie prosił mnie o rękę. Ale Pani nie chciała, nie miała czasu… Nie wiem, dlaczego wcześniej odsuwałam od siebie tę myśl. Może sądziłam, że małżeństwo to rodzaj ubezwłasnowolnienia, rodzaj oddania się w cudze ręce. Nie wiem… Czy jak mąż zachorował, znienawidziła Pani miejsca, które były dla Was miejscami szczęścia? Może to dziwne, ale było odwrotnie. Toronto jest miastem, które ciągle żyje naszym życiem, jest mapą naszego związku. Henryk zmarł 16 września 2006 roku, a ja przez wiele lat nie mogłam stąd wyjechać. Nie chciała Pani uciec, zapomnieć? Przeciwnie. Henryk chciał zostać pochowany w Toronto, na żydowskim cmentarzu. Gdyby nie jego życzenie, pochowałabym go w Warszawie, bo tam jest grób jego rodziców. Ale on chciał zostać bliżej synów, żeby mogli go odwiedzać, żeby nie zapomnieli… Nie wyobrażałam sobie wtedy, że mogę go tam samego zostawić. Wydawało mi się, że to będzie zdrada. Nie umiałam też długo opuścić naszego domu. Miałam wrażenie, że im dłużej tam trwam, dotykam naszych rzeczy, naszych książek, sprzętów, Henryk we mnie jest. Po jego śmierci tam właśnie pisałam o jego chorobie i odchodzeniu. I to było właściwe miejsce. Przy tamtym stole, w naszym ogrodzie, z przyjaciółmi na wyciągnięcie ręki. Długo mieszkała Pani w tym domu? Rok. Tak chciał Henryk. Potem dom został sprzedany, a pieniędzmi podzieliłam się z dziećmi. Wyprowadzanie się stamtąd to była kolejna wielka katastrofa. Kolejne, symboliczne przekreślenie naszego życia. Znowu – bez wsparcia przyjaciół – niemożliwe do zniesienia. Pakowanie wspomnień, opróżnianie szuflad i szaf, remanenty i rachunki emocjonalne. Totalne zagubienie. Meble, rzeczy, ubrania. W tym wszystkim nasz mały jamnik, Lonia, zupełnie zagubiony, usiłujący wleźć do każdej walizki, żeby przypadkiem o nim nie zapomnieć. Bardzo się oboje baliśmy tego chaosu i bezdomności. Ale i to minęło. I teraz, po latach, jestem w stanie o tym mówić. Wiem też, że ludzie przeżywali gorsze tragedie… wojnę, getto, śmierć dzieci… Żyli dalej. I ja żyję. Nie dbam już o przedmioty, wszystkie znajdą miejsce na śmietnikach. Nie gromadzę tych tłumów drobiazgów, którymi tak lubiliśmy się otaczać. Nie mnożę kolekcji. Ze wszystkim tym przyjdzie nam się rozstać. Książki, socrealistyczne imponderabilia, żółwie koralowe, szylkretowe i z perłowej macicy. Po co to wszystko? Dla kogo? Długo po wyprowadzce z naszej ulicy chodziłam tam i zaglądałam w okna. Nie mogłam zrozumieć, że to już nie nasze róże i nie nasz klon, a w jego gabinecie ktoś inny siedzi przy biurku. Co Pani robiła w Toronto bez Henryka? Starałam się znaleźć dla siebie miejsce. Widywałam się z przyjaciółmi, którzy dzielili ze mną jego chorobę. Stali się najważniejsi. Źle mi bez nich, z daleka od nich. Nie miałam sił wyjechać. Podróżowałam też trochę po świecie, promując książkę. Napisałam projekt następnej – „Oskarżona: Wiera Gran”… Jeździłam na cmentarz, do Henryka, ale tam go nie znajdowałam. Dlaczego wróciła Pani do Polski? Kiedy zorientowałam się, że żyję jedynie przeszłością, zrozumiałam, że bez niego w Warszawie będzie mi po prostu lżej. Tam już przedtem miałam swój własny kawałek świata. A poza tym rodzina, rodzice, czytelnicy, uniwersytet… Pomyślałam też, że on by tak chciał, bo cały czas mi mówił, że jestem polską pisarką i w Polsce jest moje miejsce. Ile można żyć tamtym życiem? Nie wiem. Nie znajduję sposobu, żeby to zmienić. Singer mówił, że jest gdzieś księga życia, którą możemy czytać wstecz, a każdy z jej rozdziałów ma tam należne miejsce. Więc w tym rozdziale torontońskim, który trwał 15 lat, istnieje i to jezioro, i ten park, i ten dom, i ten uniwersytet, wspaniałe książki w tej brzydkiej Robarts Library. Czy rzeczywiście potrafię przejść dalej? Czy warto? Rozdziały się zamyka. Kiedy pojawiają się następne. Teraz mówi Pani jak pisarka. Co powiedziałaby kobieta? Może gdyby pojawił się mężczyzna mający do zaproponowania coś ważnego… może udałoby się zamknąć rozdział pod tytułem „Henryk”. Tymczasem… po prostu żyję. Piszę, podróżuję, walczę. Powtarzam sobie, że człowiek nie może trwać w rozpaczy. A poza tym: Już byłam szczęśliwa! Nie wszystkim to dane. Próbuję się uczyć radości. Ze słońca. Pustej plaży. Deszczu. Smaku kawy z mlekiem. Zmierzchu. Odrabiam lekcje z zachwytu. Nie przestaję tęsknić. I wiem, że nie wolno niczego odkładać na później. Żal mi dni, których nie spędziliśmy obok siebie, i książek, których on nie napisał. Co by Pani straciła w życiu, gdyby nie pojechała wtedy do Toronto? Największą miłość życia. Tyle. I aż tyle. Ale już tam Pani nie wróci? Nie… Nie na stałe. Choć za każdym razem, kiedy ląduję na Pearson Airport, mam wrażenie, że Henryk na mnie czeka. Gdzieś, wśród tłumu oczekujących, miga mi jego twarz. I co mam powiedzieć… Tak już pewnie zostanie.
Agata Tuszyńska: „Chwała Ukrainie! Dziś wszyscy jesteśmy uchodźcami”
Polska pisarka uczestniczyła w debacie o roli literatury we współczesnej Europie
Agata Tuszyńska, ceniona polska pisarka, uczestniczyła w debacie o roli literatury we współczesnej Europie. W środę, 2 marca odbyło się uroczyste spotkanie zorganizowane z okazji prezydencji Francji w Unii Europejskiej, w którym brali udział minister kultury Francji Roselyne Bachelot-Narquin oraz sekretarz stanu do Spraw Europejskich Clémenta Beaune. Ze względu na sytuację za naszą wschodnią granicą, prezydent Francji Emmanuel Macron nie mógł być obecny na wydarzeniu. Agata Tuszyńska jako jedyna polska pisarka gościnią debaty o roli literatury we współczesnej Europie W obecności minister kultury Francji - Roselyne Bachelot-Narquin i sekretarza stanu do spraw europejskich Clémenta Beaune, w zabytkowym l’Hôtel de la Marine w Paryżu, odbyła uroczysta premiera książki Le Grand Tour - autoportret Europy oczami wspaniałych pisarzy. Zbiorowa praca pod redakcją Oliviera Gueza, została wydana z okazji francuskiej prezydencji w Unii Europejskiej przez prestiżowe wydawnictwo Grasset. Le Grand Tour to wielowątkowa panorama współczesnej literatury europejskiej, mozaika tożsamości Starego Kontynentu opowiedziana głosami wybranych pisarzy. Dwudziestu siedmiu autorów, po jednym z krajów członkowskich Unii Europejskiej. Każdy z nich oddał swój głos w tej bogatej antologii o miejscach nawiązujących do kultury i historii. W tym znakomitym gronie znalazła się także wybitna polska pisarka, poetka i reportażystka - Agata Tuszyńska. Jest dumna, że mogła być częścią tego projektu. "​Książka “Le Grand Tour” stała się rodzajem forum, piazzą europejskiej literatury, twórczą przestrzenią wolności, miejscem spotkania. Są tu blizny Europy i jej duchy, wędrowanie, szukanie domu i własnych odcisków palców. Mieniąca się różnymi barwami mozaikowa tożsamość Europy scala nasze intelektualne dziedzictwo", pisała na swoim Instagramie. Wydarzeniu towarzyszyła debata poświęcona roli literatury we współczesnej Europie. Zobacz też: Żenia Klimakin: „Jeżeli Putina zatrzymamy, to będzie początek końca największego dyktatora XXI wieku” Agata Tuszyńska w towarzystwie znakomitych pisarzy Agata Tuszyńska przemówiła do zebranych na sali osób. W trakcie swojego wystąpienia odniosła się do sytuacji w Ukrainie. "Głębię i sekret teraźniejszości rozwiązuje dla mnie literatura dokumentalna. Świadectwa, relacje, opowieści non fiction, w których “pożeranie czerwonego kapturka musi się zdarzyć naprawdę”, jak pisała Hanna Krall. Taka bezpośrednia relacja dotyka sedna rzeczy. Na nią stawiam we współczesnym świecie niepokoju, konfliktów i kolejnych wojen… Jedna z nich zaskoczyła nas kilka dni temu i nie wiemy, jak się skończy. Chwała Ukrainie! Dziś wszyscy jesteśmy uchodźcami", zaznaczała pisarka. W poruszającym poście w mediach społecznościowych, podkreślała: "Teraz zmienił się świat. Dotknęła go wojna, która - jak nam się zdawało - nie miała prawa się zdarzyć. Jaki teraz będzie portret Europy, z tysiącami ukraińskich uchodźców opuszczającymi swój dom, szukającymi pomocy wśród nas. W Polsce, Niemczech, Francji… Dotychczasowa mapa w jednej chwili zmieniła swoje oblicze, mapa administracyjna i mapa emocjonalna. Zapłonęła rozpaczą". Sprawdź też: Agata Tuszyńska: „Dla mnie to była sprawa życia lub śmierci, nie tylko z pisarskiego punktu widzenia”
Agata Tuszyńska: „Dla mnie to była sprawa życia lub śmierci, nie tylko z pisarskiego punktu widzenia”
W ramach cyklu Archiwum Vivy!: wywiady przypominamy rozmowę Krystyny Pytlakowskiej z Agatą Tuszyńską. Wywiad ukazał się w czerwcu 2020 roku w magazynie VIVA!. Magazyn VIVA! Agata Tuszyńska wywiad Miała 19 lat, gdy dowiedziała się, że jej mama jest Żydówką. Od tego czasu krok po kroku, książka po książce wydobywa z otchłani niepamięci dzieje swojej rodziny. W najnowszej – „Mama zawsze wraca” – opisała historię Zosi, małej dziewczynki z getta. „Chciałam, żeby miała moc rażenia”, mówi Agata Tuszyńska w rozmowie z Krystyną Pytlakowską o najtrudniejszych emocjach i życiowych lekcjach pokory. Mam przed sobą historię Zosi, dziewczynki, która przetrwała w piwnicy getta zamknięta tam przez matkę, co uratowało jej życie. Ten lapidarny opis przeżyć kilkulatki zamieszczony na kilkudziesięciu stronach, okraszony rysunkami współautorki sprawia, że serce rozpada się na kawałki. Agata Tuszyńska znowu sięga po jeden z najtrudniejszych tematów, tak bardzo jej bliski. Po odkrywanie duszy polsko-żydowskiej. W naszej rozmowie usiłujemy dojść dlaczego. I jaki TO ma wpływ na pogodzenie się z podwójną tożsamością. Czy to terapia, czy wręcz przeciwnie. Ale na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi, chociaż szukamy jej w kilku rozmowach – osobistej, telefonicznej i mailowej. Jedno jest pewne – Agata odzyskała własną historię. Wywalczyła ją w osobistej wojnie. Zosię Zajczyk, bohaterkę Twojej najnowszej książki „Mama zawsze wraca”, poznałaś 25 lat temu, a napisałaś o niej dopiero teraz. Dlaczego? To był kolejny stopień wtajemniczenia. Żeby dojrzeć do losów Zosi i móc o nich napisać, najpierw musiałam napisać o Isaacu Singerze, Wierze Gran i mojej „Rodzinnej historii lęku”. Musiałaś się uporać sama ze sobą i ze swoim pochodzeniem? Na pewno z pochodzeniem, ale czy sama ze sobą? Tego nie wiem. Na pewno musiałam najpierw wydobyć „Rodzinną historię lęku”, która tkwiła we mnie, odkąd dowiedziałam się, że moja mama jest Żydówką. Miałam wtedy 19 lat. Zosia mogłaby być młodszą siostrą mojej mamy, jej matka i moja babcia Goldstein były nauczycielkami w getcie, potem ukrywały się w Warszawie na aryjskich papierach. Zrobiłyby wszystko, żeby ratować swoje córki. Przeglądam się w historii Zosi jak w lustrze. Pamiętasz, jak to się stało, kiedy mama odkryła przed Tobą swoją tajemnicę? Wiem, to niewiarygodne, ale nic nie pamiętam. Nie pamiętam tamtego dnia ani pory roku. Ani miejsca w domu lub na ulicy, przy stole lub oknie. Nie pamiętam tonu jej głosu ani treści jej słów. Nie pamiętam. Odziedziczyłam po mamie szczególny rodzaj łaskawej pamięci, która zapomina to, co najbardziej boli. Ona sama przez długi czas nie pamiętała getta, nigdy o nim nie mówiła. Dopiero teraz, kiedy skończyła 88 lat, ciągle tam wraca. W każdym razie nic nie pamiętam z tamtej rozmowy. Nie wiem, dlaczego wybrała tamten moment, a nie inny. Musiało ją to męczyć, długo, aż w końcu uznała, że jestem dorosła, zdałam na studia i będę na tyle silna, że zdołam unieść ten sekret. Nie chciała obarczyć mnie lękiem, jaki nosiła w sobie. Sądziła, że to zbyt trudne. Osiem lat wcześniej, w marcu 1968, jej ukochana ciotka Bronka – z synem Marianem i jego rodziną – wyjechała z Polski. Wiedziałam, że wyjeżdżają. Pakowali się długo, likwidowali całe gospodarstwo, znosili do nas garnki i zastawy, ale nikt mi nie powiedział, dlaczego wyjeżdżają. Miałaś wtedy 11 lat i na pewno ta wiedza była dla Ciebie czymś abstrakcyjnym, co Ciebie nie dotyczyło. Byłaś Polką, a nie Żydówką. Wielokrotnie się nad tym potem zastanawiałam. Sądzę, że gdybym wtedy była nieco starsza i znała losy mojej rodziny, to być może również bym z Polski wyjechała. Dlatego napisałam „Bagaż osobisty” – opowieść o emigracji marcowej, traktując ją jako opis mojego przeznaczenia, które się nie zdarzyło. Nie interesowało Cię wtedy to, co działo się w Polsce. Nie słuchałaś Gomułki, nie wiedziałaś nic o exodusie Żydów, o ich przepędzaniu z kraju, w którym się urodzili. Ale pamiętam moją mamę i jej rozmowy z ówczesnym partnerem. I to, jak słuchali Radia Wolna Europa. Jej niepokój i szept, w którym rozpoznawałam słowa „wojna” i „syjonizm”, ale kompletnie nie wiedziałam, do czego je odnieść. Pamiętam jednak napięcie, jakie panowało w naszym domu, i ciemny pokój, w którym błyszczało zielone światełko w aparacie radiowym. Puls Marca. Groźny. Niejasny. Mama nie angażowała się w politykę. Chyba tylko wtedy… Rozmawiałaś z nią o tym później? Uważała, że Marzec jej nie dotyczy. Co prawda jest Żydówką, ale mieszka w Polsce. To jej kraj i nie będzie próbowała żyć gdzie indziej. Pracowała wtedy w „Dzienniku Ludowym”, gdzie również polowano na czarownice, ale nie czuła się zagrożona osobiście. Wysoko nosiła głowę. Poza tym miała dziecko, które wychowywała sama. Była bardzo dzielna. Ale na samotny wyjazd z Polski nie miała siły. I na tego rodzaju odwagę. A Ty, kiedy się już dowiedziałaś, milczałaś i tłamsiłaś to w sobie? Wypierałaś? Nie mówiłam o tym przez wiele lat. Uważałam, że skoro mama to ukrywała, musiała mieć jakiś ważny powód. Będę więc żyła dalej na jej aryjskich papierach. Ale zaczęłam się uczyć, co to znaczy być Żydem, na czym polega tradycja żydowska i religia. Co tworzy żydowską tożsamość. Pomyślałam, że autor „Szoszy”, żydowski pisarz Isaac Bashevis Singer będzie dobrym nauczycielem. Urodzony i wychowany w Leoncinie nad Wisłą, syn rabina, piewca warszawskiej ulicy Krochmalnej, pomoże mi to wszystko pojąć. Zaczęłam go czytać, studiować, podróżować jego śladami po małych miasteczkach i szukać śladów. Natrafiałam na opuszczone cmentarze i resztki wspomnień. Nie zniechęcałam się. Usiłowałam się zmierzyć z tym, czego się dowiedziałam. O sobie i historii mojej rodziny, ale też o obecności Żydów na tej ziemi. O sposobach niepamiętania. W Polsce. I w moim domu. Może nawet nie było to niepamiętanie, ale na pewno omijanie słowem. Niemówienie. W końcu nauczyłam się nie pytać. Tak trwało długo. Po latach się zmieniło. W Twojej rodzinie nie było żadnego obyczaju żydowskiego? Żadnego. Moi rodzice byli ateistami, w młodości należeli do ZMP. Ojciec był potem w partii, a dziadek, ojciec mamy, komunista, pracował w Biurze Odbudowy Stolicy na wysokim stanowisku. Wyrzucili go w 1968 roku i już nigdy się z tego nie podniósł. Ale Ty, choć w takim ateistycznym domu, zostałaś jednak ochrzczona? To była inicjatywa mojej polskiej babci z Łodzi, mamy ojca. Uważała, że tak trzeba. A mama uznała, że nie zaszkodzi. Na wszelki wypadek. Przecież nigdy nic nie wiadomo. Ale już u komunii nie byłam. To musiało być dla Ciebie okropne. Zazdrościłam koleżankom białych długich sukienek. I wianków. Wyglądały jak księżniczki, sypały kwiatki. Podobał mi się kostium, ale nie tęskniłam do kościoła i wiary. Nie chodziłam na religię, one chodziły. Nie brakowało mi tej wiedzy, miałam książki, ale czułam się inna, wykluczona. Babcia zabierała mnie w niedziele do kościoła, kiedy spędzałam u niej lato. Nasz warszawski dom był całkowicie świecki, królowały w nim książki. I nigdy nie mówiło się o przeszłości. Nie podsłuchiwałaś rozmów rodziców? Nie rozmawiali o pochodzeniu i więzach krwi? Nie. Prawie nie pamiętam ich razem. Ojciec dużo podróżował. Był znanym sprawozdawcą sportowym, panem redaktorem, którego głos znała wówczas cała Polska. Wyścig Pokoju to było wielkie narodowe święto z moim ojcem w roli głównej. „Tu helikopter!”, powtarzały głośniki i dzieci na podwórku grające w kapsle. Pamiętam nocne powroty taty do domu, budził nas, przywoził prezenty pachnące dalekim światem. Dżinsy, coca- -colę… A potem moi rodzice się rozeszli... A Ty o ich rozstanie obwiniałaś siebie? Wtedy mało rozmawiano z dziećmi. Nikt mi nic nie tłumaczył. Najłatwiej szukać winy w sobie. Nie rozumiałam, co się działo i dlaczego tata już z nami nie mieszka. Wstydziłam się tego. Stawiałam jego pantofle w przedpokoju, żeby koleżanki nie wiedziały, że go już nie ma. Ojciec wygłaszał niekiedy przykre uwagi o Żydach. Tego też nie pojmowałam. Sądziłam, że Żydzi zostali zgładzeni podczas wojny. Nie znałam żadnego. Tak mi się zdawało. Ciebie z nimi nie kojarzył? Nie. Kiedy już byłam dorosła i starałam się zrozumieć swoje pochodzenie, powtarzał z przekąsem: „Co ty jesteś za Żydówka? Co ty masz z nimi wspólnego?”. Rozumiem, że musiałaś napisać „Rodzinną historię lęku”. Po prostu musiałaś. Dla mnie to była sprawa życia lub śmierci, nie tylko z pisarskiego punktu widzenia. Byłam już tak udręczona tą dwoistością i tym, że jedni wiedzą, a drudzy nie, że potem już plątałam się w tym, kto zna mój sekret, a przed kim powinnam go zatajać. Nie można tak długo żyć z tajemnicą. A ponieważ ciągle nie umiałam o tym mówić, postanowiłam napisać. Chciałam też zbudować moją żydowską rodzinę, którą przede mną zatajano. Najpierw zgładziła ich wojna, potem przygniotło milczenie. Zaczęłam jeździć do ich rodzinnej Łęczycy, chodzić ich śladami, przeszukiwać archiwa. Nagle przeszłość odsłoniła mi swoje oblicze. Nie tylko w metaforze. Odnalazłam w dokumentach dwie nieznane fotografie – dziadka Goldsteina, ojca mojej babki Deli, właściciela składu węgla i gołębnika. Miał brodę i pejsy. I pięknej babki Jeci, matki Samuela Przedborskiego, ojca mamy, i jego sióstr. To była żydowska inteligencja Łęczycy, radni miasta, prowadzili też skład win i wódek. Niemal wszyscy zginęli. W Chełmnie nad Nerem albo w Treblince. Udało mi się też odnaleźć dwór Kuchary pod Łęczycą, w którym mieszkali moi prapradziadowie. Od obecnych właścicieli dostałam stare klamki, które przetrwały na strychu. Czuję w nich dotyk moich przodków. Mama przekazała mi jedyną pamiątkę, jaką miała po swojej matce Deli, mojej babci. Czarną torebkę z aryjskimi dokumentami. Miała ją przy sobie, kiedy umierała w Otwocku. Oddano ją dziadkowi, kiedy szukał po wojnie swojej żony. To musiało mi starczyć, by sobie ją wyobrazić, stworzyć, mieć. Chciałam mieć rodzinę, żydowską rodzinę, której istnienie zatarto i unieważniono. Nie mogłam walczyć z wojną, ale z niepamięcią tak. Nie chciałam się zgodzić na ciszę po nich. Ta książka sprawiła, że ich znowu mam. Otworzyłaś w sobie bardzo zamknięte drzwi. Czy potem mama coś o tej książce powiedziała? Obawiała się, kiedy ją pisałam, i niechętnie o tym rozmawiała. Ojciec też nie był zadowolony. Obojgu dałam tekst do czytania przed drukiem i było to dla nich trudne doświadczenie. Okazało się, że moja prawda o nich i naszych wspólnych latach – mojego dzieciństwa, ich młodości jest inna. Mamę dotknęło zdanie, że opłatek w naszym domu był co roku ten sam, a choinka jakaś inna niż u katolików. Ojciec ciężko zniósł moją opowieść o nim, ale zgodził się na publikację. Książka cieszyła się dość dużym sukcesem czytelniczym, oboje jakoś się z nią pogodzili. Mama przestała się jej bać, bo nic złego nas nie spotkało. Nikt nie narysował gwiazdy Dawida na drzwiach, nikt nas nie obraził. Nie wiem, jak w ojcu żyła ta książka. Więcej o tym nie rozmawialiśmy. Kochałaś ojca? Bardzo. I byłam z niego dumna. Ale to była trudna relacja. Tata nie mógł przebaczyć mamie, że go zostawiła, zakochała się w innym. To nie pozostawało bez wpływu na jego stosunek do mnie. Nie radził sobie z tym przez resztę spełnionego chyba życia. Założył przecież nową rodzinę, miał córki, wnuczki. Często karał mnie za nie moje winy. Odrzucenia w tej pierwszej miłości nie odżałował do końca. Jaka była mama ojca, Twoja babcia, jedyna, jaką znałaś…? Była dobrą, ciepłą, wspaniałą kobietą. Kochała mnie i nie pozwalała skrzywdzić. Pochodziła z kolejarskiej rodziny, sama wychowała dwóch synów. Robiła najwspanialszą na świecie pomidorową i makaron, kluski na parze i kompot z gruszek. Nauczyła mnie zbierać grzyby. Przytulała mnie zawsze, kiedy tego potrzebowałam, zwłaszcza gdy pojawiły się dwie nowe wnuczki, córki taty, którym chciał przychylić nieba. Wszystkich traktowała sprawiedliwie. O nikim nie powiedziała złego słowa. „Rodzinna historia lęku” pomogła Ci w tym polsko-żydowskim praniu duszy, jak nazwał to jeden z szacownych krytyków literackich? Z całą pewnością. Minęło 14 lat od śmierci mojego męża, Henryka, a jego nieobecność nadal mnie boli. Brak mi jego poczucia humoru, błyskotliwej inteligencji, pewności siebie i fantazji. Obawiam się, że nie znajdę już nigdy kogoś podobnego. A także kogoś, kto byłby równie ważny. Nasze spotkanie w Nowym Jorku było wielkim szczęściem, odmieniło moje życie. Zawdzięczam to paryskiej przyjaciółce, która niejako powierzyła mnie opiece Henryka. To było coup de foudre. Łączyła nas nie tylko miłość, ale i wspólna genealogia. Był jednym z tych chłopaków, którzy opuścili Polskę z biletem w jedną stronę, pozbawieni ojczyzny i złudzeń. Z walizką pełną polskich książek i raną w sercu. Nikt tak jak on nie władał polszczyzną, nikt nie miał takiej wiedzy o historii i literaturze. Nikt nie cytował całych stron Konwickiego i Hłaski, Nabokova i Rotha w oryginale. Porozumiewaliśmy się na tylu płaszczyznach i tyle mieliśmy jeszcze wspólnych planów… Towarzyszył mi w moim pisaniu. A potem ja jemu w chorobie i umieraniu. Dlaczego tak fascynuje Cię przeszłość? Przeszłość i pamięć, bo one nas tworzą. Sprawiają, że jesteśmy, kim jesteśmy. Nasi przodkowie, ich marzenia, ich talenty, ich obrazy i rękawiczki. Ich adresy. Ich wiara, język, ich wybory. To gleba, na której wszystko wyrosło. Mój los. Stąd moja słabość do starych ludzi, dzięki którym pogłębia się moja pamięć. Trzymając za rękę Irenę Krzywicką czy Wierę Gran, mogę sięgnąć czasu i miejsc, które nie były mi dostępne. Wejść do Ziemiańskiej, porozmawiać z Boyem, zajrzeć do kawiarni Sztuka, gdzie śpiewa o miłości Wiera Magnes… Warszawskie getto jest ciągle dla mnie ważnym punktem odniesienia. Chodzę po mojej Warszawie jego śladami, tam się rozegrał ważny rozdział historii mojej rodziny. Szukam w przeszłości prawdy o nas. Udaje Ci się z mamą porozmawiać czasem na temat wojny? Już nie. Nie chcę przywoływać tego, co ją boli i wywołuje lęk. Jej obecna choroba tak się zaczęła. Znów była dziewczynką z getta. Nie wolno jej o tym przypominać. To i tak wraca w snach. Mówi, że rozmawiała z mamą, że mama ją woła. Mówi o kryjówce i pierścionku z trucizną na wypadek, gdyby… Nie pokazałam jej mojej ostatniej książki. Boję się. Ale powiedziałaś jej, kiedy poznałaś Zosię Zajczyk? Tak, to był początek lat 90., kiedy zbierałam materiały do książki o Bashevisie Singerze. Poznałam Zosię w Jerozolimie. Nie wiedziałam jeszcze, że w Izraelu Żydzi z Polski trzymają się razem. Przyjaźnią i kolegują jak w Warszawie albo w powojennych sierocińcach. Od razu otaczają gościa opieką i przekazują z rąk do rąk. Tak trafiłam do Zosi-Jael. Izrael był dla mnie miejscem, w którym każdy miał historię na książkę. Chłonęłam je z rosnącym bólem. I pokorą. Jako córka żydowskiej mamy, co zatajałam, i polskiego ojca. To było szczególnie trudne, bo żal do Polaków przebijał z wielu opowieści. Historia Zosi poraziła mnie. Wstrząsająca jest ta historia dwuletniej dziewczynki, która tyle czasu przeżyła w getcie w piwnicy. Twoja książka bardzo porusza. Chciałam, żeby miała moc rażenia. Wiedziałaś, że musi być napisana prostym językiem. Połączyłaś słowa własne i twojej bohaterki. Zosia była w tej opowieści małą dziewczynką i dorosłą kobietą, matką dwojga dzieci. Opowiadała historię sprzed niemal pół wieku. Używała polszczyzny małego dziecka, kreując okrutny świat wojny. To jakby najprostszym abecadłem mówić o śmierci. Kilkuletnia Zosia znała jedynie piwnicę, szczury i mrok. Ale mama, ukochana mama Natalia wykreowała dla niej słowem rzeczywistość pozwalającą jej przetrwać. Bała się mniej także dzięki laleczce, szmacianej Zuzi, dla której była mamą. Uczyła ją, czym jest deszcz i wiatr, i co to znaczy „czarna godzina”. Tekst leżał latami w mojej szufladzie. I kiedy spotkałam Iwonę Chmielewską, najczulszą z artystek ilustratorek, pomyślałam, że razem opowiemy tę historię. Długo nie chciała się zgodzić, czując wielką odpowiedzialność za ten los, ten przekaz sprzed lat, tę miłość matki do dziecka. Jestem jej za to wdzięczna. Wracam do tego… Czy naprawdę Twoja mama nigdy tej książki nie przeczyta? Nie. Pamiętam taką scenę z dzieciństwa, kiedy oglądałyśmy film o wojnie i nagle migawka z getta – wychudzone, głodne dzieci słaniające się po ulicach. Mama uciekła z płaczem. Nie wiedziałam dlaczego i co się stało. Nie zapytałam. To był jeszcze ten czas odziedziczonego albo wyuczonego milczenia. Nie pielęgnowała wspomnień. Bolesne odrzucała, ale przez to nie opowiadała mi też nigdy o swojej mamie, której grób odwiedzałyśmy w Otwocku. Przeszłość trzeba było wykreślić, żeby żyć, żeby budować. Zapomnienie gwarantowało względny spokój. Zosia w Jerozolimie też długo nie wracała do wspomnień. Ale mama była przy niej zawsze. Fotografię z 1942 roku trzyma stale przy łóżku. Rozmawia z nią. Moja książka nosi tytuł „Mama zawsze wraca”. Choć wiem, że nie zawsze. Mała Halinka, moja mama, nie doczekała się swojej na koloniach w Wildze w 1944 roku. Wszystkie dzieci już odebrali rodzice. Jej mama nie przyszła. Jej życie byłoby inne, gdyby mama wróciła. A Twoje życie jakie byłoby? Bez mamy? Nie wiem. Bez Polski? Też nie wiem. Może nie zostałabym pisarką? A teraz piszesz kolejną biografię, Żyda z Wilna – Romaina Gary’ego, autora cudownej opowieści o matce „Obietnica poranka”. Chyba się już od tej dwoistości nie uwolnisz. Nie wiem nawet, czy chcę. O czym myślisz, gdy teraz jesteś w domu z powodu pandemii? Nie uległam panice, choć wróg był – jest? – dziwaczny, bo niewidzialny. Trudno go oswoić. Ale przecież oswajamy wszystko. Także lęk. Myślę o czasie darowanym, ale podszytym niepokojem. Myślę o tym, że nie zwykłam się poddawać. I że bunt w tych okolicznościach osłabia. Ja, która nie znosiłam internetowej aktywności, spotykam się online z przyjaciółmi i czytelnikami. Upiekłam chleb. Uczę się roślin jak nieznanych plemion. Dużo chodzę. Utrwalam wschody słońca i wybrane kadry rzeczywistości. Piszę. Zapisuję. Wierzę, że wszystko dzieje się po coś… Lekcja pokory.
Jamniki rządzą światem? Polska pisarka udowodniła, że tak! Zobaczcie w jaki sposób!
”Zakochuje się w facetach, a nie psach”, mówi pisarka Agata Tuszyńska. A jednak swojemu jamnikowi Loni poświęciła najnowszą książkę „Jamnikarium”, w której zebrała historie o znanych ludziach zakochanych w swoich jamnikach. A okazuje się, że psy tej rasy towarzyszyły wielu ludziom zapisującym istotne karty w historii świata. Czy posiadanie jamnika determinuje wejście do historii i dlaczego pies tej rasy towarzyszy charyzmatycznym jednostkom? Wreszcie dlaczego pisarka jest tak bardzo związana ze swoim czworonogiem? Odpowiedź na te pytania znajdziecie w najnowszej „VIVIE!”, gdzie publikujemy wywiad z Agatą Tuszyńską!
Jamniki rządzą światem. Agata Tuszyńska opowiedziała „VIVIE!” o miłości do czworonogów i nowej książce
Agata Tuszyńska w najnowszej książce „Jamnikarium” zebrała historie o znanych ludziach zakochanych w swoich jamnikach. O intensywnej więzi z jamniczką Lonią i o tym, dlaczego przypomina jej zmarłego męża, jak również o marzeniach zdobycia Kilimandżaro zwierzyła się Romanowi Praszyńskiemu. „Zakochuję się w facetach, a nie w psach” mówi pisarka Agata Tuszyńska. A jednak swemu jamnikowi Loni poświęciła najnowszą książkę „Jamnikarium”. Roman Praszyński: Kim jest przystojny szczurek, o którym pisze Pani w swojej książce „Jamnikarium”? Jamnik Lonia. Proszę spojrzeć, właśnie czeka, czy coś mu ze stołu nie spadnie. – Dlaczego poświęciła mu Pani książkę? Powody są dwa. Jeden, bo to jest bardzo ważna postać w moim życiu i wart jest grzechu. A drugi - mam nadzieję, że nikt mnie za tę książkę nie pogryzie. Nie będę musiała posmakować polskiej sprawiedliwości, smaków sądów. – Jak sprawa sądowa z rodziną Władysława Szpilmana, która poczuła się urażona Pani książką „Oskarżona: Wiera Gran”? Wróciła do sądu apelacyjnego. Zaczynamy kolejny raz. To męczące, bo ja już wygrałam tę sprawę. Więc pomyślałam sobie przewrotnie, że „Jamnikarium” to będzie taki żart literacki. Kim jest tajemniczy Lonia? To mój drugi jamnik. Czarny gładkowłosy. Wieki temu miałam taką samą suczkę. Jamnik uzależnia. Kto raz miał jamnika, ten zawsze będzie miał słabość do tej rasy. Gdy wychodziłam z domu, jamniczka atakowała moje książki. Opuszczona na drobne paski szatkowała słowniki, dobrała się też do „Zbrodni i kary” Dostojewskiego. Od kiedy trwa ich przyjaźń? To już 10 lat. Pojawił się w naszym – moim i mojego męża – życiu, gdy Henryk był już bardzo chory i chciał mieć żywe stworzenie. Chciał kotka. Lubił i znał koty. A ja chciałam pieska. Henryk uwielbiał Lonię. Szczeniak pojawił się w naszym torontońskim mieszkaniu w kwietniu, Henryk odszedł 16 września, wiec razem byli pięć miesięcy. Mój mąż już wtedy bardzo dużo polegiwał. I ten mały zwierzak mu towarzyszył. Taka bezradna kulka, która najbardziej lubiła się przytulać i spać. Chciał się też bawić. Turlał się po kołdrze, podgryzał ją ostrymi jak igły zębami. Lonia sprawiał, że Henryk się uśmiechał. To był niezwykły czas wielkiej wzajemnej czułości. Wtedy też pies się przyzwyczaił, że wszyscy są razem w domu. Jego stado. Zawsze byliśmy – my i wielu przyjaciół. Podczas choroby Henryka prowadziliśmy otwarty dom. Jamnik uznał, że tak już będzie zawsze. Nie chce być sam. – Jest łącznikiem emocjonalnym z Pani mężem? Tak. Z całą pewnością. Kiedy go wzięliśmy, Henryk pytał mnie, ile żyją psy. Mówiłam, że kilkanaście lat. Wtedy powiedział: „To ja już tyle nie będę żył”. Oboje wiedzieliśmy, że mówi prawdę. Pełny materiał w nowej „VIVIE!” dostępnej w kioskach od 3 listopada, z Dorotą „Dodą” Rabczewską na okładce.
O sądowych procesach, rozstaniu z Emilem Haidarem i byciu singielką. O czym jeszcze Doda opowiada w najnowszej „VIVIE!”?
Właśnie obchodzi 18-lecie aktywności na scenie
Największa skandalistka polskiego show-biznesu - Doda właśnie obchodzi 18-lecie aktywności na scenie. I nadal jest o niej głośno. Z sukcesem wystąpiła w Teatrze IMKA, wraz z zespołem Virgin nagrała nową płytę „Choni”, teraz rusza w trasę koncertową. – Nie wiem, jaką mam duszę, ale na pewno mądrą. Kiedyś uzależniłam swoje szczęście wyłącznie od drugiej osoby, teraz je uzależniam wyłącznie od siebie. Tworzenie sprawia mi znowu wiele przyjemności – mówi w wywiadzie, którego udzieliła Krystynie Pytlakowskiej, dziennikarce „VIVY!”. Słowa to nie wszystko. Zobacz zmysłowe wideo z sesji Dody dla Vivy! View Ediplayer on the source website O co jeszcze pytaliśmy wokalistkę? Czy nadal kręci ją seks i czy... przyjaźni się z eks? Czy żałuje zajścia z udziałem Agnieszki Woźniak-Starak w chorzowskiej toalecie? Wreszcie, dlaczego rozstała się z Emilem Haidarem? Odpowiedź na te pytania znajdziecie w najnowszej edycji dwutygodnika, która już w czwartek 3 listopada trafi do sprzedaży. Polecamy też: Doda nie tylko w najnowszym numerze - zobacz 8 wcześniejszych okładek „VIVY!”, które zdobiła wokalistka Co jeszcze w nowej „VIVIE!” ? Dorota Gawryluk o byciu kobietą w męskim świecie, o miłości do męża i o tym, dlaczego opowiada kiepskie kawały o seksie. Agata Tuszyńska, pisarka, poetka i reportażystka o najnowszej książce „Jamnikarium”, w której opisuje historie znanych osób zakochanych w jamnikach. Małgorzata Socha w wyjątkowej sesji Marcina Tyszki dla marki Artelioni. Poza tym: ogłoszenie laureatów ósmej edycji prestiżowego plebiscytu Viva! Photo Awards 2016! Spośród ponad 3 000 zgłoszeń jury w składzie Ryszard Horowitz (przewodniczący) oraz członkowie: Katarzyna Przybyszewska, Marek Knap, Marcin Kydryński, Sandro Miller i Jacek Bonecki. Nowa VIVA! z Dodą na okładce od 3 listopada w kioskach. Polecamy też: "Byłam strzępkiem nerwów!" - mama Dody o chorobie nowotworowej